Эмгэний борной буюу Михаил Сердюков
2017 оны 6 сарын 17
Энэ хүний тухай анх би 1987 оны Октябрийн баярын өмнөхөн санагдана, “Новости Монголии” хэмээх орос хэл дээр гардаг байсан сонингоос уншиж билээ. Түүнээс хойш нэлээд хэдэн материал уншиж мэдсэнээ нэгтгэн доор сийрүүлье.
Михаил Иванович Сердюков бол цагийг эзэлсэн I Петр хааны эрин үеийн Оросыг шинэчлэх аугаа их хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд оролцсон олон нэрт зүтгэлтнүүдийн нэгэнд зүй ёсоор орно. Саяхныг хүртэл түүнийг хаанахын хэн болохыг нь мэддэгүй байлаа. Харин аз болоход Оросын түүх судлаач эрдэмтэн В.С.Виржинский, М.Я.Либерман нар түүний тухай архивын материалыг олж хэн болох, хаана төрсөн зэргийг нь тодруулж олон нийтэд хүртээл болгосон байна.

Сэлэнгэ мөрний дагуу амьдарч, эмээл, нум сум зэргийг хийдэг байсан уран мужаан Эмгэний гэр бүлд 1678 онд нэгэн хүү төрсөн нь Борной буюу Михаил Сердюков байлаа. Бага насандаа Борной хүү лам болохоор дацанд сууж байсан бөгөөд бурханы шашны анхан шатны боловсрол эзэмшжээ.

Энэ XVII зууны төгсгөл үед Өвөр Байгалийн орчимд Монгол-Оросын хоорондахь газар нутгийн төлөөх зэвсэгт тэмцэл зогсоогүй байсан бөгөөд Түшээт хан Чахундорж өөрийн харъяа нутгаа авч үлдэхийн тулд оросуудын эсрэг бүх хүчээ дайчлан тэмцэж байв. Хожим энэ үйл явдлын тухай уг дайнд оролцож явсан үйл явдлын гэрч генерал-фельдмаршал Ф.А.Головин тов тодорхой дурсан бичсэн байдаг.
1690-иэд оны эхэн үеийн цөвүүн цагт 13 настай Борной Түшээт ханы байгуулсан Сэлэнгийн острог буюу шивээлсэн хамгаалалт дотор амьдарч байгаад ямар ч юм бүү мэд нэгэн хувь заяагаар оросуудын дорно зүг хөдлөхөд дайран өнгөрөх гол түшиц газар болж байсан Енисейск хотод очжээ.

Енисейск хотод байхдаа Борной Оросын худалдаачин Иван Михайлович Сердюковын нүдэнд өртөж сэргэлэн цовоо, ухаалаг зан чанар нь түүнд таалагдсан байна. Ийнхүү Борной хүүг И.Сердюков 10 рублиэр худалдан авсан бөгөөд үндсэндээ өргөн авч, загалмайлан өөрийн хүүгээ болгон эцгийнхээ Михаил хэмээх нэрийг Борной хүүд өгсөн нь уран мужаан Эмгэний хүү Борной Михаил Иванович Сердюков болсон. Түүх ийм бөлгөө.

Борнойг загалмайлсныхаа дараа И.Сердюков түүнд оросоор уншиж бичих эрдэм заалган, үнэн алдартны шашны номлолд сургахаар нэгэн түшмэлд шавь оруулсан бөгөөд төрөлхийн сэргэлэн цовоо Борной маш чадмаг, авхаалжтайгаар асар хурдан оросоор ярьж бичиж сурчээ. Сэлэнгэ мөрөн, Цүхээ голын дагуу сонгоол, атаган, хатагин, ашабагай зэрэг олон омог буриадууд нутаглан нүүдэлж амьдардаг байсны дотор уран мужаан Эмгэний гэр бү-лийнхэн багтаж байжээ. Өвөр Байгалийн орчим, Сэлэнгэ мөрний дагуух амьдардаг буриад-монголчуудыг Оросын булаан эзлэгсэд “Мунгал” хэмээн нэрлэдэг байсан байна. Ийнхүү 1695 онд Борной хүү (Михаил) Москвад очиж амьдрах болсон бөгөөд өргөж авсан эцэг Иван Сердюковыг дагалдан Астраханиас Архангельск, бүүр цаашилбал Перс хүртэл явж худалдаа наймааны ажилд оролцон суралцаж эхлэсэн гэдэг. Зарим үед бие даан худалдаа наймаа эрхэлж байсан байна.

1700 онд Иван Сердюков насан өөд болоход 22 настай Борнойг (Михаилыг) Москвагийн нөлөө бүхий худалдаачин Матвей Григорьевич Еврейнов өөрийн албандаа урьж авчран ажиллуулжээ. Нэгэн удаа тохиолдлоор Еврейновын дэлгүүрт I Петр хаан орж ирэн, тэнд худалдаа хийж байсан Борнойтой удаан ярилцсан бөгөөд хааны асуусан асуулт болгонд залуу Борной авхаалжтай, зөв тодорхой хариулж байсан нь хаанд таалагдсан байна.

Петр хаан үүний дараа Еврейновтой уулзан Михаил Сердюковын тухай асуухад Матвей Григорьевич түүний тухай хамгийн сайн тодорхойлолтыг өгсөн тул хаан зарлиг гаргаж “Түүнийг тавьж явуул, тэр надад хэрэгтэй” хэмээжээ. Ийнхүү хаан түүнийг 1700 онд Нов-городын худалдаачнаар илгээж, гэрээ биелүүлэх үүрэг өгч явуулсан юм гэдэг. Энэ үед Умардын дайн эхэлсэн (Шведтэй хийсэн дайн) тул Михаил Сердюков хүнсний хангамжийн асуудлыг хариуцаж, ихээхэн хэмжээний үр тариа цуглуулах, худалдаж авах, ачиж зөөх ажлыг зохион байгуулж байв.

Ингэж Михаил Иванович Сердюков өөрийн жинхэнэ бие даасан худалдааны ажлаа эхлэсэн байна. 1705 онд Михаил Новгородын нэгэн гаалийн ажилтны охинтой гэр бүл болжээ. Новгородын дээд хүрээнийхний дунд түүний нэр хүнд өсч, байр суурь нь бэхэжсээр байв.
1706 он гэхэд М.Сердюков Дээд Волочкад газар түрээслэн авч, тэндээ архи спиртийн үйлдвэр байгуулан маш их ашигтай ажиллажээ. Энэ үед I Петр хааны тушаалаар Дээд Волочкад Ижил мөрнийг Балтийн тэнгистэй холбох суваг байгуулах ажил эхлэсэн байна. Ийнхүү Балтийн тэнгисээс Каспийн тэнгис хүртэлх усан зам нээгджээ. Угийн авхаалжтай Сердюков уг байгууламжийн ажлын явцыг байнга сонирхож, анхааралтай ажиглан, ийм усан зам түүний худалдааны ажилд хир зэрэг ашигтай байхтай холбон үзэж байлаа. Тэрбээр энэ үеэс эхлэн усан хаалт байгуулах ажлын нарийн нандинг мэдэрч, усан байгууламжийн авъяаслаг гидротехник, уран барилгач болох замаа нээсэн байна.
Усан хаалт болон суваг 1709 онд ашиглалтанд орсон боловч бүрэн ашиглагдаж чадахгүй байлаа. Голландын усан байгууламжийн барилгачид орон нутгийн байгаль, газар нутгийн онцлогийг тооцоолоогүйн улмаас сувгийн ашиглалт муу байсан бөгөөд 1718 оны хаврын шар усны үерээр усан хаалт зад үсэрч эвдэрсэн байна. Үүнийг харсан Михаил Сердюков Петр хаанд хандаж Дээд Волочкагийн усан хаалт, сувгийн засан сайжруулах ажлыг түүнд даатгахыг дахин дахин хүсэж байжээ.

1719 онд I Петр хаан Сердюковыг нийслэлд урин аваачиж түүний Дээд Волочкагийн усан хаалт, сувгийг өөрчлөн байгуулах төсөл төлөвлөгөөтэй нь танилцсаны дараа Михаилд Францын усан байгууламжийн нэрт мэргэжилтэн Буйсгийн “Гол мөрний усаар чөлөөтэй аялах нэвтэрсэн аргууд” хэмээх номыг бэлэглэсэн нь тэр үеийн гидротехникийн дээд амжилтуудын тухай төрөл бүрийн усан байгууламжийн олон янзын зурагнууд байсан нь их зохион бүтээгчийн ширээний ном нь болсон бөгөөд гол гарын авлага нь болсон гэдэг. 1719 оны 6-р сарын 26-нд хааны зарлиг ирж Дээд Волочкагийн усан хаалт, сувгийн удирдлагыг Сердюковт шилжүүлэн усан байгууламжийг бүрэн засварлан шинэчлэж, ашиглалтанд оруулахыг хатуу даалган зарлигдсан байна.

М.Сердюков эхлээд сувгийн гольдрилын тооцоог нарийн тооцож эргийн даланг бэхлэсэн бөгөөд гурван жил болоход сувгийн усны түвшинг нэмэгдүүлсэн нь усан байгууламжийн томоохон мэргэжилтнүүдийн хийж чадаагүйг хийж чадсанаараа шагшигдаж эхлэсэн гэдэг. Ийм байдлаар монгол залуу Борной буюу Сердюков Оросын өнцөг булан бүрээс Петербург хүртэл төрөл бүрийн бараа, хүнсний зүйл зөөх усан замыг ямар ч саад тотгоргүй болгож, Дээд Волочкагийн усан байгууламжийн хүнд системийн асуудлыг шийдвэрлэсэн гавъяатан бөлгөө. М.Сердюков өөрийн худалдааны ажлаа ашигтай явуулахын тулд тээврийн зардлын асуудлыг нягт нямбай шийдэх асуудалтай тулгарч байсан байна. Үүнээс шалтгаалан Сердюков усан онгоц, хөлөг онгоц бүтээх ажилд шамдан орсноор томоохон хөлөг онгоц үйлдвэрлэгч болтлоо хөдөлмөрлөсөн бөгөөд Оросын Засгийн газрын захиалгаар хүртэл хөлөг онгоцны үйлдвэрлэлээ явуулж байв.
М.И.Сердюковын Дээд Волочкагийн усан байгууламжийн системийг шинэчлэн бүтээсэн зоримог ажил, өндөр гавъяаг нь онцлон үнэлж хатан хаан Елизавета Петровна 1742 онд түүнд үе дамжин эдлэх язгууртны эрхэм зэрэг шагнаж олгосон байна.

Дээд Волочкагийн усан байгууламжийн арчлалт хамгаалалтыг М.Сердюков насан өөд болтлоо хийж байсан ба түүний энэ ажилд нь хүү Иван Сердюков нь тусалж байжээ. Түүний хүү Иван Сердюков нь Оросын ШУА-ийн дэргэдэх гимназийг төгссөн бөгөөд немц, франц хэлийг гайхамшигтай эзэмшсэн нэгэн байсан гэдэг. Мөн үүнээс гадна техникийн шугам зургийг маш сайн зурдаг, тэр үедээ өндөр боловсролтойд тооцогддог байжээ. Михаил Сердюковын охин Елена нь Оросын томоохон язгууртан Василий Иванович Храновицкийтэй гэр бүл болсон байна. Храновицкийхэн олон үр хүүхэдтэй байсан бөгөөд тэдний хүү Александр нь хатан хаан II Екатеринагийн төрийн нарийн бичгийн дарга хийж байгаад хожим нь сенатор болсон юм.

Ийнхүү XVII зууны сүүлийн ороо бусгаа он жилүүдэд авъяаслаг монгол хүн Борной төрсөн нутгаасаа алсад одон амьдрахдаа Оросын усан байгууламж, усан хөлөг онгоцны томоохон үйлдвэрлэгч болтлоо өссөн байна.
Нэрт зохион бүтээгч Эмгэний Борной өөрийн авъяас чадал, эрдэм мэдлэг, хийж бүтээсэн бүтээн байгууламжаараа Оросын болон дэлхийн түүхэнд нэрээ үлдээж, монгол хүний эр чадал, хав бахыг дэлхий ертөнцөд гайхуулсан түүх ийм бөлгөө.
Монголчуудыг хөх мөнх тэнгэр үүрд ивээг!!!
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Цаазын ялыг сэргээх нь зөв үү?
  • Зөв
  • Буруу
  • Насаар нь хорих хэрэгтэй
  • Мэдэхгүй