Егүзэр хутагтыг егүүтгэн хэлмэгдүүлсэн нь
2011 оны 10 сарын 10
Монгол улсын тусгаар тогтнолын төлөө сэтгэл оюунаа чилээж явсан хүний нэг нь Егүзэр хутагт Жамсранжавын Галсандаш юм.
Тэрбээр Манжийн бүрэн Засгийн есдүгээр он буюу 1870 оны зуны дунд сарын 28-нд Сэцэн хан аймгийн Цэрэнбазарын хошуу одоогийн Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан сумын нутаг Мэндсайхан гэдэг газар төржээ.
   
Түүнийг таван настайд нь Егүзэр хутагтын VII дүрд тодруулан 1902 онд Богд хааны зарлигаар хутагт хамба цол шагнаж, хаш тамга бариулан халхын тамгатай 13 хутагт нэгэнд зүй ёсоор багтаажээ. Ж.Галсандаш Монголыг тусгаар тогтносон бүрэн эрхт улс байх ёстой гэсэн бодлогыг тууштай баримталж, 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг дэмжиж өөрөө идэвхийлэн оролцсон юм билээ. 1913 онд Богд гэгээний зарлигаар түүнийг Зүүн өмнөд хязгаарыг илбэн тохинуулах сайдаар тохоон томилсон гэдэг. Сайдын албан хэргийг хашиж байхдаа Богд гэгээнд өргөсөн нугалбартаа:
   
“Тэнгэрийн хишигт мөргөөд, төрийн тамгыг хүлээн авч тамгыг нээн хэргийг шийтгэв. Мэхийн хянаваас шавь боол Галсандаш би төрөлхийн мунхаг бүдүүн, сурсан төсөөлсөн эрдэм чадалгүй бөгөөд оролдсон тушаал маш хүнд тул цалгардуулуузай хэмээн аюун болгоомжломой. Гагцхүү хязгаарын элдэв хэрэгт хүчээ дуустал зүтгэн Богд эзний туйлын таалалд нийцүүлэн хичээсүгэй гэж төрийн албанд чин үнэнчээр зүтгэхээ илэрхийлсэн байна. Ер нь Егүзэр хутагтын нэр нөлөө, шавь олны сэтгэлийг харгалзах ийнхүү хязгаар нутгийг илбэн тохинуулах сайдад томилсон нь Монголын шинэ төрийн зүгээс хязгаар нутгаа батлан хамгаалах, Манж Хятадын халдлагаас сэрэмжлэх, туурга нэгт өвөрмонголчуудыг нааш нь эгүүлэн татахад түүнийг ашиглахыг зорьсон нь ойлгомжтой. Богд хаант Монгол улсын зүгээс явуулж буй хязгаар нутгийн бүрэн бүтэн байдлын төлөөх бодлого, Манжийн дарлалын эсрэг босго болгож, Өвөрмонголын олон чуулган, хошуудын эрх баригчидтай холбоо тогтоож, улмаар Монгол улсын бүрэлдэхүүнд дагаар оруулах, Хятадын харгис цэргийн халдлагаас хамгаалах ярвигтай үйл хэрэгт түүнийг зарсан байна. Өвөрмонголын олон хошууд, засаг ноёдоос Богд хааныхаа авралд багтах хүсэлт бүхий өргөх бичиг, гуйлт өргөдөл чухам л Егүзэр хутагт Галсандашийн гараар дамжиж яаралтай түргэн Хүрээний газар хүрч байв. Мөн Хятадын зүгээс цэрэглэн хөдлөх ажиг, сэжгийг цаг тухайд нь мөн төвдөө мэдүүлж ирсэн гэдэг.
   
Өвөрмонголын зүүн ба Баруун хуучдын олон айл өрх одоогийн Дорнод аймгийн Хөлөнбуйр бусад нутгуудад нүүдэллэн Монгол оронд ирсэн нь Галсандашийн нэр нөлөө ч гэж үздэг. Цахар ван Задавжав, харгис гүн Бавуужав, ван Найданжав нар 1912-1920 оныг хүртэл олонтаа зүүн хязгаарыг түйвээж, Хятадын хар цэрэг бүр Егүзэрийн хийдэд орж Галсандашийг барьж урд зүг одсонд Богдын Засгийн газраас эсэргүүцэл ноот бичиг илгээж түүнийг суллуулсан түүхтэй. Энэ бүхнээс үзэхэд Галсандаш хутагт илэрхий тэмцэлдэж, элдвээр зовж зүдэрч байсан нь баримт юм.
   
Егүзэр хутагт Монгол туургатныг нэгтгэхийн төлөө санаа тавьж байсны нэг жишээ бол Өндөр мээрэн Дугаржавын удирдсан цэргийн сангийн ламаар явж Уушгийн чулуунд очиж дайснаас өрсч ашигтай байрлалыг эзэлсэн байна. Үүнийг батлах өөр нэг баримт бол зүүн өмнөд хязгаарыг улайчлан захирах сайд, Хичээнгүй баатар “Гүйгийн бичигт” олноо өргөгдсөний гуравдугаар он буюу 1913 оны тавдугаар сарын 19-ний өдрийн нохой цагт зүүн өмнө Уушгийн чулуу хавьд сэргийлэн суусан тус хорооны даргаас зүүн өмнө зүгээс гамин олноор гарч ирсэнд Дугаржав миний харъяат цэрэг өглөө нэг удаа нүүрлэн байлдаж, хүчин өгсөн зэрэг байдлыг Егүзэр хутагтын зүгээс зааж сэнхрүүлсэн билээ хэмээн бичиглэжээ. 1915 оны Хиагтын гурван улсын хэлэлцээр, гэрээгээр Монгол улсын цэргийг Өвөрмонголын нутагт давшин байлдахыг зогсоож, Өвөрмонголыг Богд хаант улсад дагаар оруулахгүй болгож, Монголыг зөвхөн Хятадын автономит муж мэт үзсэнийг Егүзэр хутагт туйлаас үл ойшоон эгдүүцсэн хүний нэг билээ. Ж.Галсандаш шашин, төрийн хэрэгт удаа дараа хүчин зүтгэсэн учир дараагийн түвшин цагт ирж мөргөхөөр ирэгтүн. Өдөр тутам долоон лан мөнгийг талбин олгохыг шийдтүгэй гэж Богд хаан зарлиг болгожээ. Мөн Герман улсын хэдэн хүн Хятадын төмөр замыг дэлбээлж, Америкаас Орост нийлүүлэх зэр зэвсгийг тасалдуулах гэж явахад тэдний шан харамжинд автан туслаагүй, олон улсын найрамдлыг сайнаар сахисан тул шар хэрэглэлтэй, ногоон тэргээр шагнажээ.
   
Ардын хувьсгал ялсны дараахан Егүзэр хутагтаас Ерөнхий сайд Д.Бодоод өөрийн нутагт үймээн самуун гаргаж буй Найдан ванг хэрхэх тухай лавласан тухайд... Тэдний байн байн харгислан түйвээхээр явах жигшүүрт явдлыг арилгаж, амар тайван байлгахыг эрэн сүвэгчилж, ван Найданжав, гүн Лувсан нарыг эрдэм билгүүний элдэв сургааль соёлоор эрхбиш эедэн жолоодож, үнэн ёс, зөв замд удирдахыг хүслэх ялдамд хутагт та дээд төрөлхтний нэг лавтайяа мөн тул дарлах, мөлжих ёсыг халахад лав хүчин зүтгэнэ гэдэгт эргэлзэх юун гэж Бодоо сайд хариу захидалдаа бичжээ. Захидлынхаа төгсгөлд Хүрээнд түргэвчлэн морилон ирэхийг хүсэмжилсэн учир Егүзэр хутагт Нийслэл хүрээнд ирж Ардын засгийн шинэ удирдлагуудтай уулзаж, 1921 оны долоодугаар сарын 15-нд Зүүн өмнөд хязгаарыг байцаан үзэж, илбэн тохинуулах сайдын албанд тохоон томилогдож, Сайдын яамны хуучин модон тамгыг хураалган мөнгөн тамга хүлээн авчээ.
   
Галсандаш 1921 оны Ардын хувьсгалын ялалтын дараа 1923 оны эцэс, төрийн төлөөний түшмэл очиж орон нутгийн захиргааг өөрчлөх хүртэл шинэ засаг төрдөө сайдын хувиар чин сэтгэлээсээ тусласан байдаг. Хятадын хар цэргийн довтолгоон Цахарын амбан Задавжав, харчин гүн Бавуужав болон Найданжав вангийн элдэв түйвээнийг эсэргүүцэн газар нутгаасаа хөөх үест Зүүн хязгаарын Батлан хамгаалах сайд, гүн Гомбо-Идшингийн цэрэгт хүчин туслалцан, дайчлан дагуулсан ба Ардын Засгийн газрын цэрэг Г.Бумцэнд, Дугаржав, Гомбо-Идшин нарын цэргүүдийг өөрийн сүмд хүлээн авч хоол хүнс, ачаа уналгаар хангах ажлыг бүх боломжоор хангаж байжээ.
   
Егүзэр хутагт Ж.Галсандашийг олон удаа байцааж, тайж Рэгдэндагва гэгчийн хэрэгт хамаатуулан буруутгасан байдаг. Тайж Рэгдэндагва нь ерөөсөө улс төрийн бодлоготой бус ширүүн дориун зан авиртай, муйхар хар зоригтой, боловсрол муутай хүн ажээ. Далай лам, Ванчинбогдод өргөх бичгийг Егүзэр хутагт Галсандашаар зохиолгосон хэмээн өчжээ. Галсандаш болохоор өөрийн байцаалтандаа:
    - Намайг эзгүй хойгуур хүнээр тийм бичиг өгүүлсэн нь үнэн. Түүнийг нь уншиж ч үзээгүй гэж мэдүүлэхийн зэрэгцээ феодалын хөрөнгийг хураасан нь зөв гэж үздэг. Энэ засгийг нийтийн эрх ашгийг хамгаалсан засаг болов уу? Нийт ард түмэнд эрх чөлөөг нийгмээр эдлүүлсэн нь сайшаалтай. Монгол улсыг тусгаар улс байгаасай гэж боддог гэж мэдүүлжээ.
   
Ер нь Галсандаш хутагт шашин номын хүний номхон төлөв төрхтэй, хүлээцтэй хүн байж. 1927 онд шавь нараа цуглуулан айлдахдаа:
    - Та нар өмссөн малгайгаа хар! Урд тал нь битүү байдаг нь Хятадаас хамгаал гэсэн үг. Хойд тал нь сэтэрхий, тэгээд улаан бүч намируулсан нь хойт зүгээ түш, тэндээс улаан туг ирэх цагийн дохио гэж хэлжээ.
   
Егүзэр хутагтыг 1930 онд тайж Рэгдэндагвын эсэргүү бүлгийн толгойлогч хэмээн баривчлан егүүтгэн буудан хороожээ. Тэр үед зүүн хязгаарт цэрэг удирдаж явсан Г.Бумцэнд гуай хувьсгалт тэмцлийн ахмад зүтгэлтэн Ч.Сүрэнжавт дурсан ярихдаа:
    - Егүзэр юу нь эсэргүү байхав дээ. Тэр бол дайсантай буудалцаж, бидэнд туслаж байсан юм шүү дээ гэсэн гэдэг. Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
У.Хүрэлсүхийн Засгийн газрын үйл ажиллагаанд та сэтгэл хангалуун байна уу?
  • Тийм
  • Дунд зэрэг
  • Явцгүй байна