“Халх гол” чөлөөт бүсийн үр дагавар Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдалд халтай
2015 оны 11 сарын 16
2002 оны 06 сарын 28-ны өдөр Чөлөөт бүсийн тухай хууль батлагдаж, тус хуульд 2014 оны 10 сарын 16-ны өдөр, 2015 оны 01 сарын 29-ны өдрүүдэд нэмэлт өөрчлөлт оруулж, 2015 оны 2 сарын 12-ны өдөр өмнө үйлчилж байсан чөлөөт бүсийн тухай хуулийг хүчингүй болгон, Чөлөөт бүсийн тухай хуулийг шинэчлэн найруулж баталсан. 2015 оны 7 сарын 8-ны өдөр Газрын тухай хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулан 2015 оны 7 сарын 9-ны өдөр “Халх гол” хөдөө аж ахуйн чөлөөт бүс байгуулах тухай УИХ-ын тогтоол баталсан нь хууль бүтээх үйл ажиллагааны цаг хугацааны хувьд анхаарал татсан асуудлуудын нэг мөн. “Чөлөөт бүс” гэсэн нэр томъёог 60 гаруй жилийн тэртээгээс хэрэглэж, өнөө үед өргөн утгаар нь эдийн засгийн чөлөөт бүс гэж нэрлэх нь түгээмэл болжээ.
Нэгдсэн Үндэстний Байгууллагын шинжээчид “Эдийн засгийн чөлөөт бүс нь улс орнуудын нутаг дэвсгэрийн тодорхой хэсэгт байршдаг, гаалийн татвар болон санхүүгийн олон тооны хөнгөлөлт эдэлдэг, гол экспортын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэдэг худалдааны зориулалттай гадаадын фирмүүдийн хязгаарлагдмал дүүрэг” гэж тодорхойлсон.

Энэ бол Монгол улсын нутаг дэвсгэрт тогтоосон чөлөөт бүс нь гадаад улсын дүүрэг болно гэдгийг илэрхийлж буй үндэсний аюулгүй байдалтай шууд хамааралтай олон улсын эрхзүйн асуудал мөн. Чөлөөт бүсэд тусгайлсан газар; экспорт-импортын үйл ажиллагаатай холбогдсон бүх, дүрэм журмыг дээд зэргээр хялбарчилсан, гаалийн болон албан татварын хөнгөлөлтийн журам мөрдөх; улс орнуудын хооронд хөрвөх валютыг чөлөөтэй ашиглах; чөлөөт бүсэд үйл ажиллагаагаа явуулдаг компаниудад нэмэлт хөнгөлөлт, тусгай эрх олгодох, гадаадын өмчийг хураахаас хамгаалж баталгаажуулах зэрэг олон улсын нийтлэг зарчмуудыг манай улсад баримтлах нь тодорхой. Монголын улсын үндэсний баялаг бол мал сүрэг.

Энэ баялгийн эзэн-малчин мал аж ахуйн үйлдвэрлэл эрхэлж амьжиргааны үндсэн эх үүсвэрээ бүрдүүлдэг нь төр, эдийн засаг, нийгмийн бусад салбарын хөдөлмөр эрхлэгчдээс байгалийн нөөц баялагт илүү тулгуурладаг, хөдөлмөрийн нөхцөл өөр байдгаараа ялгарах онцлогтой. Малчдын үндсэн эрх, эрх чөлөөг хангаж хамгаалах асуудлыг шийдвэрлэхэд мал-малчин-бэлчээр гэсэн гурвалсан талаас нь авч үзэх нь шинжлэх ухаан, практикийн ач холбогдолтой. “Халх гол” хөдөө аж ахуйн чөлөөт бүсийг байгуулсан Халх гол сум бол түүх соёлын үнэт дурсгалууд болох Нөмрөг, Дорнод Монголын дархан цаазат газрууд, эзэн Чингис хааны Хуйлдар баатрын шарил, То-Вангийн үүсгэн байгуулсан Жигважиджав Жанрайсаг бурхан, То-Вангийн Өвлийн орд, Утай уул, Халх голын байлдааны түүх зэргийг багтааснаас гадна ховор ан амьтан, ургамал, баягалийн нөөц баялаг, бэлчээр, хадлан тэжээл, газар тариаланд тохиромжтой үржил шимт нутаг дэвсгэртэй тул манай улсын үндэсний аюулгүй байдалтай шууд хамааралтай юм.

Монгол улсын иргэн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах, орчны бохирдол, байгалийн тэнцэл алдагдахаас хамгаалуулах эрхтэй гэж Монгол Улсын Үндсэн хуульд зааснаар эрүүл, аюулгүй орчин хэмээх ойлголт нь байгалийн ба үүсмэл орчны элментүүдийг хамруулан хүний амьдрах болон ажил хөдөлмөр эрхлэх орчин болдог. Мөн Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалд ... хүний аюулгүй, амгалан амьдрах боломжийг бүрдүүлсэн тогтвортой хөгжлийн загварыг бий болгох нь эдийн засгийн аюулгүй байдлыг хангах үндсэн нөхцөл; ... хүний эрүүл оршин амьдрах, хүрээлэн байгаа орчны аюулгүй байдлыг хангах үндэс мөн гэж тусгасан нь тухайн бүс нутгийн иргэд тэрдундаа Үндсэн хуулиар олгогдсон малчдын эрхийг баталгаажуулсан хэрэг мөн.

Академич Ш.Нацагдорж, доктор Д.Гонгор нар “Халх товчоон” бүтээлдээ нутаг хэмээх нь угтаа хүний эдэлгээ ашиглалтанд байсан буюу тухайн цаг мөчид эргэлтэнд орж байгаа тодорхой дэвсгэр бөгөөд түүнээс мал адгуулах хэсгийг нь бэлчээр хэмээн тодорхойлсон. Нобелийн шагналт, профессор, хатагтай Элинор Остромын дэвшүүлсэн Байгалийн нөөцийн менежментэд түшиглэсэн хамтын нийгэмлэг (Community based natural resources management)-ийн үзэл баримтлал нь бэлчээрийн ашиглалт, хамгаалах үйл ажиллагаанд хамтын удирдлагыг бий болгоход малчдад зохих эрх мэдэл олгох, үүрэг хариуцлагыг өндөржүүлэх, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллагын хамтын шийдвэрээр бэлчээрийн асуудлыг шийдвэрлэх (бэлчээрийн газарт чөлөөт бүс тогтоосон үйл ажиллагаа хамааралтай) гэх зэрэг асуудлыг хөндсөн. Мөн бэлчээрийн доройтол, хомсдолд улс төрийн хүчин, төрийн эрх бүхий байгууллага, албан тушаалтны хууль бус оролцоо бий болж, нутгийн иргэдийн санал, хүсэлтийг үл харгалзан ашигт малтмалын хайгуул, ашиглалтын зөвшөөрөл олгох, чөлөөт бүс байгуулах хэлбэрээр газрыг бусдад замбараагүй олгож байгаа байдал манай улсад ажиглагдсаар байна.

Энэ нь газрыг түрэмгийлж эзлэх (Land grabbing) хэмээх онол бөгөөд үүний нэг тод жишээ бол УИХ-ын 2015 оны 07 дугаар сарын 09-ны өдрийн 75 дугаар тогтоолоор Дорнод аймгийн Халх гол сумын нутагт 500 мянган га газрын хилийн цэсийг тогтоож, хорио цээр, технологийн дэглэм бүхий хөдөө аж ахуйн “Халх гол” чөлөөт бүс байгуулснаар бэлчээрийн газар ашиглалт, малчдын үндсэн эрх зөрчигдөхөд хүрээд байна. Газрын тухай хуулийн 52.7-д өвөлжөө, хаваржааны бэлчээрийн доорхи газрыг Монгол улсын иргэн хот айлаар дундаа хамтран эзэмшиж болно гэсэн зохицуулалтаар манай улсын малчин өрхүүд өвөл, хаврын бэлчээрийн бууцны газраа эзэмших эрхийн гэрчилгээгээр баталгаажуулан авсан билээ. Газрын хуулийн 42.1-д Газрын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага нь гэрээний хугацаа дуусахаас өмнө иргэн, аж ахуйн нэгж, байгууллагын эзэмшил газрыг улсын тусгай хэрэгцээнд бүгдийг буюу зарим хэсгийг нөхөх олговортойгоор солих буюу эргүүлэн авах саналыг тухайн газар эзэмшигч (малчин өрх)-тэй урьдчилан тохиролцсоны дараа Засгийн газарт гаргаж болно гэсэн хэм хэмжээ бий.

Гэвч малчин өрхийн энэхүү өвөлжөө, хаваржааны эзэмшил газрыг улсын тусгай хэрэгцээнд чөлөөт бүс болгон авах нөхцөлд нөхөн олговортойгоор солих буюу эргүүлэн авах асуудлыг тухайн газар эзэмшигч - малчин өрхтэй урьдчилан тохиролцсоны дараа Газрын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага Засгийн газарт санал хүргүүлэх тухай хуульд заасан процесс явагдаагүй нь малчдын эрхийг ноцтой зөрчсөн гэх үндэслэлтэй. Үүнтэй уялдаж мөн хуулийн 42.2 ба 42.3-д Засгийн газар нь бусдын эзэмшил газрыг нөхөх олговортойгоор солих буюу эргүүлэн авах тухай газрын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагын санал, газар эзэмшигчтэй түүний хийсэн урьдчилсан тохиролцоог харгалзан зохих шийдвэр гаргах, Засгийн газрын эл шийдвэрийг үндэслэн Халх гол сумын Засаг дарга малчин өрхтэй гэрээ байгуулан тухайн бэлчээрийн газрыг нөхөх олговортойгоор солих буюу эргүүлэн авах эрхзүйн зохицуулалт бий. Эдгээр зохицуулалт нь Халх гол сумын малчин өрхүүдийн хувьд сумын Засаг дарга гэрээ байгуулсны дараа тухайн өвөлжөө, хаваржааны бэлчээрийн газрыг чөлөөлөх, мөн малчдын бүтээн байгуулсан хашаа, байшин, үл хөдлөх эд хөрөнгийг тухайн үеийн ханшаар үнэлсэн үнэ, газар чөлөөлөх зардлыг тусгасан шийдвэр гарган уг гэрээг байгуулахад улсын төсвөөс гаргах асуудал шийдвэрлэгдэх эрхзүйн зохицуулалттай.

Түүнчлэн Газрын тухай хуулийн 16.1-д Монгол улс тусгай хэрэгцээний газартай байна, мөн хуулийн 16.1.9-д улсын тусгай хэрэгцээний газарт чөлөөт бүсийн газар хамаарна гэж заасан нь Халх гол чөлөөт бүсийн газрын харилцааны тулгуур зохицуулалт мөн. Тус хуулийн 19.1.6-д зааснаар Газрын асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллага нь газрыг улсын тусгай хэрэгцээнд авах, гаргах, түүний хэмжээ заагийг тогтоох саналаа Засгийн газарт оруулах, улсын тусгай хэрэгцээний газрын газар зохион байгуулалтыг эрхлэх бүрэн эрхүүдийг хэрэгжүүлэх тодорхой зохицуулалт бий. Эдгээр хуулийн зохицуулалтыг үндэслэвэл, нэгдүгээрт, Газрын харилцаа, Геодези, зурагзүйн газар нь “Халх гол” чөлөөт бүсийг тогтоох саналаа Засгийн газарт оруулсан эсэх, хоёрдугаарт, Засгийн газар нь Газрын харилцаа, Геодези, зурагзүйн газрын саналыг хэлэлцсэн эсэх, гуравдугаарт, УИХ нь Засгийн газрын өргөн мэдүүлснээр чөлөөт бүсийг тогтоосон эсэх зэрэг процедурууд нь Газрын тухай хууль, Чөлөөт бүсийн тухай хуулийн хүрээнд явагдсан эсэх нь эргэлзээтэй байна.

Магадгүй улсын тусгай хэрэгцээний газар – чөлөөт бүс байгуулах талаар хуульчилсан эдгээр үе шатыг үл харгалзан “Халх гол” хөдөө аж ахуйн чөлөөт бүсийг байгуулсан бол УИХ-ын 75 дугаар тогтоолыг хууль зүйн хувьд хүчин төгөлдөр эсэх асуудал хөндөгдөх нь илэрхий байна. Түүнчлэн 2002 оны Чөлөөт бүсийн тухай хуульд чөлөөт бүсийг худалдааны, үйлдвэрлэлийн, хөдөө аж ахуйн, аялал жуулчлал-үйлчилгээний, эдийн засгийн гэсэн үндсэн 5 хэлбэртэй байгуулах тухай тодорхой зохицуулалт байв. Харин одоогийн дагаж мөрдөж буй Чөлөөт бүсийн тухай хуульд Монгол улсад байгуулах чөлөөт бүсийн ангилал, хэлбэрийн талаарх зохицуулалтгүй. УИХ-ын 75 дугаар тогтоолоор баталсан чөлөөт бүсийг хөдөө аж ахуйн чөлөөт бүс гэж нэрлэсэн нь түүний үзэл баримтлалыг тодорхой болгох хуульзүйн шаардлагатайг илэрхийлж байна. Энэ үндэслэлээр УИХ-аас нэн тэргүүнд хөдөө аж ахуйн чөлөөт бүс байгуулах тухай үзэл баримтлалыг боловсруулж баталсны дараа уг чөлөөт бүсийг байгуулах эрхзүйн үндэслэл бий болно.

Ийм үзэл баримтлалд: хөдөө аж ахуйн чөлөөт бүс байгуулах зорилго, зорилт; баримтлах зарчим; практикийн болон эрхзүйн үндэслэл; нийгэм, үйлдвэрлэл, дэд бүтэц бүрдсэн буюу шинээр бий болгох техник, эдийн засгийн үндэслэл, хэрэгцээ, шаардлага, онцлог, угтвар нөхцөл, үр дагавар; нутаг дэвсгэрийг сонгох шалгуур үзүүлэлт; чөлөөт бүсийг хөгжүүлэх үе шат гэх зэрэг асуудлуудыг тодорхой нарийвчлан судалж, эрх зүйн баримт бичгийг боловсруулан баталсны дараа Монгол улсад хөдөө аж ахуйн чөлөөт бүсийг байгуулах нь зүйтэй байсан болов уу.

Отгонтэнгэр Их Сургуулийн Хуульзүйн сургуулийн багш, докторант М.Сувд
E-mail хаяг: suvd@otgontenger.edu.mn
Утас:99140050
 
Отгонтэнгэр Их Сургуулийн Хуульзүйн сургуулийн багш Ц.Ундрах
E-mail undrakh@otgontenger.edu.mn
Утас: 99175037
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
”Эрдэнэт”-ийн 49 хувийг төр буцааж авах нь зөв үү?
  • Зөв
  • Буруу
  • Мэдэхгүй