Д.Ганхуяг: Би хөрөнгө оруулагчдад харшилтай хүн биш
2014 оны 1 сарын 9
“Хуулийн дагуу явах нь хамгийн том өрсөлдөх чадвар” гэж УИХ-ын гишүүн, Уул уурхайн сайд Д.Ганхуяг ярьдаг билээ. Хөлд орохоосоо л хурга ишигтэй хөөцөлдсөн малчин хүү Улаанбаатартай ч сайтар танилцаж амжилгүй “хөрөнгөтөн” гэгддэг Японд суралцахаар явж байхдаа өөрийг нь чухам ямар ертөнц угтах талаар өчүүхэн ч төсөөлөлгүй байсан гэдэг. Социализмаар хүмүүжсэн Улсын аварга малчин аав нь хотод сурахаар одсон хүүгээ гэнэтхэн милитарист гэгддэг Япон руу явахаар болсныг сонсоод цочирдсон авч нэгэнт “хүчрэхгүй”-гээ ойлгоод “Болгоомжтой л яваарай” гэж хэлүүлэхээс өөрийг хийж чадсангүй. Хүү нь ч ааваасаа дутуугүй хашир нэгэн байлаа. Хорь хүрчихсэн болохоор бас чиг Японы Элчин сайдын яамнаас өгсөн 25 долларыг зарчихвал буруудах байх даа хэмээн болгоомжилж байсан гэдэг.

Наритагийн нисэх онгоцны буудал дээр буугаад л буузны жигнүүрт орсон юм шиг хөлс нь цутгаж эхлэхэд “Энд яаж тэснэ дээ” гэж бодож байжээ. Хорин хэдэн жилийн тэртээх энэхүү дүр зураг өнөөдөр үндсээрээ өөрчлөгджээ. Социализмын үед “Говь” комбинатын инженерээр Японд бэлтгэгдсэн эдгээр хүмүүс яах аргагүй Монголын шилдэг болов­сон хүчнүүд болж чадсан юм. Тэд зөвхөн өндөр мэргэшсэн инженерүүд болсон төдийгүй юм үзэн нүд тайлж, бас зөв шударгаар хөдөлмөрлөхөд суралцсан байдаг. Тэгээд ч ид төлөвших насаа Японд өнгөрүүлсэн болохоор хүн болоод хуулийг хүндэтгэх, зах зээлд бизнесийг жинхэнэ утгаар нь явуулах зэрэгт суралцсан нь ойлгомжтой. Монгол орон зах зээлийн эдийн засагт шилжихэд Д.Ганхуяг нөхдийнхөө хамт бизнес эрхлэхээр шийдэхдээ оюуны бизнесээр анхны мөнгөн хуримтлалаа бий болгож байсан түүхтэй…
Харин эдүгээ тэрбээр төрийн түшээ болж, Монгол Улсын нэгэн томоохон яамыг удирдаж байна. Эдийн засаг хя­марч байна, уул уурхай уналтад орлоо гэсэн ид халуун яриан дундуур бид Уул уурхайн сайд Д.Ганхуягтай уулзаж ярилцлаа.

- Оюутолгойн асуудал сүүлийн үед хамгийн халуун сэдэв болж байна. Монголын Засгийн газар “Рио-Тинто”-той хэл амаа ололцож чадах болов уу? Үнэхээр далд уурхайн зээлийн нөх­цөл нь манайд ямар ч ашиггүй гэж үү? Энэ зээлийн гэрээний нөхцлийг олон нийтэд ил тод болгож болохгүй юу?
- Саналын түвшинд байгаа асуудал юм л даа. Оюутолгой төсөлтэй холбогдсон шийдлээ хүлээж байгаа асуудлуудыг хоёр тал ширээний ард суугаад шийдье гэдэг дээр санал нэгдэн ажиллаж байна. Хэлэлцээрүүд хийгдэж байгаа. Хамгийн түрүүнд нэмэлт санхүүжилтийн асууд­лыг нэн түрүүнд шийдэх хэрэгтэй байгаа нь үнэн. Төслийн саналын зарим нөхцлийн талаар өнгөрсөн хоёрдугаар сард Засгийн газраас УИХ дээр мэдээлэл хийх үед ярьж байсан. Тиймээс шинэ зүйл биш. Оюутолгой компанийн ТУЗ, хувь ний­лүүлэгчид энэ асуудлыг аль болох хурдан шийдэх үүрэгтэй. Өнгөрсөн онд хоёр тал нэг зар­чим тохирсон юм. Тэр нь санал нэгдээгүй асуудлаар олон нийтэд мэдээлэл хийхгүй гэж. Энэ зарчим хэвээр байгаа эсэхийг саяхан лавлаж, тодрууллаа. Уг тохирооны зорилго нь хоёр тал нэр хүндээ дээдлэх явдал. Оюутолгой компанийн шийдвэр гаргах бүтцийн ямар ч шийдэл гэрээ, хуулинд нийцэх учиртай. Мөн харилцан ашигтай буюу хамтдаа хожих win-win зарчмыг баримтлах нь ч мэдээж. Тухайлбал, хөрөнгө оруулагч талаас ирүүлсэн ТЭЗҮ-г Эрдэс баялгийн зөвлөл хүлээн авснаар гэрээ хүчинтэй болдог хуультай юм. Энэ төслөөс талуудад оногдох өгөөжийн хувь, хэмжээг энэ ТЭЗҮ болон санхүүгийн загварт заасан бай­гаа. Тиймээс нэмэлт санхүүжилтийн асуудлыг шийдэх­дээ энэ хувь, хэмжээг хадгалахад хоёр тал анхаарлаа хандуулах нь зүйн хэрэг.

- Таныг хүмүүс ярьж байна л даа. Оюу­толгойн гэрээг хамгийн их эсэргүүцдэг, гадаадын хөрөнгө оруулагчдад харшилтай хүн уул уурхайн сайд болчихоор эдийн засаг яаж хөгжих вэ гэж?
- Уг нь эсэргүүцэх, шүүмжлэх гэдэг хоёр өөр утга­тай ойлголт. Би Оюутолгойн гэрээнд УИХ-ын шийдвэр хэрэгжих учиртай гэдэг өнцгөөс шүүмжлэлтэй хандаж байсан гишүүдийн нэг нь үнэн. Үр дүн ч гарсан. Хөрөнгө оруулалт, санхүүжилтийн зээлийн хүүг бууруулах, мөн ямар ч тохиолдолд Монголын Засгийн газрын “Оюутолгой”-н ХХК-д эзэмшиж байгаа 34 хувь буурахгүй байх талаар хувь нийлүүлэгчийн гэрээнд өөрчлөлт орсон. Зээлийн хүүг бууруулснаар Монголын талд орох орлого бага­даа нэг тэрбум ам.доллараар нэмэгдэнэ гэж тэр үеийн Сангийн сайд нь хэлж байсан юм. Бодит үнэн ийм л байна. Ер нь гэрээ ч гэрээ л дээ. Намайг хөрөнгө оруулагчдад харшилтай гэж харагдуулах сонирхолтой хүмүүс байж болох юм. Гэхдээ тэр нь би биш. Энэ санхүүжилт, тухайлбал, анхны хөрөнгө оруулалтын зардлын хэтэрсэн асуудлаар талууд мөн ч олон удаа ярьж байна даа. УИХ-ын гишүүн, Засгийн газрын гишүүн хоёрын ажил үүрэг ялгаатай. УИХ-ын гишүүн хууль санаачлах, хэрэгжилтэд хяналт тавих үүрэгтэй хүн шүү дээ. Харин Засгийн газрын гишүүний тухайд гол нь УИХ-ын шийдвэрийг хэрэгжүүлэх учиртай. Би хууль зөрчихгүй байх зарчмыг баримталдаг. Хууль, тогтоомж зөрчиж байгаад хожим нь тэр нь олон түмний эрх ашгийг ноцтой хохироосон тохиолдол ч мэр сэр бий.

- Оюутолгойн асуудлаас болж Ц.Сэдванчиг захирал ажлаа хүлээлгэж өгсөн. Тэр ямар учир­тай захидал байсан юм бэ? Ерөнхий сайдын тушаалаар бичсэн юм бол Засгийн газрын тэргүүнд ч бас хариуцлага тооцох ёстой биш үү?
- Тэр захианы агуулга нь нэмэлт санхүүжилтийн саналтай холбоотой байсан. Уг нь нэг компанийн хувь эзэмшигчдийн хооронд саналын зөрүүтэй асуу­дал байнга л гардаг. Хүн хэлээрээ, мал хөлөөрөө гэдэг биз дээ. Энэ бүхэнд ярьж байгаад л шийдвэрээ гаргадаг байх. Гэхдээ нэг зүйл тун ойлгомжтой. Тэр нь аливаа төрийн өмчит компанийн гүйцэтгэх захирал хэзээ ч Засгийн газрыг төлөөлөхгүй. Энэ талаар Ц.Сэдванчиг байр сууриа илэрхийлсэн шүү дээ.

- Нүүрсний экспортын хэмжээ буурсан. Гадаадын хөрөнгө оруулалт багаслаа. Энэ бүхний шалт­гааныг бид хангалттай ярилаа. Харин гарц байна уу?
- Гарцгүй юм гэж энэ хорвоод байхгүй. Харин хүнд үед асуудлаас гарах гарц хамгийн сайн хувилбар байдаг. Уул уурхайн салбар хүнд байгаа нь үнэн. Өнгөрсөн оны мөн үетэй харьцуулахад нүүрсний олборлолт 90 гаруй хувьтай, экспортын биет хэмжээ 70 гаруй хувьтай, нүүрсний экспортын орлогын гүйцэтгэл 40 орчим хувьтай байна. Энэ нь нүүрсний үнэ 40 орчим хувиар унасантай холбоотой. 2010, 2011 онд нүүрсний зах зээлийн үнэ сайн байсан. Тухайн үед манай хүчтэй өрсөлдөгч, зах зээл дээрхи гол тоглогч Австрали улсад үер болсон учраас л бидэнд боломж олдсон хэрэг юм. Тухайн үед тодорхой хэмжээний хөөсрөлт байсан байх талтай. Тиймээс Шинэчлэлийн Засгийн газар баялаг бүтээгчидтэйгээ уулзаж, боломжтой бүх арга хэмжээг авч ажиллаж байна. Үр дүн гарна гэдэгт эргэлзэхгүй байгаа. Дэлхийн зах зээл дээр нүүрс, мөнгө, зэс, молибден, төмрийн хүдэр гээд манай гол нэрийн бүтээгдэхүүний үнэ 13-40 хувийн уналттай байгааг үгүйсгэхгүй. Энэ нь эрэлт багассантай холбоотой юм.

Гэхдээ байдал тийм ч харлачихсан юм биш ээ. шүү. 2013 оны эхний хагас жилийн байдлаар манай салбараас улсын төсөвт оруулах төсвийн орлогын гүйцэтгэл 75.5 хувьтай байна. Хөрөнгө оруулагчид ямар ч тохиолдолд ашиг ихтэй, түүнчлэн зах зээлийн үнэ тогтвортой, хөрөнгө оруулалт, бизнесийн орчин тогтвортой байгаа салбарт хөрөнгөө хийдэг.
Монгол Улсын тухайд өнгөрсөн онтой харьцуу­лахад гадаадын хөрөнгө оруулалт ойролцоогоор 43 хувиар буурсан байна. Энэ дотроо уул уурхайн салбарын хөрөнгө оруулалт 32 хувиар буурсан. Манайд хийгдэж буй гадаадын хөрөнгө оруулалтын 85 орчим хувь нь уул уурхайн салбарынх байдаг. Тиймээс бид нөхцөл байдлыг сайжруулахад шинж­лэх ухааны үндэслэлт судалгаатайгаар маш хурдтай, сайн ажиллах үүрэгтэй. Хөрөнгө оруулалт буурсан шалтгаанд Оюутолгойн анхны хөрөнгө оруулалт 2013 онд дуусч байгаа, “Урт нэртэй хууль”-ийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд 2012 оны УИХ-ын сонгуулийн ид үед Засгийн газар хоёр дахь тогтоолыг гаргаж, 1300 орчим тусгай зөвшөөрлийн талбайг хамруулсан байдаг. Үүнээс болж манай салбарын хөрөнгө оруулалт багагүй буурсан.

Урт нэртэй хуулийг хэрэгжүүлэх шаарлагатай юу гэвэл тийм. Гэхдээ хэрхэн яаж хэрэгжүүлэх, нөхөн олговор олгох боломж байгаа бил үү гээд асуудал их байна. Цаашлаад сонгуулийн өмнө гарсан Стратегийн ач холбогдол бүхий салбарт гадаадын хөрөнгө оруулалтыг зохицуулахтай холбогдсон хуулийг ч эргэж харах цаг болсон. Яг өнөөгийн байдлаар эдийн засагт нь уул уурхайн салбарын нөлөөлөл ихтэй орнуудад экспортын орлого буурч, валютын ханш өсөх хандлага ажиглагдаж байна. Дээрээс нь манайд байгаа нэг хүндрэл нь экспортын орлогынхоо тодорхой хувийг урьдчилгаа зээлээр аваад тараачихсан. Шинэчлэлийн Засгийн газар үүнийг урьдчилж харан богино хугацаанд бондын санхүүжилтийг татаагүй бол эдийн засаг харин ч жинхэнэ утгаараа хямрах байсан биз.

- Тавантолгойн төсөл таг зогсоод жаахан сэргэж байна. Оюу­толгойн бүтээн байгуулалт зогсолт хий­лээ. Энэ бүхний шалтгаан юу байв? Яагаад Шинэчлэлийн Засгийн газартай “Рио-Тинто” хэл амаа ололцохгүй байна вэ?
- Тавантолгой таг зогсоогүй. Харин ч 2012 онд 2.5 сая тонн нүүрс олборлон экспортолж байсан бол энэ ондоо багтаан 7.5 сая тонн нүүрсийг экспортлох зорилт тавьсан. Үүний хүрээнд зарим гэрээнүүдээ хийгээд ажил нь ид явагдаж байна. Зардлыг бууруулах дээр олон ажил хийж байгаа. Өөрөөр хэлбэл, экспортын биет хэмжээг гурав дахин нэмэгдүүлснээр орлогын төлөвлөгөө давж биелэх болно. “Тавантолгой” ХК-ийн үнэ цэнийг нэмэгдүүлэхийн тулд бондын зээлээс тодорхой хувийг төмөр зам, цахилгаан станц барихад зарцуулах болсон. Мөн УИХ-ын шийдвэрийн дагуу Тавантолгойд сайн оператор компанийг сонгох яриа, уулзалтууд хийгдэж байна. Оюутолгойн ил уурхайн баяжуулах үйлдвэр ашиглалтад орж баяжмалаа экспортлож байна. Мөн анхны хөрөнгө оруулалтын гэрээ, ТЭЗҮ-д зааснаас их хэмжээгээр хэтэрсэн тул үүний шалтгааныг баримтаар тогтоох ажлын хэсэг цаг наргүй ажиллаж байгаа. Харин нэмэлт санхүүжилтийн асуудал шийдэгдээгүй гэсэн шалтгаанаар далд уурхайн бүтээн байгуулалтын ажлыг түр зогсоох шийдвэрийг “Оюутолгой”-н ТУЗ олонхиороо гаргачихлаа. Гэхдээ талууд ширээний ард сууж ярья гэж тохирсныг хэлсэн. Талууд ярилцаж байна. Компанийн шийдвэр гаргах бүтэц гэрээ, компанийн хуулийн хүрээнд хуримтлагдсан асуудлаа хурдан шийдэх хэрэгтэй байна.

- Нүүрсний салбарыг хөгжүүлэх стратеги бод­лого гэж байна уу? Бодлогоо зөв тодорхойлж чадахгүй байгаагаас нүүрсний салбар уналтад ороод байгаа юм биш үү?
- Эрдэс баялгийн салбар олон жил бодлогогүй явж ирсэн. Ерөнхийлөгчөөс өгсөн чиглэлийн дагуу энэ салбарт 2024 он хүртэл баримтлах бодлогын баримт бичгийг бүх талууд оролцон боловсруулж УИХ-д өргөн барьж, хэлэлцэх эсэхийг нь шийдсэн байгаа. Одоо нүүрс, зэс, газрын ховор элемент, төмөр, жонштой хөтөлбөрөө боловсруулж байна. Хугацаа нэг их орохгүй байх.

- Оюутолгойн 34 дээр Эрдэнэтийн 51 хувийг нэмээд “Монгол зэс” компани байгуулагдаж байгаа. Ямар учиртай, юун ком­пани болохыг тайлбарлаж өгнө үү? Та энэ компанийг байгуулснаар олон улсын хөрөнгийн зах зээлээс мөнгө босгох боломжтой гэсэн байсан?
- Энэ санааг би хэлсэн нь үнэн. Гэхдээ шинэ санаа биш ээ. Өндөр хөгжилтэй орнууд санхүүжилтийнхээ нэлээд хувийг хөрөнгийн зах зээлээс босгож байна. Монгол Улсад асар их боломж бий. Иймээс л “Хүний хөгжил сан”-гийн тухай хуульд заасны дагуу “Эрдэнэс МГЛ” болон охин компаниудыг байгуулахаар заасан.Энэ асуудлыг ЭЗХЯ хариуцан судалж байгаа.

- Стратегийн ач холбогдол бүхий салбарт үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйн нэгжид га­даадын хөрөнгө оруулалтыг зохицуулах тухай хуулийг өөрчлөхөөр болсон гэсэн үү?
- Хөрөнгө оруулалтын тухай хууль болгож өөрчлөхөөр болсон. Гол нь хөрөнгө оруулалтын хэмжээнээс хамааруулан тодорхой хугацаанд хөрөнгө оруулалт, бизнесийн орчинг тогтвортой байлгах зорилготой юм.

- Гадаадын хөрөнгө оруулагчид буцаад Монголд ирнэ гэдэгт та итгэлтэй байна уу? Зарим хүн гадаадын хөрөнгө оруулалтгүйгээр ч Монгол Улс хөгжих боломжтой гэж ярьж байх юм.
- Итгэлтэй байна. “Амны билгээс ашдын билэг” гэж нэг үнэн үг бий. Хөрөнгө оруулалтгүйгээр хөгжсөн орон байхгүй байх. Гадаад худалдааны тэнцвэрийн зохистой байдлыг бүрдүүлэхийн тулд экспортын орлогыг нэмэгдүүлэх, чанартай хөрөнгө оруулалтыг тогтворжуулах бодлогыг хэрэгжүүлэх шаардлагатай байна. Товчхондоо хөрөнгө оруулалт, бизнесийн өрсөлдөх чадвартай орчныг яаралтай бүрдүүлэх нь бидний гол зорилго юм. Монгол Улс өвөг дээдсийн буянаар нэг хүнд ногдох баялгаараа дэлхийд дээ­гүүрт ордог. Хамгийн том зах зээлд ойрхон байршилтай зэрэг давуу талууд олон бий.

- Хамгийн гол, тэргүүлэх салбарыг авч яваа хүний хувьд энэ салбарт болоод байгаа үйл явдлыг юу гэж дүгнэж байна вэ?
- Ямар ч байсан энэ дөрвөн жилд хийх цаасны ажлын ихэнхийг нугалчихсан. Яамны хамт олон маш сайн ажиллаж байгаа. Баялаг бүтээгчид ч зүтгэсээр байна. Монголчууд бүгдээрээ манай орны хөгжил ойрын хэдэн жилдээ уул уурхайн салбараас нэлээд хамааралтай гэдэг үнэнийг ойлгох нь чухал байна. Ил тод, хариуцлагатай, харилцан ашигтай уул уурхайг хөгжүүлж, уул уурхайтай холбогдсон нийгмийн сэтгэлзүйг зөв тийш нь залах шаардлага үүссэн байгаа. Баялаг бүтээгчидтэй Засгийн газар, яам цаашид ч хамтарч ажиллах болно. Газрын тосны салбарын эрхзүйн орчин хангалттай бүрдэх боломж бүрдсэн. Газрын тосны тухай хуулийг УИХ хэлэлцээд эхэлчихсэн. Шатахууны нийлүүлэлт нэг компаниас хамаарахаа больсон, шатахууны хилийн үнэ байсхийгээд нэмэгддэг байсан бол түүхий газрын тосны биржийн үнэтэй хамааралтай боллоо. Зээлийн хүүгийн зардлыг бууруулж, валютын ханшны эрсдлээс хоёр сарын хугацаанд хамгаалагдах болсон.

Мөн нүүрс шингэрүүлэх болон занараас шатахуун гаргах үйлдвэрийг төрөөс татварын бодлогоор дэмжих хууль батлагдлаа. Ингэснээр бид удахгүй шатахуун экспортлогч орон болох боломж бүрдэж байна. Гэвч тулгамдсан асуудал олон байна. Нүүрс, төмрийн хүдрийг машинаар тээвэрлэж байгаа нь байгаль орчинд хортойгоос гадна бүтээгдэхүүний өртөг зардалд өндөр хувийг эзэлж байгаа. Энэ зардал Австрали улсынхаас хоёр гаруй дахин өндөр байна гэсэн судалгаа гарсан. Худалдан авагчийн өрсөлдөөнийг нэмэгдүүлэхийн тулд транзит тээврийн асуудлыг шийдэхээр ярилцаж байна. Эрдэс баялгаа боловсруулж, нэмүү өртөг шингээж экспорт­лох шаардлагатай. Өнөөдөр нүүрсээ угааж баяжуулаад гаргахад л тээврийн зардал хэмнэгдэхээс гадна нэг тонноос арван доллараас доошгүй ашиг олохоор байна. Бүтээмж, өгөөжийг нь дээшлүүлэхийн тулд тэргүүний техник, технологи, инноваци, менежментийг байнга эрчимтэй нэвтрүүлэх хэрэгтэй. Эдгээр асуудлыг Засгийн газар, яам, компаниуд шийдэхээр ажиллаж байна. Ингэснээр 2016 онд экспортын орлогыг хоёр дахин өсгөх боломжтой болно.

- АМГ-ын зарим дарга нар лицензийн асуудлаас болоод шалгагдаж байгаа. Таныг тэр хэрэгтэй холбоотой гэсэн шуугиан дэгдсэн. Тэр талаар ярихгүй юу?
- Би тэр асуудлаар АМГ-ын удирдлагаас ирүүлсэн материалтай танилцсан. Захир­гааны хэргийн шүүх асуудлыг дахин босгож, мэдээлэл аван шүүхийн тогтоол гаргаад, тэр шийдвэрээ АМГ-ын холбогдох ажилтнуудаар хэрэгжүүлсэн гэж ойлгосон. Тусгай зөвшөөрлийн хөдөлгөөнтэй хол­боо­той асуудал бол хуульд зааснаар цэвэр агентлагийн эрхлэх асуудал. Яам энд ямар ч хамаарал байхгүй. Хууль сахиулах байгууллага шалгаж байгаа юм билээ. Тиймээс үнэн зөв нь удахгүй тогтоогдох байлгүй дээ.
- Ярилцсанд баярлалаа. Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахыг та зөв гэж бодож байна уу?
  • Тийм
  • Үгүй
  • Мэдэхгүй