Үхлийн нулимс буюу бөөгийн хараал олж чөтгөр болсон түүх
2017 оны 6 сарын 10
...Хүүгээс нулимс дуславал л хэн нэгэн үхнэ...
Усан нүдтэй, цусан зүрхтэй хэдэн тэрбум хүний дотор ер бусын ид шидтэй нь цөөнгүй төрдөг. Энэ ч утгаараа Монголд нэгэн ер бусын хүүхэд төрсөн гэдэг.
Манжийн дарлалыг зайлуулахаас хэдхэн жилийн өмнө гэхээр 1900-аад оны үе юм уу даа.

Их Хүрээний Баруун Хүрээ орчимд байсан шургааган хашаануудын эхэнд найман ханатай гэртэй чинээлэг байрын айл бол Манжийн амбаны газар орчуулагч түшмэлийн ажилтай Балдангомбынх байлаа. Тэрбээр олон жил ханилсан эхнэр Осормаагаа үр хүүхэд гаргахгүйн улмаас төрхөмд нь буцаан хэдэн мал тасдаж өгчээ. Тэгээд үрийн зулай үнэрлэхийн тулд залуухан эхнэртэй болохоор шийдсэн юм байх. Тэгээд л мань эр гадуур эхнэр болчихоор охид, хүүхнүүдийг шинжиж явж л дээ.

Гандангийн хүрд дор эхнэр хувцастай залуухан эмэгтэйтэй тааралдаад зүрх нь зогсчих шиг болжээ. Тэр үнэхээр хацар гоо эм байжээ. Гэхдээ хувцас хунар, эдлэл хэрэглэлээс нь ажиглахад ядуу даржин байдал нүдэнд нь илт мэдрэгдэж байлаа. Мань эр ч араас нь сэмхэн дагасаар гэр орныг нь мэдэж авчээ. Тэрбээр амбаны газар зарлага хийдэг Түндэв гэгч долдой эрд сайхь хүүхний тухай бүхнийг олж мэдэх даалгавар өгөөд хөлсөнд нь тойгон ембүү нэгийг өгчээ. Түндэв гэгч нь энд тэндгүй явж хов жив цуглуулахад ихээхэн гаршсан нэгэн бөгөөд энэ даалгаврыг амжилттай гүйцэтгэжээ.

Хүүхний нэрийг Бадам гэх агаад 19 настай аж. Заяын хүрээнд төрж өссөн түүнийг хойд хязгаарыг сахин суусан Жамц гэгч цэрэг эр халагдаж нутаг буцахдаа гэргийгээ болгон аваад дөнгөж хоёрхон сар болж байгаа гэнэ. Сайхь Жамц нь тодорхой эрхэлсэн ажилгүйн улмаас Царав гэдэг зайран бөөгийн хар бор ажлыг хийж өгөн амин зуулгаа аргацааж байгаа гэдгийг мэджээ. Энэ бүхнийг сонсож дуулсан Балдангомбо залуу эхнэрийг Түндэвээр дуудуулжээ. Хүүхэн ч тэр үеийн хүмүүсийн хүлцэнгүй ноомой зангаар хэнийг нь ч мэдэхгүй Түндэвийн хөтөлгөө мориор явж очжээ. Отго жинстэй малгай духдуулсан өвгөжөөр ноёныг хараад мэхэсхийн ёслоход нь Балдангомбо,
- Зүгээр, зүгээр. Дээшээгээ суу гэж хэлээд л идээ будаа болжээ. Баян тансаг орчинд толгой нь эргээд байсан хүүхэнд,
- За, би лам багшаасаа хань болох бүсгүйгээ асуусан чинь чамайг гэж заалаа. Чи хө, миний тогооны хүн болох уу? гэж асуухад бүсгүй дорой дуугаар,
- Би эр нөхөртэй эхнэр хүн шүү дээ гэжээ. Балдангомбо,
- Чамайг эхнэр үс, хувцастайг чинь харж л байна. Чи надад хүү төрүүлж өгөөд насан туршдаа элбэг хангалуун байж, Бээжин орж их юм үзнэ шүү гээд л “панаалдаж” гарсан юм байх. Тэгээд хариугий нь ч сонсолгүй орон дээр дарж унан өмдийг нь шувт татаад ум хумыг нийлүүлэн ужид цэнгэл үйлджээ. Балдангомбын шалхгар гүзээг илж хэвтсэн залуу хүүхэн хөрөнгө хогшилд нь шунан дорхиноо л зангаа хувирган,
- Би тэгээд нөхрөөсөө яаж салах юм бэ? гэж асуужээ. Тэгэхэд нь Балдангомбо,
- Би зохицуулна гэж инээд алдан хэлжээ.

...Жамцыг оройхон хирд гэртээ орж ирэхэд эхнэр нь байсангүй. Ийш тийшээгээ явж дээ гэж бодоод хүлээсэн авч хонуутаар ирсэнгүй. Өглөө босоод хавь ойрынхоо айлуудаас асуутал хэн нэг нь,
- Амбаны газар зарлага хийдэг Түндэв гэгч хазгар эр хөтөлгөө морьтой ирээд явсан шүү дээ гэжээ. Ингээд л эхнэрээ сурагласан Жамц амбаны газар хүрч очоод Түндэвийг заамдан авч эхнэрээ нэхжээ. Шөрмөстэй эрийн гарт үхэхээсээ айсан Түндэв болсон явдлыг нэгд нэгэнгүй өчив. Тэрбээр хэн нэгнээс морийг нь гуйж унаад давхиж хүртэл эхнэр нь гэгээн цагаан өдрөөр хөгшин тайжийн өвөрт согтууран тарвалзаж хэвтжээ. Их дуу чимээ гарган гэрт орж ирсэн нөхөртөө номхон дорой гэгдэж байсан Бадам,
- Би энэ хүнтэй дэр нэгтгэсэн. Гавж ламтан намайг энэ хүний гэргий болох хувьтай хүн гэж таалсан гэж цэцэн цэлмэг аргагүй нь хэлж гайхшруулжээ. Галзууртлаа уурсаж бухимдсан эр Балдангомбыг ташуураараа толгой түрүүгүй нүдэж хаячихаад яваад өгчээ. Манжийн амбаны газрын орчуулагч түшмэлийг зодсон Жамцыг тэр шөнө нь гэртээ шал согтуу хэвтэхэд нь барьж хар гэрт хорьжээ. Түүнд Балдангомбыг зодсон дээр нь хилс хэргүүд тохож гурван сар шахам тарчилгасаар дөнгөж амь голтой байхад нь гэрт нь аваачиж хаяжээ. Энэ үеэр түүнийг зарцалж байсан Царав зайран гэрт нь орж иржээ.

Дөнгөж амь голтой байсан Жамцыг Царав зайран,
- Би чамайг хөл дээр чинь босгоноо гэхэд нь Жамц,
- Үгүй ээ. Зайрантан минь, би үхмээр байна. Тэр муу өлөгчин намайг ийм болголоо. Та зүгээр л өшөөг минь авч өг хэмээн хоолой зангируулан хэлжээ. Царав зайран хэсэг бодолхийлснээ, -Чи нулимсаа нэгэн бортогонд хийгээд надад өг гэхэд нь Жамц яаж ч хичээгээд нулимсаа гаргаж чадсангүй. Зайран түүнд,
- Гарахгүй байх тусмаа сайн. Хэдий чинээ зовж гаргана төдий чинээ сайн гэж хэлжээ. Жамц бүхий л зовлонгоо, бас уур бухимдлаа дотроо бодож яг л тэсрэхэд бэлэн болоод байлаа. Энэ үеэр Царав зайран бөөлж эхэлжээ. Удаа ч үгүй хилэн бадарсан Жамцын нүднээс нулимс нь үерийн ус шиг л цутгаж эхлэв. Энэ агшинд Царав зайран жижигхэн зэс бортого гаргаж ирээд нулимснаас нь тосч аваад бөглөж орхижээ.

Тэгснээ,
- За Жамц минь, чи хаашдаа үхнэ. Би өшөөг чинь хангалттай сайн авч өгнөө гэж хэлэхэд цонхигор царайд нь ялимгүй инээмсэглэл тодроод амьсгал хураажээ. Энэ хоорондуур Бадам бүсгүй Балдангомбо тайжийн гэргий болчихоод хоргой, торгонд умбаж цэнгэлийн дээдийг эдлэж байлаа. Балдангомбо тайжтан бугын зуугт буцалгаж уучихаад л шинэхэн эхнэрээ жирэмслүүлэхээр орондоо орно.
...Жамцыг үхсэнээс хойш 49 дэх хоног дээр нь Царав зайран бөөлж байснаа мөнөөхөн нулимстай бортогыг дээшээ цацаад ухаан алдаж унажээ.

...Балдангомбын шинэ эхнэр Бадам бүсгүй хөл хүнд болсноор энэ айлын баян, барлаг бүгдээрээ л хөөр баяр болцгоож байв. Ингээд есөн сарын дараа Бадам бүсгүй амаржиж хүү төрүүлжээ. Тэнхээ мэдэн орилох хүүгээ хараад хөл нь газар хүрэхгүй шахам баярлаж, лам багшаа хүүдээ нэр өгүүлэхээр залжээ. Лам багштан судар номоо эргүүлж үзсэнээ царай нь хувьсхийгээд чимээгүй болчихжээ. Тэгснээ,
- Наад хүүхдийнхээ нулимсыг гаргаж болохгүй. Тэгвэл хэн нэгэн үхнэ гэжээ. Балдангомбо ч дуу алдаж гайхахад нь,
- Уг нь сүүл үмхүүлээд цааш нь харуулчих хэрэгтэй юм гэж хэлээд гарсан аж. Балдангомбо, амин ганц үрээ хөнөөх зүрх зориг үнэндээ байсангүй. Тэр ямар ч байсан хүүгээсээ нулимс гаргахгүй байхаар шийджээ. Иймээс эх нь бараг л уйлав уу, үгүй юү хөхүүлнэ. Хүүг ой хүрэх үед нь эх нь гэнэ алдсанаар уйлуулж орхижээ. Яах ийхийн зуургүй хүүгийн нүднээс нулимс бөнжигнөхөд эх нь татвагнан унаж хөдлөхөө болив. Тэрээр маш хурдан амьсгал хураажээ.Энэ агшинд хүү эцэг рүүгээ харан уйлахад Балдангомбо айсандаа хананд өлгөөстэй сэлмээ суга татан толгойг нь тас цавчсан байна. Хүүгээ хөнөөсөн Балдангомбо элий балай амьтан гэрээс гаран лам багш руугаа гүйжээ. Ламтанд очоод ээрч муурсан амьтан болсон явдлыг өгүүлэв.

Ламтан,
- Би тийм болно гэдгийг хэлж байсан шүү дээ. Бөөгийн талын айхтар хүчтэй хүн хорсол шингэсэн үхдлийн нулимсаар хараал хийсэн байна. Чи амьд гарсан нь азтай. Одоо хоёулаа очъё гээд гэр рүү нь дагуулаад явжээ. Очиход гэрт орсон бүх хүмүүс үхсэн байлаа. Харин хүүгийн нулимс хацар дээр нь хатаж халтартсан нь үхэл холдсоныг гэрчилж байв. Ингээд хойтохыг нь уншиж оршуулсан гэдэг. Харин энэ бүхнээс сэтгэлийн цочирдолд орсон Балдангомбо тайж галзууран явган нүцгэн гүйж яваад өндөр хогон дээр гарч золбин нохдод бариулан амиа алдсанаар энэ түүх төгссөн гэдэг. Энэ тухайд Хүрээний лам нар,
- Балдангомбо амжиж хүүг хөнөөгөөгүй бол илүү олон хүн амь алдах байсан гэж ярьдаг байв.Уг хараалыг хийсэн Царав зайран нь ид шидтэйгээрээ тухайн үедээ гайхагдаж байсан нэгэн бөгөөд 1913 онд гамингуудыг харааж хөнөөгөөд буудуулж үхсэн гэдэг.
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Цаазын ялыг сэргээх нь зөв үү?
  • Зөв
  • Буруу
  • Насаар нь хорих хэрэгтэй
  • Мэдэхгүй