Харьшгүй зоригт баатар, Түшээт гүн, Сүжигт бэйс Энхбилэгтийн Тогтох
2017 оны 7 сарын 8
Багадаа бид байлдаж тоглохдоо хэн нэг баатрын дүрд “хувирч” тоглох дуртай байсан агаад хүүхэд насны минь хамгийн дотны найз Д.Жаргал маань өөрийгөө дандаа “Би Тогтох баатар байна” гэж ирээд л тоглодогсон. Бид болохоор түүний яриаг “партизан Тогтох” л гэж ойлгоно. Найз маань “Тогтох баатар бол Улаанбаатар хотын урд байдаг дархан цаазтай Богд уулан дээр гараад морьтойгоо зогсохоор хятадууд түүнийг яаж ч чаддаггүй байсан юм гэнэ билээ. Тэр уул бол шууд Монгол хүнээ сум нэвтэрдэггүй шилэн хоргонд оруулж хамгаалтанд авдаг шидтэй догшин уул юм гэнэ билээ.

“Манай өвөө тэгэж ярьсан юм” гэж ирээд л хүүхдийн гэнэн дэгсдүүхэн яриаг ярина. Түүний яриаг бидний хэдэн хөдөөгийн жаалууд үнэмших гайхах хоёрын хооронд сонсдог байсан хийгээд хожим нь бодож байхад Жаргалын маань ярьдаг байсан Тогтох баатар бол “партизан Тогтох”-ын тухай бус байсан бөгөөд харин Монголын эрх чөлөө тусгаар тогтнолын төлөө тууштай тэмцэгч, халуун эх оронч олноо өргөгдсөн Монгол Улсын Зоригтбаатар сүжигт бэйс, түшээт гүн Энхбилэгтийн Тогтох байсан юм билээ.

Тогтох тайж бол Өвөр Монголын Жирэмийн чуулганы Өмнөд Горлос хошууны нутаг хойд этгээдэд Хар мөрөн голын баруун эрэг дэх Таван таг-Гурван гэр хэмээх газар хохь тайж Энхбилэгтийн гэр бүлд 1863 оны харагчин гахай жил төрсөн, хиад аймгийн Боржигин овгийн нэгэн бөлгөө.

Түүний эцэг Энхбилэгт, эрдэм ном сайтай, манж, хятад хэлтэй боловсролтой нэгэн хэдий ч төрийн алба хашиж байгаагүй, харин Горлос нутагтаа сайн тариачин хэмээн алдаршсан хүн байжээ.
Тогтох тайж 17 нас хүртлээ ааваараа эрдэм ном заалган гэрийн боловсрол эзэмшин манж, хятад хэл сурч газар тариалангийн ажилд нухлагдан, алга дарам газрын амт шимт чанар, хэрэгцээ, газар гэж юу болохын мөн чанарыг гүн бат ойлгож үнэнч шударгаар хүмүүжсэн агаад эх Баянаа, төрсөн ганц эгч Бумбалжир нарынхаа хайр халамжинд эрхлэнхэн өссөн эрхэм байжээ. Энхбилэгт тайжийнх хувийн томоохон хашаа байшинтай ажлын 20 шахам морьдтой, газар тариалангийн 40 гаруй га газартай тухайн үеээ Горлос нутагтаа эгэл даруу дунд хэмжээний амьдралтай айлд тооцогддог байсан аж.

1888 онд 17 настай байхдаа Тогтох тайж өөрийн нутгийн тариачин Слогийн охин Алиахүүтэй гэр бүл болсон бөгөөд газар тариалан эрхлэн, түүнтэйгээ амьдралыг зохицуулан байх хугацаандаа Тогтох тайж, Алиахүү нар таван хүү нэг охин төрүүлсэн гэдэг. Тогтох тариалангийн ажлын завсар чөлөөгөөр хүүхэд, дүү нараа дагуулан ан гөрөө харвах намнахад боловсрон, хүйтэн халуун зэвсгийг хэрэглэх, морин дээр үсэрч мордох, харайж буух, морины гэдсэн доогуур нуугдах, хэрэм ха-шаан дээгүүр ямар ч юмыг мэргэн буудах, сэлэм эргүүлэх, цавчих зэрэгт мэргэшин суралцаж байлаа.

1890-ээд оны сүүлчээр Жирэм аймаг, ялангуяа Горлос нутгийг Хятадын дээрэмчин Хунхуузууд (Улаан сахалт гэсэн үг юм гэнэ билээ.Ш.П) Боксёрын бослогоос үлдсэн үлдэгдлүүд дээрэмдэн тонож эхэлсэн байна. Үүнийг харж үл тэвчсэн Тогтох тэдэнтэй тулалдан тэмцэхээр өөрийн балчир хөвгүүд болох Дэлгэр, Найман, Нутагт, Банзрагч, Шоолам нар, үеэл дүү Найданжав, (Нөгөөх “Улаан туг” хэмээх хувьсгалт цэргийн дуунд гардаг урвасан хулгай Найдан ван бололтой. Ш.П) Жамц, Садангийн хүн болох Хадаа нарын зэрэг 30 гаруй хүнтэй сайн дурын баг бүрдүүлэн хэрэглэх буу зэвсгээс олж бэлтгэн 1901 оны өвлийн дунд сарын эцсээр дайнд мордсон гэдэг. Ийнхүү хэдэн жилийн турш (1901-1906 он) Тогтохын баг цэрэг төрөлх нутаг усаа хамгаалан, их төлөв хунхууз дээрэмчдийг устгах болов. Иймээс ч тэрбээр уул нутгийнхаа олон түмний итгэлийг хүлээж нэр хүндтэй нэгэн болсон байна.

1906 оны үед Чин улсын “Шинэ засгийн бодлого” гэгчийг дэмжин Горлос хошууны засаг ноён Чимидсампил нар түүний нутаг Эрээн сүхэг, Сайн хошуу болон Дах орчмын газар нутгийг хятад иргэдэд ашиглуулахаар шийдвэр гаргасанд нутгийн монголчууд дургүйлхэн Тогтох тайжийг төлөөлөгч болгон хошуу тамгын газар руу илгээж, газар нутгаа гадныханд хагалбарлуулахыг зогсоосугай хэмээн гуйн айлтгасан байна.

Гэтэл Тогтохыг хошууны орд өргөөнд очиход тамгын газрын туслагч Төвхүлэгт гэгч түүнийг төрийн эсрэг хэрэг өдөөж байна хэмээн буруутгаж, хуяг зарц нараараа баривчлуулан банздаж, засаг ноёны өргөөнөөс үлдэн хөөжээ.

Ийнхүү Тогтох “Та нарыг ингэж байвал, үүнээс хойш танай босгон дээр гишгэхгүй, хятад ба та нартай үүрд тэмцэж эрэгчин эмэгчинээ үзэлцье. Дийлж чадвал түмэн ардын төлөө биз, дийлдэгдэж өгвөл миний хохь биз дээ” хэмээн одсоноор түүний тэмцлийн шинэ үе эхэлж зэвсэгт бослогод шилжсэн байна.

Тэрбээр айл аймаг, ах дүү нарын нийт 24 хүнийг дахин цуглуулан зэвсэгт бослого гаргахаар бэлтгэж, 1906 оны 9-р сарын 23-ны өглөө өөрийн хөвгүүд болон Найданжав Жамц, Хадаа нараас гадна мөн өөрийн бас нэг үеэл Фушин дотны найз Сайжрах, Насанбат, Эрдэнэдалай нарыг дагуулан хэлэлцэн тохиролцож, цусан тангараг өргөлцсний дараа Эрээн Сүхэгийн атар хагалбарлах товчоог зорьсон гэдэг.

Энэ үед хүү Дэлгэр 23 нас, хүү Найман 21 нас, хүү Нутагт 19 нас хүрцгээж эр төлөөлөх болцгоосон байжээ. Эрээн Сүхэг бол хэд хэдэн замын уулзвар чухал газар бөгөөд тэнд атар хагалбарлах ажлыг хариуцсан манжийн ноёд ба тэднийг хамгаалах 20 гаруй цэрэг байрлаж байв. Тогтох тайжийн баг цэрэг мөн сарын 24-ний үүрээр Эрээн Сүхэгийн газар хагалбарлах товчоог бүсэлж, Дэлгэр Найман нар “адуу эрж явна” хэмээн тус товчооны хүрээнд эхлэн нэвтэрч, араас нь Тогтох бусад хүмүүстэйгээ шууд дайран орж буун дуун гаргалгүйгээр Чин улсын цэргийн зэвсэг болон атар хагалбарлах данс зэргийг булаан авснаар бослого эхлэсэн байна. Үүнийнхээ
дараагийн шөнө тэд Горлосын өмнөд хошуу Дархан хошууны уулзвар болох “Модот” хэмээх газрыг чиглэжээ.

Модотоос бараг 300 газар алс хол Бүтэн булагт байрласан атар хагалбарлах товчоог шөнө дөлөөр дайрч, товчооны ноёдыг буудан алжээ. Үүний дараа Тогтохын отряд нутаг хошуундаа буцсан бөгөөд цаашид үргэлжлүүлэн хөдлөхөөр бэлтгэлээ базааж байв. 1907 оны 9-р сарын 4-ний өдөр газар хэмжин зураг үйлдэж байсан японы есөн хүн хамгаалалтын 17 хятад цэрэгтэй Могойт хэмээх газар буусныг мэдээд, тэр шөнөө тэдэн рүү довтлоход хэсэг буудалцсны дараа хятад цэргүүд тэднээс зугтсан байна. Ийнхүү энэ буудалцаанд нэг япон хүн алагдаж, найман япон, долоон хятад цэрэг олзлогджээ. Энэ тулгаралтаас тэд нар 13 морь, 6 илжиг, 7 том буу (винтов), 5 маузер, 500 орчим сум олзолж, япончуудын авсан газрын зургийг шатаасан байна. Уг явдлаас болж Тогтох тайжийг Японы засгийн газар Чин улсын талаас нэхэх болсон гэдэг. Энэ үед Хунхууз нартай нягт холбоотой байсан Гирин мужийн хятад эрх баригчид Тогтохыг “Монголын дээрэмчдийн толгойлогч” хэмээн албан ёсоор зарлаад, түүнийг газар сайгүй мөрдөх болжээ.

Тогтох тайжийн удирдсан баг цэрэг шунахайн зорилгоор дээрэм тонуул хийж, энгийн ард иргэдийг алж талж хэзээ ч байгаагүй хийгээд зөвхөн түүнийг мөрдсөн хятад цэрэг, хунхууз нараас өөрийгөө хамгаалж, хятадуудад дээрэмдүүлэн зовсон монголчуудыг өмгөөлөн тэмцэж байсан ажгуу.
Энэ цаг мөчид Тогтохыг Монголын сайн дурын цэргийн отрядын удирдагчийн нь хувьд гавъяаг нь үнэлэн хошуу ноён Рагун онцлох тэмдэг, цэргийн Тугийг түүнд олгосон байна.

47 хүнтэй байсан түүний отряд (60 орчим настай 3 хүн, 15-45 насны 44 идэр эрстэй Ш.П) хятад цэргүүдэд нэг бус удаа бүслэгдэж байсан ч хятадуудын сул дорой, арчаагүй байдал, өөрийн нөхдийн авхаалж самбаа, чин зоригийн ачаар Тогтох тайж бүслэлтээс гардаг байв. Хятадын 200-300 хүнтэй тэднээс 4-6 дахин давуу хүчтэй цэргүүд хирнээ зэвсэг хэрэгсэл алагдсан, шархадсан хүнээ орхиод ум хумгүй зугтах нь нэг бус удаа гарч байжээ. (Ер нь Монгол, Хятад хүмүүсийн зан байдал тэс өөр юм. Жирийн үед монголчууд эв нэгдэлгүй, хятадууд эв нэгдэлтэй юм шиг харагддаг. Дайн тулаан, тэмцлийн үед монголчуудын эв нэгдэл нягтарч, хятадуудын хувиа хичээсэн аминчхан чанар нь илэрч эв нэгдэлээ мартдаг арчаагүй сэтгэлзүйтэй юм билээ. Ш.П)
Үнэнийг хэлэхэд өшөө авах, зарлагаа нөхөхийн тулд монголчуудын дунд амьдарч, тэднийг хязгааргүй дарлаж сурсан хятад худалдаачид, баячуудыг дээрэмдэх явдал гардаг байсан. Тэрээр олзныхоо нэг хэсгийг эдгээр хятадуудын хоосруулсан ядуу монголчуудад тараан өгдөг байсан гэдэг.

Тогтохын отряд 1906 оны 9-р сараас 1910 оны 3-р сар хүртэл 3 жил гаруй Жирэ-мийн чуулганы Горлос, Дархан, Түшээт, Засагт, Жалайр хошууд, Шилийн голын чуулганы зүүн үзэмчин, Баарин зэрэг хошуудын нутагт их төлөв Жан Золин зэрэг хятадын байнгын армийн цэргийн ангиуд, бас хятадын ба орон нутгийн засаг захиргаанаас дайчилсан Монгол цэргүүдтэй тулалдаж явсан юм.

Тогтохын отрядтой Зостын чуулганы Монголжин хошууны Мурангаа баатар, цахар Баяр (Нөгөө Сүхбаатар кинон дээр гардаг Баяр гүн. Ш.П) Зүүн үзэмчин хошууны Самбуу жанжин зэрэг бослого хөдөлгөөний удирдагчидтай нийлж салж, нэгэн үес хамтран тэмцэж явжээ. Тогтох тайжийн цэргийн байнгын байрлал нь Жирмийн чуулганы хойд, Баргын өмнөд захад орших “Солон” хэмээх байгалийн үзэмжит сайхан уул байсан бөгөөд босогчдын отръяд хятадуудын мөрдөлтөөс зугтан 3 удаа энэ ууланд очин хүн, морьдоо амраан тэнхрүүлж байв. 1907 оны намрын тэргүүн сард Солон уулнаас бууж гэр орноо эргэхээр Горлос нутагтаа ирэхэд, хятадууд эхнэр хүүхдүүдийг баривчлан, эд хөрөнгийг нь хураасныг сонсоод төрөлх нутгаа яаравчлан орхиж, хятад цэрэгтэй ширүүн тулалдаад өөр хошууг чиглэн одсон байна.

Харамсалтай нь гэр бүлийнхнийг баривчилсан энэ баривчилгааны үеэр Бага хөвгүүд нь болох Банзрагч, Шоолам 2-ыг нь тусгаарлан Мүгдэн хотод хорьж байсан гэдэг агаад түүнээс хойш энэ хоёрын сураг тасарсан ажээ.
1908 оны хавар Дархан хошууны нутагт Тогтохын отряд нэгэн хятад пүүсний хэрмийн дотор бүслэгдэж туйлын хүнд байдалд орсон гэдэг. Бүслэлтээс гарахын тулд уран арга сэдэж хэрмийн нэг өнцөгт Тогтох, өөрийн 2 хөвүүн Дэлгэр, Нэймэн нарын хамт, хоёр дахь өнцөгт үеэл дүү Найданжав, Лаасаг (1921 оны ардын хувьсгалын партизан Нямын Лаасаг, 1939, 1945 оны чөлөөлөх дайнд оролцсон. Ш.П) нар, гурав дахь өнцөгт, төрөл садангийн Хадаа, Найданжавын дүү, үеэл Жамц, сүүлийн өнцөгт Аривжих, Насантогтох, Мандах нарын мэргэн буучдыг байрлуулан бүтэн өдөр шөнийн турш байлдахдаа хятадын 600 орчим дайсныг устгаад, эцэст нь хэрмийг цоолон бүслэлтээс гарсан байна.

Иймэрхүү жишээ олон олон байдаг бөгөөд нэрт түүхч Л.Жамсрангийн үзсэнээр Чин улсын цэрэгтэй 100 гаруй удаа тулгаралтанд орж байсан байна. Энэ 100 гаруй тулгаралтын сүүлчийн явцад хайртай хөвүүн зоригт эр идэр залуухан Хутагтаа дайсны суманд алдсан бөгөөд энэ үйл явдалд Тогтох тайж харуусаад, харуусаад ч бараагүй юм гэдэг.

Э.Тогтох дайчин нөхдийнхөө хамтаар Манж-Хятадын цэрэгт шахагдан Гадаад Монголын нутагт 2 удаа (1908, 1910 онуудад) ирсэн бөгөөд сүүлийнх нь Оросын хил давахаар дайран өнгөрсөн явдал юм. Тогтохын дайны ажиллагаа манжийн засаг захиргааг ихээхэн сандаргаж байв. 1908 оны хавар Цицикар, Мүгден зэрэг хотоос бослогыг дарахаар цэрэг явуулснаар Тогтох тайжийн отряд байнгын армийн цэргүүдийн хүчтэй цохилтонд өртөж босогчид сарниж бутрахад хүрчээ. Тогтох тайжийн өөрийнх нь дурссанаар “1908 оны хаврын дунд сард миний хөлийг шархдуулснаар аян дайныг цааш үргэлжлүүлэх бололцоогүй болж, арай аюулгүй газар Хойт (халх) Монголд арга буюу ороход хүрэв” хэмээсэн байдаг. Тогтох Ар Монголд 4-н сар суухдаа ямар үйл ажиллагаа явуулсан нь тодорхойгүй ээ. Харин миний нийтлэлийн эхэнд дурссан багын найз Д.Жаргалын гэнэхэн яриатай тун төстэй нэгэн аман түүхийг зохиолч, сэтгүүлч Хонхэрээдийн Б.Энхбат 2001 оны хавар надад ярьж байснаас ургуулан бодоход Жаргалын яриатай холбогдсон уг үйл явдал 1908 оны хавар, зуны улиралд болсон байж магадгүй бололтой юм билээ.

Гэхдээ энэ тухай манай багш түүхийн ШУ-ны доктор, хурандаа Д.Гомбосүрэн, нэрт түүхч эрдэмтэн Л.Жамсран, өвгөн бичээч Навааннамжил абугай нарын Тогтох тайжийн талаар бичсэн эх сурвалжуудад огт дурсаагүй байдаг бөгөөд нотлоход тун ярвигтай баримт бололтой. (Б.Энхбат ярихдаа: Богд уул 1700-гаад оны дунд үед дархлагдсан, Чин улсын үед зөвхөн монголчуудын эрх мэдэлд үлдсэн, монголчуудаас өөр хэн ч халдаж чаддаггүй онгон дагшин байсан учраас Богд уулан дээр гарсан Тогтох тайжийг хятадууд харсаар байж Дархан цаазат Богд уулын хилийн дээсийг зориглон нэвтрэн гарч барьж авч чадаагүй юм гэнэ билээ. Үүгээрээ ч Тогтох тайж Монголын “өмч” Богд ууланд та нар хүрч чадахгүй хэмээн гайхуулсан юм гэдэг” гэж билээ. Ш.П)
Бээжингийн ЗГ Тогтохын бослогыг дарж чадахгүйгээ ойлгохдоо хамгийн муу аргыг хэрэглэн нутгийн монголчуудыг харгислан цаазлаж, “Тогтохыг буцаж ирвэл харгислал зогсооно” хэмээж байв. Ийнхүү Тогтохын отрядынхан арга буюу нутаг буцах болж Гирин юм уу Цицикарт очихоор шийдсэн байна. Тэнд хүрэхийн тулд Дорнод Хятадын Төмөр зам (КВЖД)-ыг дамжин өнгөрөх тул түүнийг хамгаалдаг Оросын засаг захиргаатай тохирох шаардлага гарчээ.

Энэ талаар Оросын ГХЯ, жанжин штаб, Бээжин дэх Оросын элчин И.Я.Коростовец, КВЖД-ын хамгаалах тусгай корпусын захирагч генерал Н.М.Чичагов, мөн Төмөр замын хэрэг эрхлэх газрын дарга Д.Л.Хорват нарын хооронд нууц харилцаа хэлэлцээ үргэлжилсний эцэст Тогтох тайжид туслалцаа үзүүлэхээр болсноос гадна Эрхүүгийн цэргийн тойргийн штабаас 500 ш бердан буу, сумны хамт олгохоор шийдвэрлэсэн байна.

Энэ хугацаанд Хятадын байнгын цэрэг босогчдыг мөрдөн хөөж, цохисоор байсан тул Тогтохын отряд хүчин мөхөсдөж эхлэв. Эл хүнд үед Тогтох Оросын нөмөр нөөлөгт орохоор шийдэж, 1909 оны 02-р сарын 27-ны өдөр үеэл дүү Найданжавыгаа нууцаар Харбин руу явуулж тусламж гуйсан гэдэг. Тогтохын хүсэлтийг Төмөр замын засаг захиргаа, Оросын ГХЯ дэмжиж, Өвөр Байгалийн захирагчид Тогтохын гэр бүл, ах, дүү төрөл төрөгсөд, цэрэг дайчдыг нь хүлээн авахыг даалгажээ.

Ийнхүү 1910 оны 3-р сард Оросын хил орохоор 200-н морин ачаа, 20 тэрэг хөсөгтэйгээр 2 дахь удаагаа Ар Монголд дамжин ирсэн бөлгөө. Эл нүүдлийг мэдсэн хятадууд тэдний араас 700-н хүнтэй цэргийн отрядаар нэхэн хөөсөн боловч асар их дайны туршлагатай Тогтохын бүлэглэлд 200 шахам хүнээ алуулаад яаж ч чадалгүй буцсан байна. Ингэж Монголын хил давсан гэдэг. Манжийн захиргаа Сэцэн хан аймгийн 23 хошуунаас цэрэг татаж, Тогтох нарыг угтан цохилт өгөхийг даалгасан боловч Сансрайдоржийн хошууныхан Тогтохыг дэмжиж, монгол цэргүүд байлдахаас татгалзаж, тарж явсны дээр ихэнх хошуу цэргээ мордуулаагүй ажээ. Мөн Манжийн Сандо амбан Их хүрээнд суулгасан 100-н хятад цэргээ тийш нь явуулахдаа Богдоос 20 буу зээлж авч байсан инээдэмтэй баримт бас байдаг юм байна. Тогтохын отряд Гурван цайдам гэдэг газар 1910 оны 02-р сарын 30-нд Хүрээнээс томилсон Хятадын Шинхуа цэрэгтэй ширүүн тулалдсаны эцэст дайсныг ухраасан байдаг. Энэ тулаанд Тогтохын ахмад хөвүүн Дэлгэр маш гарамгай тулалдаж, баатарлагаар амиа алдсан бөгөөд түүний шарилыг 1922 он хүртэл хадгалж байгаад аавтай нь хамт оршуулсан гэдэг.

Ийнхүү Оросын ЗГ Тогтох тайжийн гэр бүл, төрөл төрөгсөд, цэрэг дайчид нийлсэн 60 гаруй хүмүүст Өвөр Байгалийн Дээд-Үд хошууны (Одоогийн Улаан-Үд ) Харганат отогт 2000 дясатин газар эзэмшин суухыг зөвшөөрсөн байна. Оросын нутагт Тогтох нар 1910 оны X сараас 1912 оны эхэн хүртэл жил гаран амьдарснаас гадна нэгэн зүйлийг сонирхуулахад түүний ойрын туслагч-штабын дарга Баяр өөрийн талын 5-н хүний хамтаар Тогтохоос тасарч, Чита хошууны Авдеевын булаг хэмээх газарт 1911 оны хавар очиж суурьшжээ. Тогтох тайж Баяр гүнийг “Баяр бол... захирагсадаа удирдах чадвар, цовоо сэргэлэн, шийдэмгий чанараараа...аян дайны турш найдлагатай туслах минь байсан. Би түүнд тусгай отрядуудыг захирахыг даалгадаг байв. Дутагдал гэвэл яс хаядаг, шазруун, бүхнийг тэр бүү хэл намайг ч захирахыг хүсдэг” хэмээн тодорхойлж байжээ.

Тогтох нар 1911 оноос Ар Монголд Манжийн дарлалыг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн хүчтэй өрнөж Монгол улсын дахин сэргэн мандалт, тусгаар тогтнолыг зарлахаар бэлтгэж байгааг туйлаас талархан дэмжиж, улмаар Монгол улсын төлөө бие сэтгэл, хүч чадлаа зориулахаар эргэлт буцалтгүй шийдвэрлэсэн байна.

1911 оны цагаагчин гахай жилийн ҮЭЧХ-ын дараахан Тогтох нарыг Эрхүү мужийн амбан захирагчийн газраас дуудан аваачиж, Монголын шинэ байгуулсан засгийн (Хүрээний бүх хэргийг түр шийтгэх газар буюу түр засгийн газар. Ш.П) хэрэгт туслалцуулахаар явуулжээ.

Тогтох тайжийг Хүрээнд ирэхэд Богд гэгээнтэн тийм ч их дуртай байгаагүй бололтой. Учир нь тэр Тогтохын босогчдын хөдөлгөөнийг өмнө нь дэмжиж байгаагүйтэй холбоотой юм билээ. Гэсэн хэдий ч Монголын ихэс дээдэс ноёдын ятгалгаар Богд гэгээн Тогтоход дотночилон хандах болсноос гадна түүнийг өөрийн бие хамгаалах торгон цэргийн даргаар талбиж хажуудаа шадарлуулсан нь Оростой найрсаг харилцаагаа хадгалахын тулд ийнхүү дипломат алхам хийсэн ч байж болох юм.

1911 оны XII сарын 29-ний түүхэн тэр өдөр Богд гэгээн олноо өргөгдсөн Монгол улсын наран гэрэлт хаанаар өргөмжлөгдснийхөө дараа Шинэ тулгар Монгол улсын ихэс дээдэс, ноёд хутагт нарт цол хэргэм шагнахдаа Тогтох тайжийг мартсангүй. Түүнд Богдоос тэргүүн зэрэг, жинс, тогосын отго, Зоригт баатар цол шагнасан байна.

Тогтох тайж Монголд ирсэн дороо улс төрийн амьдралд идэвхтэй оролцох болж, Монголын нутаг дэвсгэрээс Манж-Хятадын цэргийг зэвсгийн хүчээр хөөн гаргах, төрөлх нутаг Өвөр Монголын хошуудыг Хятадын цэргээс чөлөөлөх тэмцэлд нэгдэн нийлжээ.

1912 оны зун Ховдыг чөлөөлөхөөр Баргын Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн, Хатанбаатар Магсаржав нараар удирдуулсан цэрэг Жа ламын цэрэгтэй нийлэхээр Баруун хязгаарт явахад Зоригт баатар Э.Тогтох 48-н шилдэг цэрэг эрсээ цахарын Баяр гүнээр удирдуулан явуулсан байна. Энэ бүрэлдэхүүнд Тогтохын харъяат хорооны дарга Гэндэнбаатар (Гэндэн гүн бол харьшгүй зоригт хүн байсан бөгөөд харамсалтай нь Ховдыг чөлөөлсний дараа ямар ч утгаар юм бүү мэд хятад цэргийг өмөөрч байгаад Жа ламын талынханд буудуулан алагджээ. Ш.П) хорооны дарга Найданжав Ван, Насантогтох мэйрэн нар хамгийн идэвх самбаа, зориг тэвчээр гарган оролцож, олон дунд нэр хүнд нь тархсан гэдэг. Энэ хугацаанд нэр сүр нь өдөр ирэх тусам өсч байсан Тогтох баатарыг ДИУ-ын ерөнхийлөгч Юан Шикай удаа дараа захидал бичиж, өндөр хэргэм зэрэг, албан тушаал амлаж байсан боловч тэрбээр:,,...Миний толгой мөрөн дээрээ байсан цагт тэдэнд хууртаж, Хятадын төлөө ажиллах тийм муу эр биш” хэмээн хэлж байсан ажээ. 1912-1915 онуудад Цэргийн яамнаас Тогтох баатарын дайчдын Таван замын цэрэг, зүүн өмнө хязгаар зэрэг хил хязгаар хамгаалах, Өвөр Монголыг чөлөөлөх зэрэг цэрэг дайны операцид оролцуулж байсан боловч Богдын хамгаалалтын торгон цэргийн захирагчийг албанаас нь хөндийрүүлдэггүй байсан байна. Гэсэн хэдий ч Тогтох баатарын харъяат цэрэг дайчид оролцсон аян дайн болгондоо гавъяа байгуулсан учир түүнд үе улиран залгамжлах улсад туслагч гүнгийн хэргэм зэрэг шагнасан гэдэг.

Тогтох Нийслэл Хүрээнд ирсний дараа Өвөр Монголын олон хошуудаас олноо өргөгдсөн Монгол улсын соёлд багтаж, Монгол үндэстний төлөө хүчээ өгөхөөр ирсэн нэрт хүмүүс, жирийн ардууд Тогтохын харъяанд орсоор байв.

Үүнээс гадна тэрбээр Баргын Манлайбаатар Дамдинсүрэнтэй зул хүж барилцаж ах, дүү бололцож, Дархан хошууны Мааньтын сүмийн Дүйнхэрийн дацангийн Да лам Ц.Хасбаатар (Толбо нуурын дэргэдэх тулааны баатар. Ш.П) бас хуурай дүү нь болж байжээ. Мөн Монголын их бичгийн хүн, Монголын залуучуудын байгууллагыг үндэслэгч С.Буяннэмэхийг үрчлэн авч өргөмөл хүүгээ болгон,түүнд уламжлалт монгол ёсны гэрийн боловсрол олгосон байна.

Мөн Тогтох гүн өргөмөл хүү Буяннэмэхийгээ Гадаад явдлын яамны дэргэд байгуулсан дунд сургуульд суралцуулж, гэрийн багшаар манж, хятад хэлд шамдуулж, орос хэл бичгийг Ж.Цэвээнээр заалгаж байсан нь малчин ардын өнчин хүүд олдошгүй завшаан, гайхамшигт учрал болж байсан ахуй.
Зоригт баатар Тогтох Хиагтын 3-н улсын гэрээний дараа Монгол улсад бүрмөсөн үлдэхээр шийдсэн байна. Тэрбээр 1912-1917 оны сүүл хүртэл Богдын торгон цэргийн захирагчаас гадна Цэргийн яамны дэс түшмэл, Хужирбулангийн орос сургуулийн цэргийг түр хамгаалж захирах дэс түшмэлийн албыг нэгэн үе хавсран хааж байв.

Өвөрмонголчууд Монголын харъяат болж үлдэхдээ өөрсдийгөө сайн мэдэх хүнээр албан нотолгоо гаргуулдаг байсны дээр уг ажилд Тогтох гүн идэвхтэй оролцож байжээ. Үүний нэг тод жишээ бол Харчин гүн Бавуужавын цэргийн жанжин, хамтран зүтгэгч байсан, 1919 онд Читийн бага хурлаар байгуулагдсан Нармай буюу Нэгдсэн Монгол улсын цэргийн жанжин Норимпил гүний ах, дүүсийг Тогтох гүн Гадаад яаманд батлан мэдүүлж байснаас харагдана. 1916 оны үед Богд хаанаас Зоригт баатар Тогтоход Сүжигт бэйсийн хэргэм, 2 нүдний тогосын отго шагнаад харъяат 130 гаруй хүний хамтаар Их шавийн харъяанд нэгэн отог болон захируулан суулгажээ.

Хятадын гамин, Барон Унгерний дарангуйллын үед сүжигт бэйс Тогтох Монгол улсын тусгаар тогтнолын төлөө өөрийн үзэл бодолдоо чин үнэнчээр үлдсэн билээ. 1919 онд Хятадын цэргийн эрхтнүүд Монгол улсын тусгаар тогтнолыг устгасан ёслолоо хийхэд Э.Тогтох зориуд оролцолгүй эсэргүүцэл илэрхийлсэн хийгээд хятадын Чен-И түүнийг дуудан ажилд томилох гэхэд нь “бие өвчтэй” хэмээн шалтаглаад “Би үхсэн ч Хятадын төлөө ажиллахгүй” гэсэн гэдэг. Цагаантны дарангуйллын үед ч Тогтох тэдний балмад ажиллагааг чадлынхаа хирээр эсэргүүцэж байжээ. Тухайлбал, Бароны тушаалаар Хүрээний еврей иргэдийг хүйс тэмтрэх үед 20 шахам еврейчүүдийг хашаандаа нууж байсан байна. Харамсалтай нь тэд цөм баригдан алагджээ.

Зоригт баатар Э.Тогтох, Сайн ноён хан Намнансүрэнгийн санаачлагаар байгуулсан Монголын анхны парламент болох Улсын дээд хурлын төлөөлөгчөөр 1914-1919 онуудад сонгогдон ажилласан анхдагч парламентчдын нэгэн байсан юм билээ.

1921 онд Монголын ардын журамт, Оросын улаан цэрэг Нийслэл Хүрээнд орж ирснийхээ дараа цагаантай холбоотой байсан хэмээн Э.Тогтохыг баривчилсан байдаг. Учир нь түүний үеэл дүү нөгөө “урвасан хулгай” Найдан ван цагаантны цэрэгт зүтгэж байсантай холбоотой юм гэдэг. (Монголчууд Монголынхоо тусгаар тогтнолын төлөө чөтгөртэй ч нийлэхэд бэлэн байсан бололтой. Ш.П) Үүнтэй холбогдуулан Тогтохын хамаг мал, хөрөнгийг нь хураасан хэдий ч Ардын засгийн газар түүнд нааштай хандаж Тогтох болон тэдний гэр бүлийнхнийг улсын алба хаалгахаар болгож байсан байна.

Гэсэн хэдий ч 1922 оны 4-р сард харьшгүй Зоригт баатар, сүжигт бэйс Э.Тогтох 58-хан насандаа Нийслэл хүрээнд өөрийн сууж байсан хашаандаа өвчний улмаас нас нөхцөж, Ар, Өвөр Монголд аймшиггүй зориг, түргэн шийдэмгий хөдөлгөөн, хурц сэргэлэн авхаалж самбаа, байлдааныг удирдан зохион байгуулах чадвараараа ардын аман зохиолын баатар болсон гайхамшигт төр, нийгэм, цэргийн томоохон зүтгэлтэн нэгэн бээр ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлсэн нь тун чиг харамсалтай.

Одоо цагт Монгол улсад ардчилал ялснаар түүхийн нугачаанд дарагдсан эрэлхэг зоригт баатар эрчүүдээ нэхэн дурсаж, үнэн мөнөөр нь нэр сүрийг тодруулах алтан боломж олдсоныг алдвал алдас болно.
Өнөөдөр харьшгүй Зоригт баатар, сүжигт бэйс түшээт гүн Энхбилэгтийн Тогтохын төрөл төрөгсөд Монгол эх нутагтаа амьдран суугаад би бээр лавтай итгэдэг хийгээд үүнийг бичигч миний ойлгож байгаагаар түүний 2 дахь хүү Найманы охин Дулмаагийн ач охин Д.Хаснавчийн зэрэг бусад төрөл төрөгсдийнх нь үр сад аз жаргал дүүрэн өвөг дээдсээрээ бахархан амьдарч байгаа гэдэгт эргэлзэхгүй байгаа агаад Монголын нэрт ахмад дипломатч асан Дашцэрэнгийн гэр бүл Тогтох тайжийн жинхэнэ цусан төрөл гэдгийг дурсахад таатай байна. Ингээд дурсамж нийтлэлээ Тогтох тайжийн гэрээслэлээр төгсгөе.

“Би үнэнхүү хувьсгалт гэгээн төрийн хэрэгт зүтгэнэ гэж баталсан удаа бий. Хувь зохиол багатай учраас түүнийг бүтээх завдалгүй, элдэв өнгийн шалтгаан тохиолдох буюу үхлийн нэхүүл ирж хөтөлсөөр өнөөдөр хорвоо ертөнцөөс ангижрах гэж байна. Та нар минь эцэг миний энэ бүтээж чадалгүй үхчихсэн тэр ажлыг үүрд мартахгүйгээр дурсан санаж, энэ төрийн хэрэгт эгнэгт үнэн санаатайгаар чадлын хирээр зүтгэж яваарай”.

Монголыг мөнх хөх тэнгэр үүрд ивээг!!!


Эх сурвалж www.wikimon.mn
Э.Тогтох
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Төрийн алба хаагчдад 300 мянган төгрөг өгөхийг Та дэмжиж байна уу?
  • Дэмжиж байна.
  • Дэмжихгүй байна.