Голт борын бут (Өгүүллэг)
2019-01-12 13:34
Николай Евграфович Алмазов эхнэрээ хаалга тайлж өгөхийг байж ядан хүлээж, хүрмээ ч тайлалгүй, офицер малгайгаа өмссөн чигээрээ өрөөндөө орлоо. Эхнэр нь түүний хөмсгөө зангидсан, хөмхийгөө зуусан барайсан царайг хараад л маш таагүй зүйл болсныг ойлгожээ... Тэрбээр нөхрийнхөө араас чимээгүйхэн дагалаа. Алмазов өрөөндөө ороод хаа нэгтээ булан ширтээд хором хэртэй зогсов. Дараа нь тэр гар цүнхээ тавихад өнөөх нь шалан дээр унаж, дэлгэгджээ. Тэгмэгц хуруунуудаа заналтайгаар шаржигнуулаад буйдан дээр унаад өгөв... Алмазов бол залуу, ядуухан офицер, Төв штабын академид сонсголд сууж байгаад дөнгөж л эргэж ирээд байгаа нь энэ. Тэр өнөөдөр эрдэмтэн багш нь сүүлчийн бөгөөд хамгийн хүнд дадлага ажил болох газар орны зургийн даалгавраа танилцуулжээ... Үүнээс өмнө бүх шалгалтаа сайн өгсөн бөгөөд зөвхөн Бурхан, бас Алмазовын эхнэр л ямар аймшигтай давааг туулсныг мэдэж байлаа. 

Академид элсэнэ гэдэг анхнаасаа л боломжгүй зүйл мэт санагдаж байсан юм. Алмазов хоёр жил дараалан унасны эцэст гурав дахь дээр нь л шаргуу хөдөлмөрөөрөө бүх саад бэрхшээлийг давж гарсан билээ. Эхнэр байгаагүй бол магадгүй тэр хангалттай эрч хүчтэй байж чадахгүй, бүгдийг тоолгүй орхих байсан биз. Харин Верочка түүнийг сэтгэлээр унагалгүй, байнга урам зориг нэмж байлаа... Тэрбээр азгүйтэл бүрийг тодорхой, бараг хөгжилтэй байдлаар угтахад сургажээ. Бас нөхөртөө хямд төсөрхөн ч толгойгоо ажиллуулаад завгүй байхад нь тав тухтай байлгах гэж өөрт шаардлагатай бүхнээсээ татгалзсаар иржээ. Тэрбээр шаардлагатай бол нөхрийнхөө хуулан бичигч, шугам зурагчин, уншигч, давтуулагч, ой санамжийн ном хүртэл болж байв. Хэцүү бэрх дуугүй таван минут өнгөрч, аль хэдийн танил болон залхаасан сэрүүлэг уйтгар үргээн чарлажээ. Нэг, хоёр, гурав-гурав. Хоёр удаа цэвэрхэн цохисноо гурав дахиасаа сөөнгөтөн тасрав. Алмазов малгай, хүрмээ ч тайлалгүй нүүр буруулан суусаар байлаа... 

Вера хөөрхөн царайндаа санаа нь зовсон шинжтэй түүнээс хоёр алхмын зайд чимээгүйхэн зогсоно. Эцэст нь тэр эхэлж, ойр дотны хүндээр өвдсөн хүнийхээ дэргэд эмэгтэй хүний ярьдаг шиг тун болгоомжтойхон үг хэллээ...
- Коля, ажил чинь юу болов?... Муу юу? 
Нөхөр нь мөрөө татвалзуулан юу ч хэлсэнгүй...
- Коля, төлөвлөгөөг чинь голчихсон юм уу? Хэл л дээ. Тэртэй тэргүй хамтдаа ярилцахаас хойш. 
Алмазов эхнэр рүүгээ хурдан эргэснээ ихэвчлэн удаан хадгалсан гомдлоо ярьж байгаа юм шиг чин сэтгэлээсээ цухалдангуй үг хэлжээ. 
- Тийм ээ, тийм, тийм. Мэдмээр байгаа юм бол голчихсон, за юу. Чи өөрөө харахгүй байна уу? Бүх юм буруугаар эргэчихсэн! Энэ бүх балай юмыг зууханд аваачиж хая! Академиа ч хат даа. Сарын дараа дахиад л хороо руугаа явах нь. Дээр нь гутамшиг, дуулиантайгаар шүү. Энэ бүхэн тэр муу бузрын толбоноос боллоо... Чөтгөр гэж! 
- Ямар толбо вэ, Коля? Би юу ч ойлгохгүй байна. 

Вера буйдангийн бариул дээр суугаад Алмазовын хүзүүгээр тэврэв. Харин тэр эсэргүүцэхгүй ч булан руу гомдсон байдалтайгаар харсаар байлаа. 
- Ямар толбо юм бэ, Коля? хэмээн тэрбээр дахин асуув.
- Нөгөө юу, ногоон будагны энгийн л нэг толбо. Өчигдөр би ажлаа дуусгах гээд гурван цаг хүртэл нойргүй суусан даа, тийм ээ. Төлөвлөгөөгөө тун аятайхан зураад өнгөөр чимэглэсэн юм. Тэгдэг ч учиртай. Тэгээд өчигдөржингөө суусан болохоор ядарч, гар маань салганаж, толбо тогтоочихсон... бүр өтгөн... зузаан толбо гээч. Арилгах гэсэн чинь бүр их томруулчихсан. Ингээд яах вэ гэж бодож, бодож, тэр газраа нэлээд олон мод дүрслэхээр шийдсэн... Энэ нь ч амжилттай болж, толбо байсан гэж ялгахааргүй болсон. Тэгээд өнөөдөр багшид аваачиж өглөө.
- За, за, тийм байж. Харин дэслэгч ээ, энэ бутнууд хаанаас гараад ирэв ээ гэв. Би тэгэхэд л болсон бүгдийг ярих ёстой байж. Магадгүй зүгээр инээгээд л өнгөрөх байсан биз... Гэхдээ, бас инээхгүй ч байж мэднэ. Нягт нямбай, ёсорхуу герман хүн шүү дээ. Би тэгсэн чинь түүнд “Энд үнэхээр бутнууд ургадаг” гээд хэлж орхисон. Харин тэр:
- Үгүй ээ, би энэ газрыг гарын таван хуруу шигээ мэднэ. Энд бутнууд байх боломжгүй гэж хэллээ. Ганц ч үг газар гээхгүй маргасаар бид хоёрын дунд том гэгчийн яриа болов. Тэнд манай офицеруудаас ч олон хүн байсан. 

Багш надад:
- Хэрвээ чи тэгж баталж, энэ төгөлд бутнууд байгаа гэж байгаа бол маргааш надтай хамт мориор явахыг зөвшөөрнө биз дээ... Би танд нэг бол та анзааргагүй ажилласан, эсвэл гурван бээр газрын зургаас шууд хуулж зурсан гэдгийг батлаад өгье гэсэн.
- Гэхдээ тэр тэнд бут байхгүй гэж яаж итгэлтэй яриад байгаа юм бол?
- Ээ, Бурхан минь. Чи дандаа л хүүхдийн асуулт тавьж байх юм аа. Яагаад гэвэл тэр хориод жил энд байгаа болохоор энэ газрыг унтлагын өрөөнөөсөө ч илүү мэднэ. Энэ хорвоо дээрх зүйрлэхийн аргагүй ёсорхуу, дээр нь бас герман хүн шүү дээ... Тэгээд би эцсийн эцэст худлаа хэлсэн болж, хоосон мэтгэлцээнд орчихлоо... Үүнээс гадна...
Тэр ярих үедээ байнга л өмнөө байгаа үнсний савнаас шатсан шүдэнз авч, хэдэн хэсэг болгон хувааснаа дуугүй болохдоо шалан дээр заналтайяа няслан хаяж байв. Хүч тэнхээ нь ид жагссан энэ хүн уйлахыг хүсч байгаа нь нүдэнд ил байлаа. Эхнэр, нөхөр хоёр хүнд бодолд автан үг хэлэлгүй удаан гэгч нь суужээ. Гэтэл гэнэт Верочка буйдан дээрээс годхийн үсрэн босох нь тэр. 

- Сонс доо, Коля. Хоёулаа яг одоо явах хэрэгтэй байна! Хурдан хувцасла.
Николай Евграфович бие нь тэсвэрлэхийн аргагүй өвдөж байгаа мэт ярвайсаар л байв. 
- Вера минь, тэнэг юм битгий ярь. Чи намайг өөрийгөө зөвтгөөд, уучлалт гуйхаар явна гэж бодоо юу? Энэ чинь шууд л тушаал дээрээ гарын үсгээ зурсантай ялгаагүй. Тэнэг юм битгий хий, гуйж байна. 
- Үгүй ээ, тэнэг юм биш хэмээн Вера хөлөө дэвслэн хэлэв. - Хэн ч чамайг уучлалт гуйлгахаар явуулах гээгүй байна... Харин зүгээр л тэнд өнөөх балай бутнууд чинь байдаггүй юм бол яг одоо суулгах хэрэгтэй. 

- Суулгана аа?... Бут уу?... хэмээн асуугаад Николай Евграфович нүдээ бүлтийлгэв. 
- Тийм ээ, суулгана. Нэг удаа худлаа хэлсэн бол түүнийг засах хэрэгтэй. Бэлтгээрэй. Надад малгай... цамц... Эндээс хайхгүй ээ, шүүгээнд үз... Шүхэр!
Алмазов дургүйцэх гэсэн боловч малгай, цамцыг нь хайж, харин Вера ширээ, шургуулганыхаа хайрцгуудыг нааш цааш нь татаж, сагс, жижиг хайрцаг гаргаж ирээд задалснаа шалаар нэг асгаж орхив. 
- Ээмэг... Энэ ч дэмий эд дээ... Ямар ч үнэд хүрэхгүй... Харин энэ засмал алмаазтай бөгж үнэтэй... Аль болох хурдан зарах хэрэгтэй... Алга болчихвол бас харамсалтай юм аа. Бугуйвч... Бас л бага мөнгө болох байх. Эртнийх, бас махийчихаж.... Коля, чиний тамхины мөнгөн хайрцаг хаана байна? 

Таван хормын дараа бүх үнэт эдлэлээ эмэгтэй хүний цүнхэнд хийжээ. Вера хэдийн хувцаслаж, гэртээ ямар нэгэн юм мартаагүй эсэхээ шалгахаар сүүлчийн удаа тойруулан харав. Эцэст нь:
- Явцгаая хэмээн шийдэмгий гэгч нь хэлжээ. 
- Гэхдээ бид хаашаа явах билээ? Одоо харанхуй болох гэж байна. Миний тэр газар хүртэл бараг арваад бээр шүү дээ гэж Алмазов эсэргүүцэх гэж оролдтол, 
- Битгий дэмийр... Явцгаая! гэж эхнэр нь зандрав.
Юуны түрүүнд тэр хоёр ломбардаар оржээ. Үнэлгээчин эр хүмүүсийн азгүйтлийг өдөр бүр харсаар хэдийн дассан, азгүйтэл ч өөрийг нь огт оролдож байгаагүй гэмээр аж. Тэрбээр авч ирсэн эд зүйлийг хатуу эрэмбийн дагуу, удаан гэгч нь үзэхэд Верочка тэсгэл алдаж эхлэв. Ялангуяа алмаазтай бөгжийг нь хүчлээр шалгаж, жинлэж байснаа гурван рублиэр үнэлсэн нь түүнийг ихэд гомдоожээ. 

- Наадах чинь жинхэнэ алмааз шүү! хэмээн Вера уурссанаа,
- 37 рублийн үнэтэй, түүнээс наашгүй дээ! гэв.
Үнэлгээчин залхсан, хайхрамжгүй байдал гаргаж нүдээ анив. 
- Бидэнд ч энэ хамаагүй л дээ, хатагтай. Би чулуу огт авдаггүй юм хэмээн хэлэнгээ дараагийн эдийг жингийн аяга руу шидэлнэ. – Бид зөвхөн металл л авдаг л даа. 
Харин хуучны мурийсан гэгдэж байсан бугуйвч огт санаандгүйгээр маш өндрөөр үнэлэгджээ. Гэсэн ч нийтдээ 23 орчим рубльтэй болов. Энэ мөнгө хангалттай илүү гарна. 

Алмазовынхныг цэцэрлэгчийнд ирэхэд Петербүргийн цагаан шөнө тэнгэрийг бүрхэж, агаар сүүн цэнхэр өнгөтэй болжээ. Цэцэрлэгч гэх алтан шилтэй жижигхэн чех өвгөн гэр бүлийнхэнтэйгээ оройн зоогоо барихаар дөнгөж ширээндээ суугаад байжээ. Тэр захиалагчид хэтэрхий орой ирж, этгээд хачин юм гуйхад нь гайхаж, дургүйцэж байлаа. Магадгүй тэр ямар нэгэн заль мэх хийх нь гэж сэжиглэж буй бололтой, Верочкагийн шаргуу гуйлтад маш хүйтэн хөндийгөөр хариулав.
- Уучлаарай. Би шөнөөр ажилчдаа тийм хол явуулж чадахгүй. Хүсвэл та нар маргааш өглөө ирээрэй. Би дуртайяа үйлчилнэ. 
Энэ үед нэг л зүйл үлдээд байлаа. Энэ бол цэцэрлэгчид гайт толботой холбоотой бүх түүхээ дэлгэрэнгүй ярих байв. Верочка ч энэхүү аргаа хэрэглээд үзжээ. Цэцэрлэгч өвгөн эхлээд нэг их итгэхгүй, бараг дайсагнасан аятай сонсож байснаа Вераг бут суулгах санаа төрсөн тухайгаа ярих үед л нэг юм илүү анхааралтай чагнаж, үе үехэн ойшоон инээмсэглэжээ. 

Вераг ярьж дуусмагц, цэцэрлэгч: 
- Аргагүй, аргагүй хэмээн хүлээн зөвшөөрснөө, 
- Та нар тэгээд ямар бут суулгах юм бэ? гэв. Гэвч цэцэрлэгчид байсан бүх төрлөөс тохирох нэг ч бут байсангүй. Тиймээс арга буюу голт борын бутан дээр тогтлоо. Алмазов эхнэрээ гэртээ харь гэж хичнээн ятгаад ч нэмэр болсонгүй. Тэр нөхөртэйгөө хамт хотоос гарч, бутнуудыг суулгаж байх үед сандарч тэвдэн ажилчдад саад болж, бутнуудын ойролцоох ширэг төглийг бүхэлд нь бүрхсэн өвснөөс огт ялгагдахааргүй болсон үед л гэртээ харихыг зөвшөөрчээ. 
Маргааш өдөр нь Вера гэртээ сууж чадалгүй, нөхрөө тосохоор гадагш гарлаа. Тэр алс хол байсан ч ганцхан цовоо сэргэлэн, бага зэрэг үсэрсэн байдалтай хөдөлгөөнөөр нь л бутны түүх таатай төгссөнийг гадарлажээ... Үнэхээр Алмазов тоосондоо дарагдчихсан, ядарч, өлссөндөө хөл дээрээ тогтож ядан байсан хэдий ч царай нь ялалтын баяр баясгаланд гэрэлтэнхэн байлаа. 

- Сайн шүү! Тун гайхалтай! хэмээн тэрбээр эхнэрийнхээ сэтгэл нь түгшсэн царайг хармагцаа арван алхмын цаанаас хашхирав. 
- Чи бод доо, бид хэд тэр хэдэн бутан дээр очлоо. Тэр бутнуудыг ширтээд, ширтээд л, тэр ч бүү хэл навчнаас нь зулгааж, зажилж үзсэн гээч. “Юу гээчийн мод вэ?” гэж асууж байна. Би ч “Мэдэхгүй ээ, эрхэм дээдэс ээ” гэлээ. “Хус л байх даа?” гэж байна. Би “Тийм, хус байх, эрхэм дээдэс ээ” гэчихлээ. Энэ үед тэр над руу эргэснээ бүр гараа хүртэл сунгасан шүү. “Уучлаарай, дэслэгч ээ! Би эдгээр бутыг мартаад, хөгширч эхэлж байгаа бололтой” гэж байна. Үнэхээр мундаг, ухаантай багштан. Үнэндээ түүнийг хуурсан нь харамсалтай л байна. Манай хамгийн шилдэг багш нарын нэг дээ. Мэдлэг нь гэж зүгээр л гайхамшиг. Нутаг орныг тийм хурдан, зөв үнэлнэ гэдэг үнэхээр гайхмаар шүү! 

Гэвч Верад түүний ярьсан зүйл чамлалттай байлаа. Тэрбээр багштай өрнүүлсэн нөхрийнхөө яриаг дахин дахин дэлгэрүүлэн асуужээ. Багшийг тэр нүүрний хувирал хэрхэн гаргаж байсан, хөгширчээ гэхдээ ямар өнгөөр ярьсан, энэ үед Коляг юу мэдэрсэн гээд л нарийн ширийн болгоныг сонирхож байлаа... 
Гэр рүүгээ харихдаа тэд гудамжинд өөрсдөөс нь өөр хэн ч байхгүй мэт, гар гараасаа хөтлөлцөн зогсоо зайгүй инээлдэн алхана. Дэргэдүүр нь өнгөрсөн хүмүүс ч энэ хачин хосыг харах гэж өөрийн эрхгүй зогсож байлаа... Николай Евграфович энэ өдөр шиг хэзээ ч ингэж үдийн зоогоо амтархан идэж байсангүй... 

Үдийн хоолны дараа Вера Алмазовт өрөөнд нь аягатай цай авчрахад эхнэр, нөхөр хоёр гэнэт зэрэг инээлдэж, бие бие рүүгээ харжээ. 
- Чи юундаа инээгээ вэ? хэмээн Вераг асуутал, 
- Харин чи? гэв. 
- Үгүй ээ, чи эхлээд хэл. Би дараа нь хэлье. 
- За, дэмий юм даа. Голт бортой явдлаа санаад л. Харин чи? 
- Би бас дэмий юмнаас аа, бас л голт борын тухай. Одоо миний хамгийн дуртай цэцэг голт бор болсон гэж хэлмээр санагдаад...
Александр Иванович Куприн (1870-1938)
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
АНХААРУУЛГА: Та сэтгэгдэл бичихдээ хууль зүйн болон ёс суртахууны хэм хэмжээг хүндэтгэнэ үү. Хэм хэмжээ зөрчсөн сэтгэгдэлийг админ устгах эрхтэй.

Сэтгэгдэл байхгүй байна

  • Их уншсан
  • Их сэтгэгдэлтэй