Сайн ноён хан Төгс-Очирын Намнансүрэн
2017 оны 5 сарын 27
Монгол үндэстний тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч, төр улсын нэрт зүтгэлтэн, дахин сэргэн мандсан Монгол улсын анхны Ерөнхий сайд Т.Намнансүрэн нь 15-р жарны гал шар барс жилийн бар сарын бар өдөр буюу 1878 оны 2-р сард Алтан ургийн сурвалжийн язгууртан сайн ноён хан Төгс-Очирын гэр бүлд 2-р хүү нь болж, чандмань эрдэнэ Их хатан Хандмаа ахайтнаас төрсөн бөлгөө. 

Энэ ноёны уугуул ус нутаг нь одоогийн Өвөрхангай аймгийн Уянга сум бөгөөд зундаа Хятрууны алдарт рашааны ам, Бат-Өлзийтүүд намар өвөлдөө Өшгөгийн нурууны өвөр этгээдэд Гүмнуур, Гүнбүрд, Онц шилүүстэйн уулын өвөр, Ар-Агуйн гол зэрэг уул усны үзэмж бүрдсэн нутгуудаар хаяа нутагладаг, Гол төлөв онгийн голын хүрээний умард захад олон өргөө гэр бүхий ханхар том хашаанд өвөлждөг байжээ. 

На ноёнтон төрөлхийн төлөв түвшин зан харилцаатай, аливааг сэтгэн бодох оюун билэг төгс, эрдэм номд шамдан суралцдаг, хүүхэд байсан гэдэг. Түүнд нутгийн монголч эрдэмтэн Шийлэг, өндөр боловсрол, тэргүүний үзэл санаагаараа бусдад гайхагдсан Чимэддорждоной залам нар эрдэм ном зааж, манж, монгол хэл, хууль эрхзүй, түүх шаштир, төрийн бодлого зэргийг сургаж, ном судар уншуулж байсан байна. Ялангуяа Чимэддорж залам ном заахын зэрэгцээ На ноёнтонг хүүхэд ахуйд нь дагуулан урт богино аялал хийж, хангай говь хосолсон нутгаараа явуулан хонь мал хяргах, эсгий хийх, худаг ус татах зэрэг аж төрөх ёсон, манжийн эрүү шүүмжийг явуулж буй байдал, хятад худалдаачдын мөлжлөг зургийн мөн чанарыг ярьж таниулан ухамсарлуулж байсан гэдэг. 

Мөн Далай заламтан залуу ноёныг дагуулан Ширээт Улааны нуруу, Төвхөн хийд, Найман нуур, хоргой хүрэм, Хангайн гачаан чулуу, Арц богдын хяр, Хятруун, Гардийн хад зэрэг үзэсгэлэн төгөлдөр газар нутгуудыг танилцуулж байгаль эх нутгаа хайрлах үзэл санааг суулгаж байсан нь хожим нь На ноёнтны ирээдүйд баримтлах улс орноо гэсэн эх оронч дэвшилтэт үзлийг нь төлөвшүүлж Нармай Монгол улсаа мандуулан хамгаалж даяар улс түмнийхээ төлөө тэмцэх зүтгэл их үйлстэн болох суурийг тавьсан гэж тодорхойлох үндэслэл бий. 


Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн нь Манж, Богд хаант Монгол улс зэрэг 2 төрийн хооронд ажиллаж амьдарч байсан манай томоохон сэхээтний нэг бөгөөд түүний идэр залуу нас Манж чин улсын эрхшээл нөлөөнд эх орны тусгаар тогтнол аль хэдийн эрсдэл автаж, манжхятадын ихэс ноёд, мөнгө хүүлэгчид, Монголын хар, шар ноёдын дааж давшгүй хэдэн давхар дарлан мөлжил, тэсвэрлэхүйеэ хүнд бэрх, хүн бүхний жигшин дургүйцэх цөвүүн цаг үед тохион өнгөрсөн ажаам.
XX зууны эхэн үеийн Монголд Манж чин улсын шинэ Засгийн бодлого нэрээр Монголын бэлчээр нутгийн тарианы газар болгох, тариа тарих нэрийдлээр тариачин хятадуудыг олноор оруулж, Монгол үндэстнийг уусгах, бодлого явуулсаны улмаас Монгол түмний тусгаар тогтнолын төлөөх уламжлалт тэмцэл улам хүчтэй өрнөсөн билээ. 

Энэ нь түшмэд сэхээтнүүд, нийт монголчуудыг хамарсан XX зууны эхний гол тэмцэл байсан бөгөөд тэдний тэргүүн эгнээнд явж байсан дэвшилтэт үзэлтнүүдийн нэг нь манай гол баатар маань байлаа. 

Цагаан нохой жилийн (1910 он) намрын тэргүүн сард Сайн ноён хан Намнансүрэн рашаанд очиж биеийн чилээ тайлна хэмээн явсан нь тэнд очиж Монголын тусгаар тогтнолын үйл хэргийн төлөө явуулах үйл ажиллагааныхаа гол стратеги төлөвлөгөөг Даяар Монгол улсын нэрт зүтгэлтэн, харьшгүй зоригт эх оронч эрдэнэ дайчин чин ван Ханддоржтой хамтран боловсруулан төлөвлөх зорилготой байсан байна. Энэ тухай СГЗ, төрийн шагналт зохиолч Ж.Пүрэв гуай дурсахдаа: “Орхон гол үертэй улаан хоормогоор урсаж байжээ. Чимэддорждоной хэдэн усчин дагуулан гийчнээ угтахаар яваад оройхон хүрэн цэмбэн урт цув өмссөн нэг ноён дагуулан ирсэнд На ноёнтон хатныхаа хамт маш хүндэтгэлтэйгээр угтан уулзаж, зориулсан тохилог өргөөнд оруулжээ. Хүмүүс гадуур шивэр авир хийн, аймгийн жанжин чин ван Ханддорж гэгч их том ноён гэнэ” хэмээснээс харахад тодорхой байна.

Маргааш нь ноёд Хангай нурууны нэгэн өндөрлөгт гарч модны сүүдэрт хивс дэвсүүлэн сууцгааж зарим үед байн байн босч сууцгаан, дөрвөн аймгийн хамгаалах цэрэг, буу зэвсэгний тухай ярилцаж, бүл чадал сайтай, итгэлтэй эрчүүдийг шилж сонгох тухай, Их хүрээг Түшээт ханыхан, цэцэн ханыхантай хамт Ховд, Улиастайг сайн ноён хан, Засагтханыхан хамгаалах, аймаг бүр 1500 цэрэг гаргах тухай ярилцаж байсан байна. Энэ цагаас эхлэн энэ 2 ноёнтой хагацашгүй анд болсон бөгөөд 1911 оны Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын гол удирдагчид болохыг нотлохоос гадна ханд чин ван На ноёнтны харъяа нутагт ирж хүндэтгэлтэйгээр уулзсан нь бүр их анхаарал татаж байна. Энэ уулзалтын дараахан сайн ноён хан хүрээнд очиж суухаар гэр бүлээ авч нүүсэн гэдэг. 

1911 оны хавар нийслэл хүрээнд Монголын дийлэнх хан, ноёд хутагтууд цуглаж Манжийн ноёрхлыг унагаж, Монгол улс үндэсний тусгаар тогтнолоо байлдан авах асуудлаар Эрдэнэжанзав лам, Богд уулын нэг аманд тус тус болж, уг тэмцлийг яаравчлах, түүнд Цагаан хаант Орос улсын дэмжлэгийг авах талаар хэлэлцэн тохирчээ. Энэ шийдлийг ч гэсэн Богд Жавзандамба хутагт ихэд сайшаан дэмжиж, цаг алдахгүй байхыг анхааруулж байсан байна.   

Чин ван Ханддорж, да лам Цэрэнчимэд, Өвөр Монголын Хайсан гүн нарыг Петербург явж ирсний дараа Богд нөлөө бүхий эрх мэдэлтнүүдийг цуглуулан ярилцахдаа “Та нар даруй зэвсэг барин хөдөлтүгэй. Хятад сонин бичгээс Намнансүрэнгийн уншиж мэдсэнээр Хятадад бослого гарч Манжийн төр мөхөж, Монгол дахь амбандаа цэрэг зэвсэг илгээх бололцоогүй байгаа энэ үед завдаж хөдлөх хэрэгтэй” гэж мэдэгджээ. 

Энэ ёсоор 1911 оны 12-р сард манж амбан Сандоог хөөн зайлуулж, Монгол улсад үндэсний хувьсгал ялж, тусгаар тогтнолоо зарлаж, Богд Жавзандамба хутагтыг Монгол улсын хаан ширээнд залж, олноо өргөгдсөн. Монгол улсыг байгуулан тунхаглав. 

Энэ ҮЭЧХ ялсны үр дүнд Монгол улс тусгаар тогтнож, нийгэм эдийн засгийн бүх асуудлаа бие даан шийдэх түүхэн гарамгай үйл явдал болов. Энэ дашрамд хэлэхэд манай Даяар Монгол хөдөлгөөн 1911 оны 12-р сарын 29-нд ҮЭЧХын үр нөлөөгөөр дахин сэргэн мандсан Монгол улсын тусгаар тогтнолын баярыг тогтмол тэмдэглэн өнгөрүүлж, эрдэм шинжилгээний бага хурал хийж явуулдаг уламжлал тогтсон бөлгөө. Энэ эрдэм шинжилгээний хуралд Монгол улсын олон эрдэмтэн мэргэд илтгэл тавьж, санал бодлоо хэлдгийг дурьдахад таатай байна. 1911 оны хувьсгалын цаашдын зорилт нь ар, өвөр Монголыг нэгтгэсэн Нармай буюу нэгдсэн Монгол улсын байгуулахад оршжээ. 

Үндэсний хувьсгалын ялалтын дараа Засгийн газрыг байгуулахад сайн ноён хан Намнансүрэнг шадар сайд болгосон байна. 

Богдын засгийн  газарт чин ван Ханддоржоос гадна дийлэнх нь шарын талын ихэс дээдэс ороход монголчууд нэлээд дургүйлхэж байсан тухай мэдээлэл байдаг. Үүний нэг тод жишээ нь Түшээт хан Дашням: “Энэ муу сохор Богд хаан болоод байхдаа яадаг юм, Би тэртээ тэргүй  Монголын хаан байна” хэмээн байснаас тодорхой харагдана. 
Мөн үүнээс  гадна эрмэлзэл тэгш, шийдвэрлэх өөр өөр яамнуудаас Дотоод хэргийн яамны сайд Ерөнхий сайдын эрх ямба эдэлж байсныг харын ноёд ихээхэн эсэргүүцэж байсны улмаас Бүгдийг ерөнхийлөн захирах нам байгуулах шаардлага бий болж, 1912 оны 7-р сард Богд хааны зарлигаар Монгол улсын анхны ерөнхий сайдаар Сайн ноён хан Намнасүрэнг томилж улс орноо төвхнүүлэн хөгжүүлэх итгэлийг хүлээлгэжээ. 

XX зууны Монголын түүхэн дэх анхны Ерөнхий сайд энэ хүн  тус улсын нийгэм эдийн засгийн шинэтгэлийн хөтөч түүчээ болж, цаашдынх нь чиг замыг заасан байна. Намнансүрэн ноёнтон Ерөнхий болсон даруйдаа Богд хаант Монгол улсын тулгар төр байгуулах их үйлсэд гар бие оролцсон эрхэм нөхөд болох Өвөр Монголын жирмийн чуулганы засаг ноён Гончигсүрэн, Зуу-Удын чуулганы засаг чин ван Удай, Зостын чуулганы эрдэмтэн түшмэл хайсан гүн нарыг төрийн дээд тушаалд тохоон томилуулж тэдэнтэй хамтран ажиллаж, мах цусны тасархай Өвөр монголчуудад нэгтгэн авах хүсэл өвөртөлж байсан нь талаар өнгөрсөнгүй, 1913 он гэхэд Өвөр Монголын 6 чуулган, 49 засаг хошууны 35 хошуу нь Монгол улсад дагаар орсон байлаа. 

На ноёнтон ерөнхий сайд байх хугацаандаа 1913 оны 9-р сард Цагаан хаант орос улсад айлчилж, улс орныхоо тусгаар тогтнолын баталгаажуулахын тулд Гадаад харилцаагаа сайжруулах, хэдэнтэй хамтран ажиллах улс төрийн эдийн засгийн бололцоог эрж хайж байв. 

Энэ айлчлалд Оросын тал өндөр ач холбогдол өгч байсны тодорхой жишээ нь Оросын Цагаан хаан Николай II Монголын Ерөнхий сайдыг Ливада дахь өөрийнхөө зуны харшид төрийн хүндэт харуул жагсаал өндөр хэмжээнд хүлээж авсан байдгийг гэрчилсэн 3 минутын баримтат кино өнөөдөр Монгол улсын архивт хадгалагдаж байгаа. 

Энэ айлчлалын үеэр Сайн ноён хан Намнансүрэн монгол эрсийн сүр хүчийг үзүүлэхээр өөрийн бие хамгаалагч болгон Монголын хамгийн өндөр хүн болох цэрэг Цэрэнжамцан, зохиолч Даваанямын өвөг эцэг болох өндөр Гонгор нарыг авч явжээ. Энэ завсар сонирхуулан бичихэд энэ 2 өндөр эрд 45, 45 нарийн хурганы арьсаар доторлосон нацагдорж хээтэй хөх торгон дээл хийлгэж өмсгөсөн гэдэг. 

Цэрэг Цэрэнжамцан Петербург орох замдаа нэгээхэн жижиг тосгонд хоноглох зуураа чулуун шатан дээр хальтирч хөлөө гэмтээсэн учир түүний оронд сэцэн чин вангийн өндөр Нанзад гэгчийг яаравчлан дуудан ирүүлж түүнд Цэрэнжамцангийн дээлийг өмсүүлэхэд ялимгүй багадасхийн таарсан байна. 

Монголд ямар их үлэмж биетнүүд байсныг эдгээр баримтууд нотолж байгаа юм. Энэ айлчлалын үр дүнд Монголын засгийн газар оросын засгийн газраас 3 сая рублийн зээл, нижгээд буу зэвсэг олж ирсэн юм байжээ. Харамсалтай нь энэ олж ирсэн зээлийг Богд хаан болон түүний талынхан цадиг замбраагүй хяналтгүй зарж, заан худалдан авч эрхлэн, наадам, Түвдээс 1000н мөнгөн цөгц авах гэх мэтээр үрж үрэгдүүлсэн байна. 

Т.Намнансүрэн сургууль, эмнэлэг, мал эмнэлэг, халуун усны газар, хэвлэх үйлдвэр холбоо зэргийг байгуулахыг ихэд эрмэлзэж байв. Мөн аливаад авхаалжтай, сэргэлэн, бичиг үсэг сайтай залуусыг хошуу, аймаг бүрээс татан авчирч, Орос, Герман зэрэг хөгжилтэй улс орнуудад сургуульд явуулж байжээ. 

Сайн ноён хан Гүйцэтгэх засаглалыг удирдахаас гадна 1914 он гэхэд хэмжээгүй эрхэт хаант төрийг зөвшин хэлэлцэх ардчилалыг тогтоох зорилгоор улсын дээд доод 2 хурлыг байгуулсан нь Монгол дахь парламенттай төр ёсны эхлэл байлаа. Дээд хуралд хаан, хан, хутагт да лам нар, доод хуралд орон нутгийн ноёд оролцдог байсан байна. Доод хурлын дэг ерөнхийдөө тойм төдий байжээ. Доод хурлын шийдвэрийг дээд хурал хэлэлцэж, хаанд танилцуулж, хаан таалбал дээрх шийдвэр хэрэгждэг байсан гэдэг. 

Монгол улсын Үндсэн хуультай болгох талаар Намнансүрэн хүчин зүтгэл гаргаж, эрдэмтэн Жамсрано Цэвээнийг Харбинд сууж байсан Оросын эрхзүйн томоохон эрдэмтэн Рязановскийтэй холбож, Монголын “Их засаг”, “Халх журам” зэрэг хуулиудыг түүнд дамжуулан оронд нь Швед, Швейцарь, Герман, Орос зэрэг орнуудын Үндсэн хуулиудыг Рязановскийгоос авч тэдгээрийг судлан харьцуулж, байсныхаа хүчинд үндсэн хуулийн шинж бүхий “Улсын эрх” номыг зохиолгож, Монгол улсын хууль зүйлийн бичиг” хэмээх 65 дэвтэр хуулийг боловсруулан гаргажээ. Энэ ажилд Ж.Цэвээнээс гадна ажил амьдрал эрх зүйн өндөр боловсролтой түүний багш Чимиддорждоной бэйс, бичгийн их хүн чин сүжигт номунхан Цэдэнбалжир нар идэвхийлэн оролцсон байна. 

1911 оны хувьсгалын удирдагчид болох Түшээтхан Дашням, Чин ван Ханддорж, Да лам Цэрэнчимэд, засагт хан Сономравдан нар хорлогдон нас барж эцсийн үр дүнгээ үзэж чадаагүй нь хамгийн харамсалтай байсан бөгөөд энэ үеэс эхлэн Сайн ноён хан Намнансүрэн ганцаардан хавчигдаж эхэлсэн билээ. Хэдийгээр хавчигдан ганцаардсан ч 1915 оны Хиагтын шударга бус 3 улсын гэрээний дагуу ихээхэн ололт амжилтаа алдсан ч тэрбээр үйл ажиллагаагаа хэвийн хэмжээнд явуулахаар зүтгэсээр байсан юм. Үүний нэг тод жишээ бол Монголд ажиллаж байсан “Монголор” хэмээх ОросХятадБельгиФранцын хамтарсан алтны нийгэмлэгээс 17.6 хувийн рояльти татвар татаж чадаж байснаас харагдана. Одоогийн манай удирдагчид, их хурлын гишүүд үүнээс жишээ авахад илүүдэхгүй биз ээ. 

Үнэхээр хавчилт шахалтын дунд тэсвэрлэхийн аргагүй болсон Сайн ноён хан 1918 оны эхээр чөлөө авч орон  нутагтаа буцсан байна. Энэ хооронд зүгээр байсангүй. Нармай Монгол байгуулах үйл хэргийн төлөө зүтгэсээр байв. 
1918 оны намар өөрийн нутгийнхаа аливаад авхаалжтай сэрэглэн цовоо Альбайхын Баяр гэгч эрийг дагуулан Буриад нутаг руу танил нөхөдтэйгээ уулзана хэмээн явсан тухай А.Дашням гуайн дуртгалд байдаг. Үүнийг миний бие бодохдоо 1919 онд болсон Читийн бага хурлын бэлтгэл ажилд оролцсон байх талтай хэмээн бодно. 

Харамсалтай нь энэ аяллын тухай мэдсэн шалзаб Бадамдорж түүнийг яаралтай буцаж ирэхийг Богдын нэр барин дуудсан байна. Нийслэл Хүрээ рүү буцахын өмнө нутгийнхаа нэр нөлөө бүхий хүмүүсийг дуудан цуглуулж “Миний бие буцаж ирэхгүй байх аа. Ард олныг минь, манай Магсаржав, хүү Батсүх нарыг минь та нар харж хандаж яваарай” хэмээн нулимс дуслуулан байж захисан юм гэдэг. 

Үүний дараа өөрийн санд байсан эд хөрөнгийг нутгийн ард түмэндээ тараан өгөхөд ердөө л 2 хайрцаг зүйл үлдсэн нь нөгөө алдарт Буриад явахдаа авчирсан таван хошуу тэмдэгүүд байсан байна. 

1919 оны цагаан сарын шинэдээр Богд хааны цайллаган дээр очсон На ноёнтон буцаж ирэхдээ гэдэс дотор минь шатах мэт шаналан зовж байна хэмээн үглэсээр дөнгөж 41 насандаа замлин хорвоогоос залран хальж оджээ. 
Монгол улсын тусгаар тогтнол, эрх чөлөөний төлөө тууштай тэмцэгч сайн ноён хан Намнансүрэн, Чин ван Ханддорж нарын зэрэг үндэсний баатруудын эх орныхоо сайн сайхны төлөө ариун үйл бүтээж яваад алтан амиа алдсан гэгээн дурсгалыг хүндэтгэн мэхийж ёслоё. 
Сайн үйл бүхэн дэлгэрэг!
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Цаазын ялыг сэргээх нь зөв үү?
  • Зөв
  • Буруу
  • Насаар нь хорих хэрэгтэй
  • Мэдэхгүй