Урианхай, казах, тувачуудын үүсэл хийгээд гарал
2012 оны 8 сарын 13
Энэ их эмзэг хийгээд сонирхолтой сэдэв билээ. Эрдэмтэн мэргэд энэ талаар олныг өчсөн нь буй. Бид түүхийн үнэнийг аль болох бодит талаас нь хөндөн тавьдгийг уншигчид андахгүй биз ээ. Энэ удаа эл сэдвийг сонгож байна.

I АЛТАЙН УРИАНХАЙЧУУД:
Алтайн урианхайчуудын түүхээр дорвитой бүтээл хийсэн эрдэмтэн бол Ц.Гантулга юм. Тэрбээр урианхайчуудын гарал, үүслийн талаар тодорхой мэдээлэл авахад “Эргүнэ хунгийн домог”, “Монголын нууц товчоо” хоёр онцгой ач холбогдолтойг дурджээ. Эхний домгоос авч үзвэл лавтай 2000 жилийн асуудал яригдах юм. Тэгэхээр гарцаагүй язгуурын Монгол аймгийн тухай яриа гарна гэсэн үг.
    
Тэр үеийн аймгууд үргэлжийн дайн, дажинтай байсан бөгөөд нэгэн дайнаар хоёрхон хүн амьд үлдсэн нь эр, эм хос бүлгээ гэжээ. Тэд амь гарахын тулд хүн байтугай араатан хүршгүй газар зайлан одсон байна. Дүрслэн хэлбэл, нэгэн нарийхан жимийг эс тооцвол явахад нэн бэрх хад асга, ой модтой газар гэх.
    
Энэ нутгийг Эргүнэ Кун гэмой. Тэр хоёр хүнийг Нукуз, Киян хэмээнэ. Тэр хоёроос төрсөн үр сад нь дөрвөн зууны турш өсч үржээд олон овог болжээ. Тэдэнд нутаг ус нь давчдах болжээ. Ингээд тэндээс гарч ус ургамал, ан гөрөөс элбэгтэй газар бараадахаар шийджээ. Ингэхийн тулд далан толгой шар үхэр, адуу нядалж ширийг нь туламлан хөөрөг хийгээд нүүрс, тосоор дүүргэн их хэмжээний гал өрдөн төмрийн хүдэртэй хавсарган дэлбэлж их уулыг сэтлэн зам харгуй гаргасан байна. Тэр замаараа гаран салбар болон салж одоцгоожээ.
    
Тэгэхэд уриа дуудлагаар оройлон оролцож зам гаргасан Нукузын үр сад овог аймаг болохдоо урианхайчууд болжээ. “Судрын чуулган”-д өгүүлснээр бол эртний Монгол аймгуудыг дурдахдаа эхэнд нь нукуз, урианхай хэмээн өгүүлээд явсан нь бий. “Эргүнэ хунгийн домог” 2000 жилийн түүхтэй хэмээвээс Хүннүгийн үетэй холбогдох юм. Тэгэхээр урианхайчууд тэр үед ч бие даасан аймаг байсан нь таарч байгаа билээ. Рашид-ад-дин ч “Судрын чуулган”-даа зүгээр нэг дурдаагүй болов уу. Тэрхүү суут хүн тухайн үеийнхээ шилдэг баримт дээр тулгуурлан алдарт бүтээлээ туурвисан нь мэдээж билээ. “Монголын нууц товчоо”-нд чухам юу гэж өгүүлснийг одоо товчхон хүргэе. Тэнд урианхайчуудыг “Бурхан Халдуны эзэн, бурхан босгосон Шинчи баян урианхай” хэмээн өгүүлжээ. Хорь Түмэдийн нутгаас Хорилардай мэргэн удам төрлөө дагуулж Бурхан Халдуны эзэд болох Шинчи баян урианхайг түшихээр ирлээ гэсэн нь ч буй. Чингис хаан төрөхөд урианхай үндэстэн Жарчудай өвгөн булган өлгий бэлэг болгосон түүх ч буй. Чингис хааны есөн өрлөгийн хоёр нь болох Зэлмэ, Сүбээдэй нар урианхай гэж байгаа.
    
Манж Чин улсын үед урианхайчуудыг засаг захиргааны нэгжээр баруун, зуун гарт хуваасан байдаг. Тэр нь дотроо долоон хошуу, 27 сумтай байжээ.

Зүүн амбаны хошуу:  
Алтайн урианхайн гол хошуу бөгөөд Сагсайн сүмд төвлөрч байсан гэдэг. Ах, Түмт, Сан, Урианхай, Гонзгой, Оорцог гэсэн зургаан сумтай байжээ.

Мээрэнгийн хошуу:
Ах, Шаазгай, Ятуун, Онгуда гэсэн дөрвөн сумтай. Алтанцөгц нуураар төвлөрөн сууж байв. Сүүлчийн ноён нь Цагаанбилиг гэдэг хүн байжээ.

Цагаан соёны хошуу:
Бургуут, Сарыглар хоёр сумтай. Цагаан соён, Тэлэнгэд, Саглагар, Хувлаар гэх мончоогуудын хошуу нутаг юм. Цэнгэлхайрхан, Цагаан голоор нутагтай гэжээ.

Сэндэн гүний хошуу:
Оршин суудаг овгоороо нэрлэгдсэн эл хошуу хоёр сумтай гэх. Харганатын голоор нутагладаг байжээ. Энд дурдагдсан дөрвөн хошуу нь Зүүнгарын монголчууд болно. Дор дурдагдах гурван хошуу Баруун гарынхан авай.

Баруун бээсийн хошуу:
Ах, Цэрвээ, Мянгад, Сан, Оорцог сумтай. Булган голоор нутагтай гэв.

Саруул гүний хошуу:
Саруул гүний хүрээнд төвлөрсөн, Толбо нуураар нутагтай байжээ. Ах, дунд, хойд сумтай гэх.

Шар даагийн хошуу:
Ховд гол, Шинжаанаар нутагтай, дөрвөн сумтай, мончоог хошуу билээ.

II АЛТАЙН КАЗАХУУД:
Казахын гарал үүслийн талаар баримт, материал ховор тул зохиолч, сэтгүүлч Б.Монголхүүгийн бүтээсэн “Казахын нэвтэрхий толь”-иос татахаас аргагүй юм. Өнөөгийн Казахын гарал үүсэл хүрэл зэвсгийн үеэс эхтэй гэх мэдээ буй. МЭӨ амьдарч байсан казахуудын элэнц, хуланцад Жетисү, Үйсүн/усун/, Сырдарья, Амударья мөрний саваар амьдарч байсан улс, аймгууд орох юм. МЭ-ий эхний мянганд хойт Могол гэх Амударья мөрөн үндсэндээ тэдний оршин сууж байсан газар гэхэд болно. Жетисү болон өмнөд Казахстаны нутгийн олон омог, аймаг нэгдэх түүхэн боломж 12-13 дугаар зуунд бүрджээ. Тэдний бүрэлдэхүүнд Алтайгаас түрэгдэн очсон найман, хэрэйдүүд ч орсон байна. Тийнхүү Дундад Азид урьд өмнө огт байгаагүй казах түмэн мэндэлсэн авай. Тэд Кивчакийн холбоо гэгчийг үүсгэн байгуулсан бөгөөд монголчууд түүнийг нь эзлэн тохинуулсан ч өөрсдөө тэнд нь ууссан гэх нь бий. Нэгэн үе Өзбекийн хаант улс хүчирхэгжин тэнд байсан арган, барах, дурман, жалайр, ханлы, харлуг, кипчак, хонгирад, кенегес, көшши, манга, найман, үйсүн омгууд оржээ. Өөр нэгэн хаан Ногайн үед мангад, найман, ханли, арган, алшан, кипчак, хонгирад аймаг багтсан гэх баримт ч байна. Энэ мэтээр казахын олон омог, аймаг салж, нийлж явсан байна.

15 дугаар зууны жараад онд Керей хаан, Жанибек ноён хоёр казах аймгуудыг Өзбекийн хаанчлалаас тасдан авсан аж. Тэгж Моголстаны гаралтай аймаг болох казахын ард түмэн бий болсон түүхтэй. Түүнээс хойш өөрийн гэсэн хэл, соёл, түүхтэй, өвөрмөц заншилтай казахын ард түмэн дэлхийд танигдсан ч гэдэг. Ийнхүү 15 дугаар зуунаас тэд өөрсдийгөө “Казах” гэж нэрлэсэн хэмээдэг юм.
    
Тэр цагаас казахууд гурван жигүүрт хуваагджээ.
Их жигүүр:
Жалайр, ханли, албан, шапырашты, шанышхылы, хатаган, шар, үйсүн, шөрөгт, ист, тулгат омог ордог.

Дунд жигүүр:
Арган, хыгашах, найман, керей, уах, хонгирад, тарахты багтана.

Бага жигүүр:
Байулы, адай, алшын-жаппас, алаша, байбахты, масхар, бериш, таз, есэнтөмөр ордог ажээ. Дээрхтэй тун төстэй үзэгдэл Монголын хийгээд Хятадын казахуудад ч ажиглагддаг юм байна.
    
Өөрөөр хэлбэл, тус бүрт нь 12 омог казах иргэд багтдаг билээ. Казахуудын онцлог нь долоон үе битгий хэл бүр нэг омгоос бэр буулгахыг цээрлэдэг ажгуу. Хамгийн хачирхалтай нэг зүйл бас бий. Казах гэдэг нэр чухам хэзээ, хаанаас, хэрхэн үүссэн талаар баримт огт үгүй юм. Судлаачдын үздэгээр энэ омог, аймаг бүрэлдэхэд Керей, Жанибек гэдэг хоёр хаан л онцгой үүрэг гүйцэтгэсэн нь тодорхой аж. Тэд 1440 оны алдад Арал тэнгисийн орчмын нутгаас 200 мянган ам бүл бүхий айлыг толгойлон Чу мөрөнд ирж нутагласан гэх нэгэн баримт үлджээ. Чингисийн байгуулсан Их Монгол Улс 1346 оны үед задарч гал, голомт дээр нь монгол угсааны ханлиг, овог аймгууд үлдэн, түрэг хэлтэн аймгууд салан тусгаарлаж, 14 дүгээр зууны үеэс киргиз угсааны аймгууд нэгдсэнийг казахуудын үүслийн үе гэх нь ч байдаг.
    
Бас нэг баримтад казахуудыг Майхлы гэх ноён захирч, тэднийг нэгтгэн байсан гэх агаад Чингисийн угсааны хүмүүн гэжээ. Зүчийн үеийн цэргийн ноён байсан бололтой. Тэрбээр Абах гэдэг хөвүүнтэй байжээ. Түүний нэрээр орчин үеийн абах, керейчүүд нэрлэгдсэн байхыг үгүйсгэхгүй юм. Тэгж ч таарч байгаа байх.

Өнөөгийн казахуудын гурван жигүүрийг танилцуулъя.
Их жигүүр:
Үйсүн, ханла, дулат, албан, суан, жалайр зэрэг багтдаг бөгөөд заримдаа Үйсүний орд гэх нь бий.

Дунд жигүүр:
Казахуудын төв нутаг гэдэг. Бүрэлдэхүүнд нь кипчак, арган, найман, керей, хонгирад, уах аймгууд оржээ.
 
Бага жигүүр:
Бүрэлдэхүүнд нь табын, тама, жагалбайлы, кердери, кете, төртхара, харасахал, адай, тана, шекти, алчин, серкеш овогтонгууд ордог юм байна. Энэхүү гурван жигүүр өргөн уудам нутагтай тул хэл ярианд нь аялгууны ялгаа байвч үг, хэл нь нэг юм. Манай баруун аймгийн бага ястангууд аялгуут монгол хэлээр ярьдаг шиг юм даа.

III АЛТАЙН ТУВАЧУУД:
Өдгөөгийн тувачууд Баян-Өлгийн Цэнгэл, Ховдын Буянт, Төв аймгийн Заамар, Дархан, Орхон, Сэлэнгийн нутгаар тархан амьдарч байна. БНХАУ-ын ШУӨЗО-ы Алтай, Оросын БНТУ зэргээр ч оршин тогтнодог билээ. Тувачууд нь Сүй улсын судар болон Тан улсын хуучин сударт Тэлэгийн нэгэн аймаг гэгдсэн дуба аймгийнхны үр хойчис юм. Сүй улсын сударт дурдахдаа дубачууд Енисейн эхээр, өөрөөр хэлбэл орчин цагийн Тагна-Тувагийн нутгаар нутаглаж байсан ард түмэн ажээ.
    
Тувачуудын нэр 6-7 дугаар зууны үеэс дубо, тубо, туба хэмээгдэн гарч ирсэн түүхтэй ажээ. 17 дугаар зууны үеэс Алтайн уулаар нутаглаж байсан монголчуудыг оросууд тувы, урянхай гэх зэргээр нэрлэх болжээ. Тэд өөрсдийгөө тыбы гэдэг хэмээсэн баримт зарим газар үзэгддэг аж. Бидний үзэж буйгаар Алтайд нутаглах болсон тувачуудыг Зүчи бий болгосон гэж болох талтай. Тэрбээр 1207 онд ойн иргэд болох тубас гэх аймгийг эрхэндээ оруулсан гэх мэдээ бий.
    
Гэхдээ Алтайн тувачуудыг Соёны тувачуудаас ялгахыг сүүлийн үеийн соёл, түүхийн дурсгалууд харуулсаар байгаа юм.
    
Нэгд, судалгааны хамгийн үнэтэй зүйл тамга юм. Тамгаар нь чухамдаа хар элэгтэн, хамаатан садан болохыг ялган салгадаг гэдэг билээ. Алтайн тувачууд Алтайн урианхайчуудын нэгэн адил нуман тамгаар малаа тамгалдаг байжээ. Нум сумыг ч одоо хүртэл улсын баяр наадмаар харвадаг билээ. Урианхай суртай адил гэхэд болно. Ерөнхийдөө урианхай сурдаа багтаад яваа хэрэг.
    
Хоёрт, Алтайн тувачуудын уламжлалт ёс заншил, соёл, тухайлбал, Цагаан сар, хурим, ардын дуу, үлгэр, тууль нэг юм.
Гуравт, Алтайн тувачуудын нэг хэсгийг хөх мончоогууд гэх. Тэд өнөөдөр Баян-Өлгийн Цэнгэлд аж төрцгөөж байна. Бусад аймаг, сумын болон Хятадын Шинжаны тувачууд ч өөрсдийгөө хөх мончоогууд хэмээмой. Харин Оросын БНТУ-д хөх мончоог гэсэн ойлголт одоо хэр байхгүй. Чингис хаан баруун чигийн дайнд явахдаа ихэд тус болсон тувачуудад нуман тамга хайрласан гэх домог ч буй. Чингис хаан аян дайныхаа явцад нэг хэсэг цэрэг, иргэдийг Алтайд үлдээсэн бөгөөд тэдэн дотор урианхайгаас гадна тува нар байсан гэх нь буй.
    
Судалгаагаар нарийн зүйл ажиглагдаад байдаггүй ч эдүгээгийн Баян-Өлгийн тувачууд “Бид дайнд гавьяа байгуулсан тул хөх мончоог гэгдэх болсон. Бид Дуба сохорын үр сад” гэх зэрэг хууч яриа байсаар байгаа юм. Хамгийн сүүлийн үеийн гэж болох баримтаар Алтайн тувачууд Галдан бошгот, Амарсанаа, Чингүнжавын бослогод маш идэвхитэй оролцсон гэдгээрээ алдартай билээ.
    
Түүхэн домгоос үзвэл тэдний дотроос Эржибилэг, Онхоот зэрэг баатар эрс төржээ. Онхоот баатрын нэрээр нэрлэгдсэн Онхоот гэх газар одоогийн Баян-Өлгийн Цэнгэлд бий. Галдан бошготын их цэрэг Манжаас дайжин Цэнгэл хайрханы Цагаан голын хавьцаа нэгэн өвөл явахдаа машид туйлдан ядарчээ. Ингээд хоолны эрэлд гарсан юм байх.
    
Цэргүүд дотор явсан тува эрчүүд нэгэн нуурын харзнаас хувингаар ус хутган авцгааж л дээ. Тэгтэл харин харзны устай хамт хар загас өчнөөнөөрөө баригдсанд ихэд бэлгэшээн өнөөх нуурыг нь “Ачит нуур” хэмээснээр Баян-Өлгийн Цэнгэл сумын мөнөөх нуурын нэр тийн болжээ гэх бодит гэхээр домог бий. Алтайн тувачуудыг тодотгох үүднээс засаг захиргааны нэгжийн талаас нь нэг харъя. Алтайн урианхайн долоон хошуунд хуваагдаж асан тэднийг гурав ангилж байжээ.

Хөх мончоогийн хошуу:
Ховд голын эх болон Шинжаанд буй Цагаан хав зэрэг газарт оршин суух мончоогууд юм. Эл хошуу Бэглиг, Биче, Өөхөн, Хөөг гэсэн дөрвөн сумтай ажгуу. Дотроо адай, ак, галжийн, оорцог, чоод, моол, кара, шунгуур, улуг, хаа хөөг, хара хөөг, донгуур хөөг, монгуш хөөг, газах хөөг, шанагаш хөөг, партагаш хөөг, жалангаш хөөг зэрэг овог, омог бүхий юм. Заримдаа Шар даагийн хошуу ч гэдэг байжээ.

Цагаан соёны хошуу:
Бургуд, Сарыглар хоёр сумтай. Сарыглар, агбан, бургууд, шуудак, оюун, монгуш овогтой. Цэнгэлийн Цагаан голоор төвлөрөн нутаглаж байжээ.

Хар соёны хошуу:
Карасахал/харсахал/, кара төш, онгат, шанагаш, хоёд, овгууд багтана. Харганатын голоор төвлөрөн нутагладаг юм. Түүнээс гадна, каражагдува, сарыжагдува, кызылсоён, өөлэт/өөлд/, мээрэн, хаа дарган, хунза, калга, конгар зэрэг бага овгууд ч буй гэх. Манжийн засаг захиргааны үед Алтайн урианхайчуудыг долоон хошуу урианхай болгоход дотор нь багтсан яалт ч үгүй Монгол аймаг гэгддэг билээ.
Г.МӨНХНАСАН /www.wikimon.mn/
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
”Эрдэнэт”-ийн 49 хувийг төр буцааж авах нь зөв үү?
  • Зөв
  • Буруу
  • Мэдэхгүй