Манжийн үеийн манай наадам ямар байв?
2012 оны 4 сарын 13
Урьд Халхын ноёд Хэнтийг тахиж наадам хийж байжээ. Хожим Түшээт хан, Цэцэн хан хоёрын дундах олимп буюу Арван засгийн наадам гэж байгаад шавь хошуудтай нэгдэж Богдын нэр сүрийг босгох зорилготой арга хэмжээ болж. Гурван этгээдээс гурав дөрвөн зуун бөх барилдаж, морь уралдуулахгүй сур бөмбөг харвадаг байв. Зарлигийн буюу наадмын хөтөлбөрт орсон сурыг гурван хоногоос хэтрүүлэхгүй харваж дуусгана. Арван засгийн наадмыг жил бүр хийнэ. Дөрвөн аймаг, шавь таван газраар хамтарсан наадмыг Долоо хошуу даншиг гэх ба гурван жилд нэг хийнэ.
    
Долоон хошуу наадам бол урьд Өндөр гэгээнийг Халхын долоон  хошуу нийлж, Ширээт цагаан нуур хэмээх газар ширээнд залж даншиг өргөснөөр Долоон хошуу даншиг гэж нэршсэн юм. Үүнээс хойш дараа дараачийн богдуудад даншиг өргөх болжээ. Үүнд түмэн лангийн даншгийг дөрвөн аймаг, шавь таван газраас өргөдөг байлаа. Мянган лангийн зоог идээ бас өргөнө. Үүнийг цогчин дуганд өргөдөг байна. Түүний дараа 1000 гаруй бөх долоо хоног Богдын ордны үүдэнд барилддаг байжээ. Бөхийн бай нь одоогийн ханшаас ч өндөр байж. Түрүүлж, үзүүрлэсэн бөхөд дээлийн торго тус бүр нэг, мөн тус бүр 100 лан мөнгө, зузаан хунз цай тус бүр нэг, бас булигаар тус бүр нэг, мөн булигаарын оронд таван лан мөнгө өгч болно. Бас тус бүр тэмээ нэг буюу тэмээний оронд 50 лан, морь тус бүр нэг буюу морины оронд 8 лан, хонь тус бүр нэг буюу хонины оронд 1 лан 5 цэн өгдөг байжээ. Бас үлэмж их идээ жимс өгдөг аж. Үүнийг есөн бэлэг гэнэ.
    
Бөх дууссаны дараа Богд хан уулын чуулган чуулна. Түүнд Шанзавын яамны хашаанд найман ханатай 4 багантай өргөөг шавь барьдаг. Чуулганд 4 аймгийн  хан, ван, гүн, засгууд цөм цуглардаг. Түүнд идээ цайг ёс ёсоор орж ёсолдог. Мөн айраг, архи арз хорзыг их хэмжээгээр бэлтгэдэг. Үүнд 4 аймгаас 4 хуурч, 4 дууч нарыг гаргаж тэд “Түмний эх”, “Хуурын магнай”, “Төрийн товч”, “Өвгөн шувуу” дөрвөн дууг дуулна. Идээ, цай, архи айраг барихад Шавийн Шанзав (Шавийн ламын сайд), хоёр даа лам, олон яамны зайсангууд, Богдын донир нар цөм хундага барьдаг байна. Чуулган эхлэх бэлгэдлийн үг нь “Шагай өшиглөх үү, өшиглөхгүй юу, богтос хагалах уу, хагалахгүй юү?” гэж ярилдцаг юм билээ.
    
Шавийн шанзав, Богдын донир нар хундага барьдаг нь архинд дуртайдаа биш төрийг хүндэлж байгаа юм хэмээн тайлбарладаг байж. Наадмын мөрийг хүйд (Долоон худаг гэж одоогийнх шигээ тодотголгүй байж) сар гаруй уядаг. Гэгээний агт гэж уяач болгонд нас насны агт хадгалуулна. Морь даах лам хүртэл байх ба түүнийг Богдод мөргүүлээд Хүй мандал руу “цөлж” орхино. Тэр олон морийг унуулахаар нас насны хүүхдүүдийг ордны хэдэн хаалгач отог отгоор хэсч олж алба гувчуурын хамт авчран хүүхдүүдийн хоол аяганы хийцэнд шавиас ямааны мах, шар будаа, чангаамал будааг гаргаж хар цайны даруулга болгож нэг сарыг өнгөрөөдөг байв гэнэ.
    
Намрын тэргүүн сарын шинэдээр Хүйд Богд заларч Хүрээ, орд өргөөний олон албаны хүмүүс цөм хувьдаа майхан авч явна. Үүнийг алба хэмээн үзэж заавал гүйцэтгэнэ. Тэр бүхний тээврийн зардал буюу ачих уналгын үхэр тэргийг шавийн отгуудаас улаа барьж өгнө. Шавийн шанзав, даа лам, амбан зэрэг олон хүмүүс Богдод бараа болж явна. Ноёд, албаны өргөөг дөрвөн аймаг шавь таван газраас бэлтгэнэ.
    
Хамба, цорж, чойжин, умзад нар өөрийн зардлаараа явна. Нүүдлийн шар хүрээ, Богдын хэд хэдэн тугдам (гэр өргөө), олон янзын эрээн майхан авч явна. Наадмын түлш, бас морины уяа бусад хэрэглээний модыг ордны хоёр хаалгач, ноён уулын хавийн отгуудын тэргийг улаа барьж сарын өмнө зөөж бэлтгэнэ. Манж монгол албатынхан дал далаад гэртэй байдаг. Нэг хүн хоёр гэртэй байдаг нь норм болжээ.
    
Их насны морь тавихын өмнө манж амбаны өргөөнд цагаан эсгий дэвсч, өндөр ширээ тавьж, улаан лаа шатаан, эзэн хааны сүлдэнд мөргөнө гэж ноёд цөмөөрөө урагш харж гурав, гурав мөргөн, буу гурав тавина. Дөрвөн аймаг шавь таваас тэдгээр эрхэмсэг наадамчдын хүнсний хонийг тууж очно. Үүнд ойролцоогоор нэг аймгаас найм есөн зуун хоньтой очдог байжээ. Тэр үед их, дунд, бага гурван насны морь уралдуулдаг. Нас тус бүрт зургаа долоон зуун орчим морь уралддаг аж.
    
Хурдан морины газрыг таван аймагт хувааж чулууг зайлуулан, нүхийг бөглөж, хоёр талд нь мод хатгадаг юм. Хичнээн морь барих тоог Шанзавын бичээч мэднэ. Таван газраас тус бүр арав нийтдээ тавин хүн гаргаж морьдыг жинхэнэ газарт нь хүргэж байж тавьдаг. Долоон хошуу наадмыг Богдыг татгалзахад Бадамдорж шанзав өөрийн нэрээр хэдэн жил хийжээ. Бас Богдын дүү Лувсанхайдав Чойжин буюу бидний мэдэх Чойжин ламын сүмийн эзэн хэдэн жил Бөхөгт наадам хийжээ. Үүнийг залгаад ардын хувьсгалын дараа цэргийн наадам хийх болж, наадмын газрыг Яармагийн дэнж хэмээсэн аж.
Т.Санаа /www.wikimon.mn/
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахыг та зөв гэж бодож байна уу?
  • Тийм
  • Үгүй
  • Мэдэхгүй