Эрдэнэ дайчин Чин Ван Ханддорж
2017 оны 7 сарын 1
Аав маань их сонин хүн байсан агаад дүү маань эхнэр авч охин хүүхэд түүнээс төрөхөд охинд нь Лечинханд гэж нэр өгч билээ. Аав минь “Ле” гэж Ленин гэсэн үг, чин ханд бол ойлгомжтой гэж байсан нь одоо хүртэл цээжийг минь дэлдэх шиг болдог. Лечинханд одоо том болж дээ. Хан уулын чуулганы дарга, Эрдэнэ чин ван Цэрэндоржийн хүү гүн Минжиддоржийн гэр бүлд 1869 он буюу шарагчин могой жил нэг хүү төрсөн нь Батмөнх даян хааны отгон хүү Гэрсэнз хунтайжийн шууд удмын, алтан урагийн сурвалжит, Монгол төрийн нэрт зүтгэлтэн аугаа их эх оронч М.Ханддорж бөлгөө. Ван Цэрэндорж ач хүүдээ Ханддорж гэж нэр өгсөн нь учиртай бөгөөд Ханд гэдэг нь санскритээр огторгүйгээр явагч, Дорж гэдэг нь чулууны хаан гэсэн үг юм гэдэг.

Ханд ван бага насаа гол төлөв ордны тансаг амьдралд өнгөрөөжээ. Зуны дэлгэр цагт Минжиддорж гүнийх Булган уулын зүүн суга, Хан-Жаргалантын өвөр гэх мэт үзэсгэлэнт нутгаар зусна. Бяцхан Ханд ван уул усны цэнгэг горхинд умбан, тугал бяруу эргүүлдэн, үеийнхэнтэйгээ дээлээ уралдан барилдаж, бусдын адил нүүдэлчин монголчуудын нийтлэг дурдатгалыг тойрон өнгөрөөгүй нь лавтай.

Ханд вангийн бага насны амьдралд түүний эх Сосор хатны саруул ухаан, ажилч хичээнгүй чанар асар ихээр нөлөөлснийг мартахын аргагүй ээ. Гүн Минжиддорж тэр үеийн ихэс дээдсийн нэгэн адил Ханддорж ноёнтонд гэрийн багш авч 6-7 нас орчимд нь монгол бичиг заалгаж эхэлсэн байна. Ханд вангийн багш Данигай абугай монгол бичигт гарамгай, манж, төвд хэлийг сайн мэддэг, төрт ёс, эрх зүй, дорно дахины гүн ухааныг нэлээд гадарладаг, Вангийн хүрээнд номтой нэгэнд тооцогддог томоохон сэхээтний нэг байжээ.
Өвөг эцэг ван Цэрэндорж нь өөрийн ач хүү Ханддоржийг ордны амьдралын дэг жаяг, язгууртны ёсонд сургах талаар илүү анхаарч байв.

1880 он буюу Ханд ванг 11 настай байхад түүний эцэг Минжиддорж бие барснаар тэдний гэр бүлд асар их хүнд гарз хохирол учирсан бөгөөд эр төөлөх нас хүрээгүй түүнд албат харъяатаа захирах, амьдралаа залгуулах хатуу алба түүний нуруун дээр ирсэн гэдэг.

Өөрийн өв удмаа залгуулах хүүгээ алдсан Цэрэндорж ван гол найдлагаа ач хүү Ханддорждоо тавих болж, түүнийг бүх зүйлээр дэмжиж хөхүүлэхийг эрмэлзэх болов. Энэ хугацаанд өвөг эцэг нь Ханд ванг Хүрээний амбан сайдын дэргэдэх төрийн албанд сургах дамжаанд суралцуулж, манж, хятад хэлийг сайн сургаж сайжруулахаар шахаж байсан байна. Үүний зэрэгцээ нутаг олондоо “амбан ван” хэмээн алдаршсан Цэрэндорж ач хүүгээ төр засах, ард олноо ачлах эрдэм ухаанд дагалдуулан сургачухуй. 23 настай Ханд ван 1892 онд засаг хошой Чин вангийн зэргийг 8 дахь үед нь залгамжилсан байна. Тэрбээр ингэж халхын хойд замын баруун гарын зүүн хошууг /одоогийн Булган аймгийн Булган хот, Орхон, Хангал, Бугат, Сайхан сум, Хутаг-Өндөр, Тэшиг сумын зарим хэсэг/ захирах болжээ.

Тэр үед хошуу захирагч болсон хүн Манжийн хаанд, биеэ үзүүлэх ёстой байсан бөгөөд Манжийн хааны ордны хатуу дэг жаягын улмаас Ханд ванг хаантай нүүр учруулаагүй байна. Учир нь вантан цагаан, улаан бурханаар өвдөөгүй байсан гэдэг.
Залуу ноёны өмнө нэг талаар хошуу нутгаа өөд татаж, хамжлагат ардынхаа итгэлийг олох, нөгөө талаар Манж, Хятад, Түвд, Монголын ихэс дээдсийн ааш аягийг тааруулж, учрыг олж харьцах яггүй асуудал тулгарав. Нэгэнт улс гүрнээрээ харийн эрхшээлд байгаа нөхцөлд юм л бол гэдийн цахлах аргагүй, бас үргэлж толгой гудайж, бөхөлзөх бүр ч хэцүү байжээ.

Чингээд Ханддорж үл тэвчих сэтгэлээ дотроо болгоож, аливаад ухаан зарах хэрэгтэй хэмээн үзэж байв.
1900 онд Манжийн хаан Чин ванг хүлээж авах болоход залуу ноёны толгойд харийн дээдэст муугаа үзүүлэхгүй байх, Монголоо хөөдөхгүй байх гэсэн үзэл бодол давамгайлж байлаа. Гуансюй хаан “За хө, чиний хошуу баруунаас зүүн тийш, хой-шоогоос урагш хүртэл хэдэн газар юм дээ /газар гэдэг нь 550 м орчим Ш.П/” хэмээн басангуй асуухад Ханд ван “Манай халхад хошуу нутгийнхаа хэмжээг газраар биш өртөөгөөр хэлэлцдэг. Өрнөөс дорно хүртэл 12 өртөө /1 өртөө нь 30 орчим км. Ш.П/” хэмээн даруухан мөртлөө төв ихэмсэгээр хариулсан байна. Үүнийг мэдсэн Цыси хатан “Үнэхээр сэргэлэн залуу” хэмээн манжилсан гэдэг.

Чин ван Ханддорж унасан газар, угаасан усанд нь бузар гар дүрж, дураар авирлахыг эсэргүүцэн заргалдахын хамт үндэсний ноёд ихэсийн эрх ямба хязгаарлагдаж, албат иргэд нь хоосорч байгаад ихэд дургүйцэж байлаа. Тухайлбал, 1890 онд Улиастайн амбан монголчуудад дааж давшгүй алба гувчуур ногдуулж, элдвээр дарлаж буй тухай Жалханз гэгээн, Ялгуулсан хутагт, Дамбийжаа буюу Жа лам нарын хамтаар Бээжинд зарга мэдүүлэхдээ “Хэрэв хэрэг явдал цаашид ийм байвал монголчууд зэвсэг барихаас өөр аргагүйд хүрнэ” хэмээн Чин улсын эрх баригчдад анхааруулж байжээ. Энэ явдлын дараагаар тэднийг мөшгин мөрдөж, шахаж хавчиж эхлэсэн агаад энэ хэргийг мөрдөхийг Ханд вангийн өвөг эцэг Цэрэндоржид даатгахад тэрбээр уг хэргийн учгийг мэдэж байсан учир аргацаалан хаацайлж, тэднийг цаазлахгүй байхыг Бээжингээс хүсч байсан гэдэг.
1903 онд Бээжин хотноо Ханддорж ван Халхын ноёдын түр жасаанд ээлж тааран очиж, төрийн хэрэг хэлэлцэхэд оролцсон нь Манжийн хааны бодлогын цаад санааг илүү сайн таньж мэдэх бололцоог олгожээ. Манжийн төр Ханд ванд ямба хэргэм, цалин пүнлүү шагнал чамгүй хүртээж, олон арван зэрэг нэмж, тэмдэглэж байсан боловч “Буруу элэгтэн” хэмээн хардаж мөшгөн тандахаа ч хойш тавиагүй байна. Ханддоржийг өвөг эцэг шиг нь дээгүүрхэн албан тушаалд талбихаас аль болохоор цэрвэн болгоомжилж, ойр зуурхан “аргамжилж” алхах гишгэх бүрийг нь ажин тагнаж байв.

Бээжин Ханд чин вангийн цаад санааг мэдэж итгэл муутай хүмүүсийн дансанд оруулсан тэр 1904 оны Х сард, ХIII Далай лам Түвдэнжамц ойр дотно шадар нөхдийнхөө хамтаар Хүрээнд ирсэн байна. Английн түрэмгийллээс зугтсан Их ламтан Буриадын хамба лам Агваан Доржжив Лхарамбыг даган Оросын цагаан хааны нөмөр нөөлөгт хоргодох санаатайгаар Монголд ирсэн нь энэ ажээ. Чин улсын Засгийн газар түүнийг сүйд болон хүлээж авахгүй байхыг Их хүрээний манж, Түвд, Монгол эрх баригчдад чандлан тушаасан хэдий ч Далай ламыг сүсэглэн биширсэн олны давалгааг хэн ч хориглож чадсангүй. Тэр бүү хэл Өвөр Байгаль, Астраханиас хүртэл шарын шажинтан монголчууд цуван ирж мөргөх болжээ. Хол ойрын сүсэгтэн олноос өргөл барьц авсаар Далай лам ихээхэн хөлжиж бэлжсэн юм гэдэг. Далай ламын нэр хүнд Богд Жавзандамбын нэр хүндэд нөлөөлөн түүнийг дарж эхлэсэн учир Богдын талынхан Далай ламыг хавчиж эхлэсэн нь түүнд хэцүү байсан бөгөөд тэрбээр Чин ван Ханддоржийн багш Дандар аграмбын урилгаар Вангийн хүрээнд анир чимээгүй өвөлжихөөр явсан байна.

Далай лам Вангийн хүрээнд өвөлжихдөө Чин вантай байнга уулзаж, санаа бодлоо солилцож байсны дотор “Монгол улс Цагаан хаант Орос улстай хил залгасан учир хорвоогийн бусад гүрнүүдтэй холбоо тогтоож болмоор юм байна” гэсэн нь монголчуудад түвдүүдээс илүү хувь заяа байна хэмээснийг илэрхийлнэ.

Далай лам, Ханд чин вангийн багш Дандар аграмбатай ном хаялцаж түүнд ялагдсанаа хүлээн зөвшөөрч шавь барилцсан байна. Үүнд дургүйлхсэн шадарлаж явсан лам нар нь Далай ламд хатуу үг хэлж, хүндээ хөнгөнөөс өгч, хөдөөний хийдийн ламд шавь орлоо хэмээн зэмлэсэнд үүнийг няцаах зорилгоор өөрийг нь дагаж ирсэн номч хамба зэрэг нэлээд номтой гэвш нараа Дандар аграмбатай ном хаялцуулахад аграмбыг дийлэх лам гараагүй бөгөөд ингэснээр тэдний хэл ам дарагджээ. Далай лам Монголд ирсэн, ялангуяа вангийн хүрээнд хэдэн сар саатсан нь цэвэр шашин номын бус, улс төрийн, тухайлбал Монголоор дамжин Хаант Оростой холбоо барихын хамт Монголын ихэс дээдэс, лам нартай Манжаас тусгаарлах асуудлаар санал солилцох, цаашид хүч хамтатгах холын бодолтой байсан ажгуу. Чин улсын Засгийн газар Монголд явуулах “Шинэ засгийн бодлого” гэгчээ хүчлэн дэлгэрүүлж эхлэв. Ийм нөхцөл байдалд Чин ван Ханддоржийн Манж-Хятадын дарлалаас ангижрах гэсэн улс төрийн үйл ажиллагаа улам идэвхжжээ. Яг энэ үед Далай ламыг даган ном эрдэм сурахаар алс газар одсон хүүг нь Чин улс зэрлэгээр цаазалсан цадиггүй аллага, Ханд ванд, үгээр дүрслэн хэлэхийн аргагүй хорсон зэвүүцлийг төрүүлж, “Монхор хүүгээсээ хагацах хэцүү ч Монголоосоо хагацаагүй цагт болно..., Жанчхүүгийн даваанаас нааш хятад шаахайн мөр бүү гарга...” хэмээх алдарт үгээ хэлж, улс орныхоо тусгаар тогтнолын төлөө эргэж буцалтгүй эрслэн тэмцэхэд хүргэжээ.

Манж Чин улсын Засгийн газар “Шинэ засгийн бодлого” гэгчээ хэрэгжүүлэхийн тулд Монголын олон хошуудаас элдэв судалгаа шаардаж, 18-н үзүүлэлтээр орон нутгийн байгалийн баялгийн мэдээ гаргуулахаар шахахад Дайчин вангийн хошуу ихэнх асуултанд нь “байхгүй” хэмээн хариулсан байна. 1907 онд энэ судалгааныхаа үнэн зөвийг байцаан шалгахаар зарлигаар зарагдсан манж, монгол түшмэдүүдэд өртөө унаа нийлүүлэхээс тус хошууны эрх баригчид татгалзаж, Хүрээний амбан сайдын яаманд тамгагүй цагаан бичиг хүргүүлж уг албыг тасалдуулсан байна. Улмаар 1909 оны сүүлчээр Халхын бүх аймаг, хошуудаас дахин 18 зүйлийн чухал судалгааг хугацаа тогтож гаргуулахад Ханддорж чин вангийн тэргүүтэй Түшээт хан аймгийн 5-н хошуу тогтоосон хугацаанд гаргаж өгөлгүй цааргалж байжээ. Энэ бүхэн нэг талаар Чин улсын “Шинэ засгийн бодлого” гэгчийг Монгол түмэн эсэргүүцэж, эх нутгаа онгон байдлаар нь хадгалахыг эрмэлзэж, нөгөө талаар Ханд ван нарын дэвшилтэт үзэлтнүүдийн Манж-Хятадыг эсэргүүцсэн улс төрийн үйл ажиллагааны цар хүрээ өсч байсны нотолгоо юм.

Эв санаагаа нэгтгэн Монгол улсаа тусгаар тогтнуулах үйлсэд хүч хавсран тэмцэхийн чухлыг нэн тэргүүнд ойлгосон Ханд ван хамгийн түрүүнд Сайн ноён хан Намнансүрэнд хандаж ҮЭҮХ-н гол стратеги төлөвлөгөөгөө боловсруулсан бөгөөд энэ тухай миний бие Сайн ноён ханы тухай бичсэн нийтлэлдээ дурссан билээ. М.Ханддорж чин ван, Сайн ноён хан 2 нийт монгол туургатан, ялангуяа сүсэгтэн олны дунд үлэмж нэр нөлөөтэй Богд гэгээнийг үндэсний эрх чөлөөний тэмцэлд татан оролцуулах бодлого баримталж, түүнийг Чин улсын төрд үйлчлэхээс аль болохоор хөндийрүүлэх оролдлого хийж байв. Энэ нь ч Богд гэгээний өөрийнхөө байр суурийг бататгах гэсэн сонирхол эрмэлзэлтэй давхацжээ. Ийнхүү туурга тусгаар Монгол улс байгуулах талаар тэдний санаа бодол нийлэн нэгдсэн байна.

Монгол улсаа дахин сэргэн мандуулахын төлөөх энэ их үйл хэргийг зохион байгуулахад Сайн ноён хан, Чин ван, Да лам Цэрэнчимэд нарын гурван эрхэм зонхилох үүрэгтэй байв. / Түшээт хан Дашням хэт залуу 24 настай байсан учир энэ гурав зонхилж байсан бололтой. Ш.П/

Манжийн эрх баригчид Ханд вангийн үйл ажиллагаа өөрсдийн эсрэг чиглэж, Ар Монголд асар их нэр нөлөөтэй болж байгааг мэдэхийн дээдээр мэдэж байсан боловч “зөөлөн нь хатуугаа иддэг” хэмээх зарчмыг баримталж түүнийг өөртөө татаж, өөрсдийн бодлоо хэрэгжүүлэх бодлогоо явцтай болгох оролдлогоо хүчтэй хийж эхэлжээ. 1910 онд Сандо амбаны байгуулж, уг газрын хэрэг хамт шийдвэрлэх түшмэлээр Ханд ванг тавьсан байна. Түүнчлэн Газар хагалбарлах ерөнхий хорооны захирах түшмэлээр хавсарган томилсон байна. Гэтэл Ханд ван энэ бүхэнд огтхон ч авталгүй харин ч тохоон томилсон албан тушаалыг нь урвуулан ашигласан гэдэг.
 
1908 онд Баргын Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэнтэй дотно танилцаж, Монголынхоо ирээдүйн тухай ярилцаж хүчээ нэгтгэн хөдлөх тухай тохиролцож байжээ. 1911 оны VII сард Халхын 4 аймгийн хан, ноёд, ихэс дээдэс, хутагт хувилгаад бүгд Эрдэнэ-шанзудбын яаманд цугларан цаашид хэрхэхээ зөвлөлдсөн байна. Үүний дараа дахин Богд ууланд цугларан зөвлөлдөж хаант Орос улсаас тусламж гуйх нь зүйтэй хэмээн тохиролцож, Ханддорж чин ван Да лам Цэрэнчимэд, Өвөр Монголын эрдэмтэн Хайсан гүн нарыг томилон одуулахаар зөвшилцжээ.
Ийнхүү Монгол эх орончид мөрдөн мөшгигдөж, нуугдаж зугтах мэт аргаар явсаар 1911 оны VIII сарын 15-нд Оросын нийслэл Санкт-Петербургт хүрэлцэн очсон байна. Хэдийгээр хүндрэл тохиолдож байсан ч Оросын Сайд нарын зөвлөлийн дарга Столыпинд Богд гэгээн, Түшээтхан Дашням, Сайн ноён хан Намнансүрэн, Засагт хан Сономравдан, Сэцэнхан Навааннэрэн нарын гарын үсэглэсэн 21 зүйлт тусламж хүссэн бичгийг гардуулан өгч чаджээ. Оросын Засгийн газар Монголыг сонирхож байсан хэдий ч цааргалсан хариу өгсөн тул Ханд ван нар аргагүйдэн нутгийн зүг жолоо эргүүлсэн байна. Энд нэгэн зүйлийг сонирхуулахад тэднийг буцаж явах замд, Эрхүүгээс эхлэн дагаж эхлэсэн хоёр хятад хүн Да лам Цэрэнчимэдийг вагоноос түлхэн унагаахаар оролдоход аливаад сэргэлэн авхаалжтай Да лам “банди” зодооны арга хөдлөлийг хэрэглэн тэднийг нам өшиглөн унагасан гэдэг. Нуугдан, зугтаж байж Нийслэл хүрээнд тэднийг буцаж ирэхэд Хятадад гарсан хувьсгал Манжийн ноёрхолыг эцэс болгосон байжээ. Энэ үед Жавзандамба хутагт “... Ер аливаа юманд цаг хэмжээ огт үгүй. Манж, Хятадын ийнхүү байдал цөм цаг болсны тул билээ. Харин одоо Монгол овгийн олон аймаг бүгдээр нийлж, өөртөө улс болон тогтох... цаг болсон. Бүгдээр нэгэн сэтгэл хамт хүчин гаргаж, чармайн зүтгэхэд харгалзмуй” хэмээн лүндэн буулгасан хийгээд энэхүү лүндэнг хэрэгжүүлэхээр Монголын ихэс ноёд яаравчлан орсон гэдэг.

Монгол төрийн тусгаар тогтнолыг сэргээн тогтоох зорилго бүхий “Халхын хүрээний бүгд хэргийг түр эрхлэн шийтгэх газар”-ыг байгуулсан нь үндсэндээ Түр засгийн газрын үүргийг гүйцэтгэж, Манжийн засаг захиргааг түлхэн унагаах, улс үндсээ сэргээн мандуулахаар завдаж буй олон овог, аймаг бүхий монголчуудад сонсгон дуулгах, уриалан дуудах зорилгыг агуулж байв. Уг түр “Засгийн газрын” зөвлөн шийтгэх түшмэлээр Ханддорж ванг томилсон байна. Тус байгууллага Ар Монголын дөрвөн аймгаас нэжгээд мянган цэрэг /1910 оны зун Сайн ноён хантай тохиролцож байсныхаа дагуу болов уу. Ш.П./ дайчлах тушаал гаргасан хийгээд шийдвэр гарснаас 1, 2 хоноход хүрээ орчмын хошуудаас 500 гаруй цэрэг цугларсан гэдэг. Ийнхүү Манж Чин улсын захиргааны эсрэг зэвсэгт бослого эхлэх бэлтгэл хангагджээ. Монголын ҮЭЧХ-ын удирдагчид Сандо амбанд “Чиний бие эхлэн, манж хятад түшмэд 3 хоногийн дотор Монголын хязгаараас гартугай. Зөрчвөл цэргийн хүчин хэрэглэн уул нутагт чинь хүргэнэ” гэж тулган шаардсаны дагуу энэ хувьсгал цус асгаруулахгүйгээр хэдхэн цагийн дотор болж, Сандо амбан Оросын консулын газар хэд хоног хорогдсод нутгийн зүг арга буюу зайлан оджээ.
Монгол орон төдийгүй дэлхий дахины анхаарал татсан эл үйл явдлын дараа улс орны бүх эрх мэдэл Түр засгийн газарт шилжиж, шинэ тулгар Монгол төрийн суурь тавигдахад бэлэн болов.

Цагаагчин гахай жилийн өвлийн дунд сарын шинийн есөн буюу 1911 оны XII сарын 29-ны өдөр Монгол улс түүхийн шаштиртаа нэгэн шинэ хуудсыг нээж, Олноо өргөгдсөн Монгол улс байгуулсныг тунхаглаж, Богдыг Монгол улсын наран гэрэлт түмэн наст Богд эзэн, Цагаан Дарийг улсын эх дагина хэмээн өргөмжилснийг зарлажээ. Энэ өдөр Богд хааны зарлигаар Монгол улсын Засгийн газрыг 5-н яамтайгаар байгуулж, улс орныхоо тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж, амь биеэ огоорон зүтгэгчдийг төрийн өндөр албан тушаалд тохоон томилсны дотор Эрдэнэ дайчин Чин ван Ханддоржийг ханы ямба эдлүүлэхээр зарлигдаж /Түүнийг ҮЭЧХ-д удирдагчийн үүрэг гүйцэтгэснийг үнэлж, дөрвөн хантай адилтган зэрэгцүүлэн энэхүү ямбыг олгожээ. Ш.П/ Шадар сайд, бүгд захирах сайд, гадаад хэргийг эрхлэн шийтгэгч яамны тэргүүн сайдаар тохоон талбижээ.

Зарим түүхчдийн үздэгээр энэ томилгоо нь Ханд ванг ҮЭЧХ-ын хамгийн гол удир-дагч, 1-р хүн байсан гэх баталгаа биш бөгөөд нэгэн баримтаас харахад Сайн ноён ханын жилийн цалин 5000 лан мөнгө, 80 энтэй торго, Ханд вангийн цалин 4000 лан мөнгө, 50 энтэй торго, бусад халх, дүрвэд 6 хангийн цалин 2500 лан мөнгө, 40 энтэй торгоор тогтоогдож байснаас харахад тодорхой мэт санагдана. /Гэвч эдгээр төр, нийгмийн зүтгэлтэн, томоохон эх орончдыг миний бие дугаарлан эрэмбэлэхийг хүссэнгүй. Зөвхөн түүх үнэнээр байвал зүгээр юм уу л гэж бодсон юм. Ш.П/. Монгол улс, улс шиг байхын тулд гадаад олон улс гүрэнд эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо хүлээн зөвшөөрүүлэх нь юу юунаас илүү эрхэм чухал хэмээн үзэж харь улс гүрнүүдтэй харилцаа тогтоох асуудлыг эрчимтэй хөөцөлдөх болов.

Чин ван Ханддорж шинэ тутам байгуулагдсан төрд хан хутагтууд давамгайлсан темократ маягийн засаглалд дургүй байсан бөгөөд тэр тусмаа Сайд нарын зөвлөлийн үүрэг гүйцэтгэх шинжтэй Дотоод явдлын яамны үйл ажиллагааг тэр бүр ойшоодоггүй байжээ.

Иймд 1912 оны V сард бүгд ерөнхийлөн захирах яамыг байгуулж Ерөнхий сайдаар Т.Намнансүрэнг талбисан нь түүний сэтгэлд ихээхэн нийцсэн гэдэг. М.Ханддоржийн тэргүүлсэн Гадаад явдлын яам Монгол улс тусгаар улс болсон тухайгаа юуны өмнө Манж чин улсад 1911онд, Хаант Орос, Франц, Англи, Герман, АНУ, Бельги, Япон, Дани, Голланд, Австри зэрэг улсад 1912 онд албан ёсоор мэдэгдээд “Гэрээ байгуулан худалдаа нэвтрүүлж, найрамдлыг зузаатгана уу? хэмээн тодорхой санал дэвшүүлсэн байна.

М.Ханддорж юуны өмнө хойд хөрш Орос улстай ойртон нөхөрлөхийг эрхэмлэх нь шинэ тусгаар Монгол улсын тусгаар тогтнолыг бэхжүүлэхэд ач холбогдолтой хэмээн үзэж байв. Орос-Монголын гэрээнд тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрүүлэх талаар дараагийн шатны арга хэмжээ, алхам хийх зорилгоор Монголын Засгийн газар Ханддоржоор толгойлуулсан бүрэн эрхт төлөөлөгчөө Орос улсад илгээхээр шийдвэрлэснээр 1912 оны өвлийн дунд сарын 14-нд төлөөлөгчид мордож, өвлийн адаг сарын шинийн 4-нд Санкт-Петербургт очсон байна.

Богд хаант Монгол улсын Засгийн газрын бүрэн эрхэт төлөөлөгчид эхлээд хаант Орос улсад Гадаад хэргийн сайд Сазанов, Ерөнхий сайд Коковцев, Худалдааны сайд Тимашев нарын албаны хүмүүстэй удаа дараалан уулзаж, хэрэг зоригоо танилцуулан ажилласаар байв. Нилээд удсаны дараа өвлийн сүүл сарын 17-нд Оросын эзэн хаан II Николай тэднийг хүлээн авч уулзсан байна. Эзэн хаантан Монголын төлөөлөгчдийг хүлээн аваад Оросын Засгийн газрын түшмэдүүд ажил хэргийн явцыг мэдээлж байгаа тухай хэлээд, цэрэг сургах багш өгөх болсноо хэлж, буу зэвсгийн хувьд гадаад хэргийн яамтайгаа ярилцаж байж болно хэмээжээ. Ханддорж ван эзэн хаанд бараалхсаныхаа дараа Оросын цэргийн яамны сайд Сухомлинов, жанжин штабын дарга генерал Зелинский нартай уулзаж, цэрэг зэвсгийн тусламжийн тухай асуудлыг яаралтай шийдэж өгөхийг хичээнгүйлэн хүссэн байна.

Эцэст нь Ханддорж нарын зорьсон хэргийн зарим нь бүтэж Хаант Оросын Засгийн газар 2 сая рублийн зээллэг өгсөн ба бага сага зэр зэвсгийн тусламж дараа өгөхийг зөвшөөрчээ. Харин их буу 32, пулёмёт 65, винтов 10000-ыг даруй авах хүсэлтийг Оросын тал хүлээн авсангүй. Ханддоржийн Англи, Франц зэрэг орнуудад зорчих гэсэн санаархал Оросын явуулгаар тасалдав. Тэр ч байтугай Петербургт байгаа олон улсын элчин сайдуудтай уулзуулахгүй байх талаар Оросын Гадаад хэргийн яам зохих арга хэмжээ авсан ажээ. Гэсэн хэдий ч энэ ажил хэргийн айлчлал хойд хөрш Хаант Орос улстай эдийн засгийн талаархи харилцаагаа цаашид өргөтгөхөд томоохон түлхэц үзүүлсэн бөлгөө. Орос оронд хоёрдахь удаагаа одсон үйл явдал нь Ханддоржийг улс төрийн зүтгэлтний нь хувьд улам ухааруулж, хоёр их гүрний дунд оршиж буй бага буурай орон тун ухаалаг, нарийн, давхар тооцсон бодлого явуулж байж сая бие даан оршин тогтнох болно хэмээсэн дүгнэлтэнд хүргэжээ.

Монгол улсын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрүүлэхийн төлөө М.Ханддоржийн дипломат шугамаар тэмцэж буй тэмцэл нь ид өрнөж байсан үед Монголын талаархи асуудлаар Орос-Хятадын хэлэлцээр 1912 оны Х сараас 1913 оны Х сар хүртэл үргэлжилж, Монголын тусгаар тогтнолыг эвдэн бусниулах чиглэл бүхий тунхаглал гаргасан нь монголчуудын дургүйг ихэд хүргэв. Хэдий тийм боловч М.Ханддорж Оросын тусламжтайгаар улс орноо өсгөн өндийлгөх талаар зарим тодорхой алхмуудыг хийсээр байсан билээ. Үүний жишээ бол Хашигачаас Ховд хүртэлх цахилгаан холбооны шугам тавиулах хэлэлцээр, цэргийн сургагч авах зэрэг хэлэлцээрийг амжилттай хийсэн байна. Ханддорж хоёр хөрш орныхоо дипломатуудтай “чадварлаг тоглолт” хийсээр байсны хүчинд Монголын тусгаар тогтнолыг тодорхой хэмжээгээр хадгалсаар байв.

1912 оны 3-р сард тухайн үед Богдын дэргэд Шадар сайд хийж байсан Т.Намнансүрэнгийн шийдвэрээр Гадаад явдлын яамны дэргэд 47 хүүхэдтэй бага сургууль байгуулсанд Ханд Ван, Жамсрангийн Цэвээн нарын оролцоо их ээ. Мөн 1914 онд орос хэл бичиг сурах сургууль байгуулахыг Ханд ван санаачилсан байна. Үүнээс гадна ардын уламжлалт анагаах ухаанаас гадна европ эмнэлэгийн ололтыг Монгол оронд нэвтрүүлэх нь зайлшгүй чухал хэмээн үзэж байв.

Чин ван Ханддорж Гадаад яамны сайдын хувьд 1913 оны Бээжингийн тунхаглалын дагуу Орос, Хятад, Монгол улсын 3 этгээдийн хэлэлцээрт бэлтгэн Богд хаантай зөв-шилцсөний үндсэн дээр хэлэлцээрт оролцох төлөөлөгчдийн тэргүүнээр Дотоод явдлын яамны сайд Билэгт гүн, Да лам Дашжавыг томилж бүрэлдэхүүнд нь Баргын Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн нарыг оруулжээ. М.Ханддорж, Т.Намнансүрэн нар Да лам Дашжав, Манлайбаатар нарыг шууд дээрээс нь удирдаж, бүх мэдээлэл, удирдамжаар хангаж байсан бөгөөд Оросын ерөнхий консул, төрийн зөвлөх А.Миллер, Хятадаас Мексикт сууж байсан элчин сайд Чен Лу нарыг хааш нь ч гаргахгүй олон улсын болон дипломат эрх зүйн чанга бодлого баримтлан ажиллаж байсан нь Хятад, Оросын талд таалагдаагүй юм гэдэг. Миллер, Чен Лу нар бол асар их туршлагатай дипломатчид хэдий ч Дашжав, Дамдинсүрэн нарыг эрх зүйн мэдлийн хувьд давж гарахгүйдээ цухалдаж, Богдын Засгийн газарт “Дашжав төрийн хэрэг мэддэггүй, Дамдинсүрэн дэндүү зөрүүд муйхар” хэмээн гомдол бичиж, тэднийг татан авч оронд нь нэр заан Ширнэндамдин, Б.Цэрэндорж, Чагдаржав на-рыг өгөхийг хүсч байлаа. /Цэрэндорж бол Хятадын талыг баримтлагч, асар зальтай, сугарч хоцорч чаддаг хүн байжээ. Ш.П/. Хашир сууж, хал үзсэн сайд Ханддорж, Дашжав, Дамдинсүрэн нарыг солихгүй байх бодлого барьсан нь Хятадын талыг баримтлагч ихэс ноёд, хутагт лам нарт таалагдаагүй учир Ханд ванг улс төрийн тавцангаас зайлуулах арга сүвэгчилж эхэлсэн байна. Нэгэн удаа Богд хааны дайллагад хоёр удаа зарлан байж Ханд ванг очуулжээ.

Дайллага дээр нилээд халамцсан Ханд ванд нэгэн хаш аягатай архи эх дагина барьсан нь сэжигтэй санагдсан тул зориуд алдаж асгасан байна. Зарим ноёд Богд эзний хишгийг мөрөөрөө хүртэж чадахгүй асгаж цутгалаа хэмээн агсам тавих янзтай болохоор нь Вантан тэндээс шууд гарч мориндоо мордон давхин оджээ. Хиа нар нь түүнийг гүйцсэнгүй тул шууд вантаны гэрт иртэл вантан байсангүй. Ийнхүү вантаны эрэлд гарахад түүнийг Дунд голын мөсөн дээр тархин дундуур нь ташуураар бяц цохин алсан байсан гэдэг.
Түүнийг алагдсны дараа 3-н этгээдийн хэлэлцээрт орж байсан төлөөлөгчдийг Орос, Хятадын талын хүссэн хүмүүсээр сольж, гэрээний агуулга өөрчлөгдөн Монголын тусгаар тогтнолд ашиггүйгээр харамсалтайгаар эргэж байсан гэдэг.

Гэсэн хэдий ч Монгол төрийн оршин тогтнох, хөгжин мандах үйл хэргийн төлөө амь бие, залуу нас, бүх амьдралаа зориулсан төр, нийгмийн нэрт зүтгэлтэн Эрдэнэ дайчин Чин ван Минжиддоржийн Ханддоржийн байгуулсан гавъяа, түүхэн замнал, авчирсан сайн сайхан болгон өнөөг хүртэл улбаалан, Монголын дипломат ёсны тод ул мөр, бадмаараг болон цацарч, өнө мөнхөд гэрэлтэж байгаа билээ.
Монголын хөх мөнх тэнгэр үүрд ивээг!!!
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Төрийн алба хаагчдад 300 мянган төгрөг өгөхийг Та дэмжиж байна уу?
  • Дэмжиж байна.
  • Дэмжихгүй байна.