Тунаран мяралзан ирдэг Туул гол маань хаачив
2012 оны 4 сарын 19
Жил бүрийн хавар тунаран мяралзан ирдэг Туул гол нэг л гундуу. Өлбөгөрдүүхэн урсах түүний хөвөө тэртээ цагт эргээ халин давалгаалж, Туул голын усаар үсээ угаахыг мөрөөдөн баруун нутгийн бүсгүйчүүд ам дамжин ярилцдаг байсан гэдэг ээ. Өвгөд хөгшдийн ийнхүү ярихыг сонсоод одоогийн илжирхий ногоон өнгөөр эрээвэр хураавар урсах туул голыг хэн ч 700 гаруй км үргэлжилж, 3 аймгийн нутгийг сүлжин ороон урсдаг гэж хэлэхээргүй болжээ. Өчигдөр оройхон ажлын шаардлагаар Гачуурт тосгоныг зориход 2 км гаруй тасарч урсгалгүй болон хатсан Туул гол өөрийн эрхгүй сэтгэл шимшрүүлж орхив. Ингээд хот руу буцахдаа тус голын эргээр хэсэг явлаа. Энэ гол нарийнхан горхиноос долоон дор урсаж ядан уйлах мэт. Ихэс дээдсүүд, эрхэм сайд дарга нарын өдөр бүр зорчиж, 30 тэрбум төгрөг зарцуулан байж босгосон хаан хаалга буюу Маршалын гүүрний орчимд дахиад л урсгал нь 1 км гаруй урт тасарсан байх юм.

Тасарсан Туулын эргээр үхсэн загас олонтаа харагдах нь энэ голыг хүнээр бодоод үзвэл уй гашуу, зовлон зүдгүүрээ уудлах мэт харагдана. Өр өвдөж, сэтгэл гундаад өглөө эртлэн босч халхад нэртэй тунгалаг Туулын тухай дууг сонсонгоо энэхүү мэдээллийг бичиглэн уншигч таны бодлыг хуваалцахыг зорьсон юм. Усны газрын сүүлийн 4 жилд ярьж байгаа ганц зүйл Туул голын усан санг байгуулах, Туул голыг цэвэршүүлэх ажил байлаа. Гэвч үнэндээ бодит ажил нэг ч хийгдээгүйн зэрэгцээ Газрын албаны дарга Ц.Сандуйн голд ортол хэлсэн гашуун үг давхар бодогдлоо. Монголын залуу сэтгүүлч нар нийлж “Ус чандмань эрдэнэ” нэртэй аяныг өрнүүлэн хандивын тоглолт зохион байгуулж, энэ тоглолтоос олсон 2 сая гаруй төгрөгний орлогоор Туул голын ай савд мод, бут сөөг тарих зөвшөөрөл хүсэхэд Газрын албаны эрхэм дарга ийм зөвшөөрөл өгөхгүй гэж билээ.

Ингээд хүүхдийн асрамжийн газрууд болон Үндэсний соёл амралтын хүрээлэнд энэ ажил хэрэгжиж, сэтгүүлчид болон урлагийнхан хамтарсан юм. Нэг ч мод тариулдаггүй хэрнээ нижгээд зөвшөөрөл олгодог Газрын албаны гай ч Туул голд минь үсэрсэн. Өдгөө тус голын ай савд олборлолт, хайгуулын 34 компани үйл ажиллагаа явуулж байна. Тэдний тусгай зөвшөөрлийг хүчингүй болгосон хэмээн Газрын албанаас сэтгүүлчдийн тархийг угааж, нийгэмд хүргэх мэдээллийг зөөллөдөг ч үнэндээ элс, хайрганы карьер, голын эхээр байрлах алтны уурхайнууд одоо ч үйл ажиллагаагаа хэвийн явуулж байна. Тэр ч бүү хэл Туулын эрэг дээр өдрөөс өдөрт сүндэрлэх байшин барилга ч голын урсацад шууд нөлөөлж байгаа. Сонгууль дөхөхөөр Туул голыг хайрлаж энэрдэг хэдэн арван улс төрчид гараад ирдэг. Харамсалтай нь, эдгээр улс төрчдийн сэтгэл, зүрх хоёр Туул голыг хайрлахад биш. Шаргал ордонд залрах хүслийг агуулж байдаг нь өрөвдөлтэй. Туул голд усан сан байгуулчихвал голын урсац хэвийн байж, нийслэлчүүд цэвэр усны нөөцтэй байх тухай албаныхан ярьдаг ч 2013 оноос баригдаж магадгүй энэ ажилд хэн ч анхаарлаа хандуулдаггүй юм.

Чин үнэнийг хэлэхэд Усны газрын удирдлагууд ч олон км тасарсан, урсахгүй байгаа Туулын мэдээллийг мэдэхгүй сууна. Тэд “Нийслэлчүүд өвөл их ус хэрэглэснээс болж Туул гол түр хугацаагаар тасарсан” хэмээх цэцэрлэгийн хүүхэд ч итгэмгүй хариултыг сэтгүүлчдэд өгч суугаа аж. Хатан Туулыг аврах аян, ажил, төлөвлөгөө, яриа удтал яригдаж, ханатал мэдээлэгдсэн. Гэхдээ бодит байдал дээр тунаран мяралзан урсдаг Туулын урсгал тасарч, эргээ хальдаг тэр л цаг түүх болон үлджээ. Түүний оронд Шувуун фабрик орчим, Биокомбинатаас цааш арьс ширний үйлдвэрийн химийн бодистой ногоон горхи Төв аймгийн Алтанбулаг сумын нутгаар дайрч байгаа ажээ. 2017 онд нийслэлийн цэвэр усны нөөц дуусах тухай тоон мэдээг ШУТИС-ын багш, мэргэжилтнүүд нэгэнтээ мэдээлсэн.

Тэгвэл ярихаас биш бодитоор ажлаа хийж мэддэггүй, хариуцлага тооцох системгүй, байгаль хамгаалдаггүй төрийн эрхмүүдээс болж энэ тоо наашлахад хүрээд байна. Магадгүй, энэ хавар горхи байдлаар тасарч, татарч ирсэн туул ирэх жилд бүүр ирэхгүй ч байж магадгүй юм. Байгаль дэлхий 1 сая гаруй хэрцгий иргэнтэй нийслэлчүүд биднээс хайргүй хандсаны хариугаа авч эхэлж байх шиг ээ. Хог цаас хийсч, хяргасан бут нь унжийж, урсгал нь тасарсан Туулын тухай уншихаас илүү очоод харвал энэ голын эрэг, ай савд нутаглаж байгаагийн хувьд таны дотор нэг бодол төрөх вий. “Туулын урсгал сайхан, шөнөдөө бүүр сайхан” хэмээн дуунд мөнхөрсөн энэ голыг аврах, эсвэл “Баяртай” хэмээн үдэхийг эрх мэдэлтэн ч биш иргэн таны оролцоо л шийднэ гэдгийг мартаж болохгүй мэт.
Г.Тэгшжаргал (www.wikimon.mn)

Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
УИХ тарахыг та дэмжиж байна уу?
  • Тийм
  • Үгүй
  • Мэдэхгүй
  • Бусад