Чин сүжигт, Чин ван Да лам Цэрэнчимэд оршвой
2017 оны 8 сарын 5
“...Монгол хүн Монголын хаан байх ёстой. Гадаад харь хүн Монголын хаан байх ёсгүй. Бид Богд Жавзандамбыг Түвд орноос залж авчрахдаа Мон­голын зөвхөн шарын шашны их багшаар өргөмжлөн ав­чирс­­наас бус улс төрийн жо­лоо ба­риулах гэж авчраагүй. Жав­зан­дамба бол бурхан шаш­ны хэрэгт хамаарах лам баг­шийн ёсоор тахигдахаас бус улс төрийн хэрэгт сурч бо­лов­сорсон ч хүн биш. Нө­гөө­тэйгүүр энэ хүн бол түвд хүн. Түвд бол улс төрийн та­лаас үзэхэд манай гадаад, харь улс мөн. Бид харь хүнийг өөрийн улсын эзэн хаанаар өргөмжилж болох уу? Миний бодол Түшээт ханыг улсын эзэн хаан болгох санал­тай бай­­на. Түшээт хан Дашням бол “Та нарынхаар” нас залуу, онцгой эрдэм чадалгүй байлаа ч хэзээнээс Чингис хааны ач Гэрсэнз жалайр хунтайжийн удам угсааг шууд хадгалсан алтан ургийн дээд ясны эрхэм бөгөөд бас ч улс төр, цэргийг удирдах чадвартай билээ” хэ­мээн 1911 оны ҮЭЧХ-ын ялал­тын дараа Монголд асар их нэр хүнд нөлөөтэй байсан Богдын талынхны болон ноёд ихэс дээ­дэс, хутагтуудын эсрэг зо­риг­той дуугарч, өөрийн үзэл са­наандаа баттай зогсож бай­сан зоригт эр бол Монголын тус­гаар тогтнол, сэргэн мандал­тын төлөөх ҮЭЧХ-ын зонхилох гурван гол удир­дагч­дын нэг, олноо өргөгдсөн Мон­гол улсын Дотоод яамны тэр­гүүн сайд Чин сүжигт, чин ван Да лам Гомбын Цэрэнчимэд бөл­гөө.

Эрдэнэхамбын хийдийн ойрол­цоо нутагладаг (одоогийн Төв аймгийн Лүн сумын ну­таг.Ш.П) Богдын шавь, “Цоо­хор” хэмээх ард Гомбынд XV жарны хар бичин жил буюу 1872 онд нэгэн хүү мэндэлсэн нь ирээдүйн улс төрийн то­моохон зүтгэлтэн Да лам Цэрэн­чимэд байсан юм.

Гомбын ууган хүү Цэрэн­чи­мэд эцэг, эхийнхээ хайр халам­жинд эрүүл чийрэг тор­ниж, нүд бу­лаам өхөөрдөм сэргэлэн хө­вүүн болон өсч, араа­саа дөрвөн эрэгтэй дүү дагуул­сан айлын “Том ах” болсон гэдэг.

“Цоохор” Гомбын төрсөн ах Дам­­дин нутаг усандаа номтой гэг­­дэх нэгэн байсан бөгөөд бал­чирхан Цэрэнчимэдийг 7, 8 нас хүрмэгц монгол бичиг зааж эхэл­жээ. Ой гойд сэрэхүй тунга­лаг энэ хөвгүүн монгол бичигт цагаа­ширч, номын утгад амархан нэв­тэрч буйд авга ах Дамдин нь бус­даас илүү дотносож, номын их урс­галд нийлэх сайн үйлсэд хөтлөх зам мөрийг нь тавьсан аж­­гуу. Да ламын хүүхэд нас одоо­­­гийн Төв аймгийн Лүн сумын ну­таг, Хөшигийн өвөрт буй До­лоо­дын буюу Хүүхдийн овооны ойролцоох нутагт өнгөрчээ. Энэ газар эрт дээр үеэс долоон тайж уг удмаараа нутаглаж ирсэн агаад тэдгээр долоон тайжийн долоо хүү тэр довцог дээр тог­лож байгаад овоо босгосон юм сан­жээ. Тэр үеэс Долоод хэмээн өргөмжлөг­дөж, өдгөө “Хүүхдийн овоо” гэж яригдах болсон байна.

Гомбо удмын ажилсаг хүн тул амьжиргааны хувьд товхийж, хэдэн хүүхэд нь ч эрдэм номын мөр хөөх болжээ. Их хүү Цэрэн­чи­­мэдээ төрөл садныхаа нэгэн то­моохон ламыг бараадуулж, Их хү­рээнээ шавилуулан суулга­хаар мордуулахуйд эх нь цай сүү­нийхээ дээж, маанийхаа ман­лайг өргөн хоцорсон гэдэг. Тэр­бээр эцэг эхийнхээ итгэл, баг­шийн­хаа айлтгал номлолыг та­лаар өнгөрөөсөнгүй. Харин ч Хү­рээний номтой гэвш нарын тоонд орж, ихэс лам нарын анхаарлыг татах болов. Энэ хугацаанд за­луу Цэрэнчимэд түвд, манж хэ­лийг шамдан суралцаж, монгол бичигт улам боловсорч, шашин, тө­рийн хэрэг явдлын улбааг га­дар­лах болжээ. Номын хэлээс үлэмжийг сонсч, чамгүй болов­сор­сон залуу гэвш Цэрэнчимэд Шан­­завын яамнаа туслах би­чээчийн алба хаших болсноор ша­­шин, төрийн хэрэгт хатамж­лан зүтгэх анхны гараагаа эхлэ­сэн гэдэг. Энд ажиллах явцдаа за­луу би­чээч шашин номын бо­ловс­ролоо тэлэхийн хамт төр, за­саг ухаан, бичгийн эх зохиох, най­руу­лан бичих эрдэмд зэгсэн өс­сөн тул түүнийг удалгүй Шан­за­­вын яамны үүдний бичээч буюу Шанзавын яамны дөрвөн их бичээ­чийн нэгэн болгон дэв­шүүлжээ. Цэ­рэнчимэдийг уг ал­бан­даа өсөж өндийхөд Шанза­вын яамны ахлах бичээч Сундуй хурц то­моохон нөлөө үзүүлсэн ажгуу.

Да ламын багш Сундуй хурц ухаан талбиу, цэцэн цэлмэг, бич­гийн эх зохион найруулахдаа га­рамгай учир улсаас хурц хэмээх цолоор шагнагдсан нэгэн байв. Бичээч Цэрэнчимэд Сундуй хур­цын заасанчлангаар албан хэ­рэг, жаяг дэгийг яггүй гадарлаж, юмс үзэгдлийн дотоод ертөнцийг мэдэхийг хичээн эрмэлзэх бол­сон нь ихэс дээдэст тоогдох үн­дэс нь болжээ. Дээдсийн таа­лалд нийцсэн Цэрэнчимэд 1906 онд Да ламын өндөр албан ту­шаалд дэвшиж, Хутагтын сан жас шавь нарын хэргийг гардан эрхлэх болсон байна. Энэ үед Их хү­рээний дээд лам нар Жавзан­дамба хутагтад ойр дотно байд­лаа ашиглаж, сүм хийдийн асууд­­лаар төдийгүй, бас улс тө­рийн амьдралд нөлөөтэй болж иржээ.

Эрдэнэ шанзав болон түү­ний орлогч нар болох Да лам на­раас эхлээд Богд гэгээний ордны дээд дорд тушаалын лам нар бараг бүгд Их хүрээний лам на­раас бүрдэж, их шавийн иргэний болон төрийн хэрэгт шууд хут­гал­дан оролцох болсон нь идэр залуухан Да лам Цэрэнчимэдэд нэгийг бодогдуулан, хоёрыг са­нуулж, улс төрд хэрсүүжих ухаа­ныг төлөвшүүлж өгчээ.

Залуу лам Цэрэнчимэдийг шан­зав Бадамдоржийн “орлогч” Да лам болсны дараахан түүний эцэг “Цоохор” Гомбын өөрийн төр­­сөн дүү “халзан, хэмээх Дон­догийнхоос бүсгүй хүүхэд өргөж авсан нь тавын таван эрэгтэй хүү­­хэдтэй айлд Бурханаас заяа­сан “од” гэлтэй байлаа. Гомбынх энхрий хүүхэддээ бусдын “ца­гаан, хар хэл амнаас” хамгаалж нэр өгдөг монгол ёсыг дагаж Энэ­биш хэмээх нэр өгсөн байна. Залуу Да лам нэг удаа Жавзан­дамба хутагтад айлтгал өргөх ял­дамд бүсгүй дүүгийнхээ тухай ярьж, түүнийгээ хутагтын авралд багтаахыг хүсчээ. Жавзандамба хутагт “Та бүсгүй дүүгээ баян чи­нээлэг яваасай гэж бодож байна уу? Эсвэл өнөр өтгөн боломжтой айл байгаасай гэж залбирч бай­на уу?” хэмээхэд Да Лам “Багш минь, боол би хүнийг баян чи­нээл­­гээр нь ялгаварладаггүй. Баян, хоосон явна гэдэг заяаных. Гэх­­дээ хэн хоосон ядуугийн зов­лонд нэрвэгдэхийг хүсэх вэ? Ха­рин үр удам минь өнө мөнхөд өнөр өтгөн байгаасай л хэмээн хүсч байна” гэж хэлтэл Богд гэ­гээн “Юу санасан есөн хүсэл чинь бүтэх болтугай” хэмээн жаа­хан ха­лимагтай, жижиг цамц өмс­сөн “хүүхдийн бурхан” өөрийн мута­раар өгсөн гэдэг. Ийн­хүү Богд гэ­гээний авралд багтан Да ламын бүсгүй дүү нь 23 хүүхэд төрүүл­сэн “Баатар эх” болсон тухай нэрт түүхч Ж.Болд­баатар Да ла­мын зээ дүү Н.Нам­жил гуай­гаас тэмдэглэж авснаа 1996 онд бич­сэн “Да лам” номон­доо ха­рам­гүй үлдээжээ.

Да лам Цэрэнчимэдийн эрх­лэх ажлын хүрээнд хутагтын сан, жа­саас гадна Их шавийн ард ир­гэдтэй холбогдсон иргэний бо­лон эрүүгийн хэргүүд, Эрдэнэ шан­­завын яамны шугамаар ир­сэн гадаадын хүмүүсийн улсын дотор зорчих эрхийн бичиг олгох зөвшөөрөл зэрэг асуудлууд ч мөн хамаардаг байсан бөгөөд дээрхи асуудлуудтай холбогдсон үйл ажиллагааг үнэнхүү сэтгэ­лээсээ хандан гүйцэтгэдэг бай­сан байна. Да ламын хамрах аж­лын хүрээ дээрхи асуудлуудаар тогтохгүй өдгөөгийн хэлээр хот то­хи­жуулах ажлыг ч хариуцан хөө­­цөлддөг байжээ. Энэ үед Г.Цэ­рэнчимэд Эрдэнэ шанзавын яамны өдөр тутмын (дээр дурьд­сан шиг) хэргээр оролдоод зогс­сонгүй улс орноо, Монгол улсаа Манж-Хятадын ноёрхлоос ан­гижруулахын тулд нэгэн санаат эх орончдыг тандан хайх болов. Тийм байтал Манж-Чин улсын Зас­­гийн газар Монголыг бүр­мөсөн колоничлох “Шинэ засгийн бод­лого” гэгчийг зарлан явуулж, Да ламын дургүйцэл зэвүүцлийг дарин дээр гал нэмэх мэт бад­раасан байна. Да лам Цэрэнчи­мэд Түшээт хан аймгийн чуул­га­ны дарга, засаг түшээ гүн Чаг­дар­­жав,тус аймгийн жанжин хо­шой чин ван Ханддорж, Сайн ноён хан Намнансүрэн нарын зэ­рэг дэвшилтэт үзэлтэй ихэс дээ­дэстэй уушиг нээн ярилцаж, сэт­гэл санаа нийлж байлаа. 1907 онд Өвөр Монголын харчин ван Гүнсэнноровын (Өвөрмонголын тус­гаар тогтнолын төлөө тууш­тай тэмцэж, Японоос дэмжлэг ава­хаар тохиролцож, олноо өр­гөгд­сөн Монгол улсад дагаар орохоо илэрхийлж байсан хэдий ч хожим Хятадын Да Журганы ам­ласан өндөр цол хэргэм, мөн­гөнд автагдан урваж Бээжин дэх Монгол-Түвдийн хэрэг эрх­лэх товчоон дарга болж байсан. Гүнсэнноровоос болж Японоос Монголд хандах хандалга үл ит­гэх байдалд хүрч байсан байна. Ш.П) хошууны захирагч мээрэн, эр­дэнэт түшмэл Хайсан Их хү­рээнд хүрэлцэн ирж, Монголын ихэс дээдэс, түүний дотор Да лам­­тай дотночлон танилцсан байна.

Халхын Түшээт хан, Сайн ноён хан, Засагт хан, Сэцэн хан, Их шавийн эрх баригчид, нэн ялан­­гуяа Да лам Цэрэнчимэд, Ханд ван, Сайн ноён хан Нам­нансүрэн, Манжийн шинэ зас­гийн бодлого хэрэгжихэд саад хийх явуулгад Шарын шашны Жав­зандамба хутагтыг (өөрийнх нь Монгол дахь байр суурийг ба­татгах гэсэн сонирхол эрмэлзлэ­лийг нь ашиглан” татан оруулс­наар маш чухал үүргийг гүйцэт­гэсэн гэдэг). Ийнхүү 1910 оны 2-р сард Манжийн шинэ амбан Сандо тамгаа хүлээн авч хэрэг шийтгэж эхэлжээ. Тэрбээр Манж Чин улсын шинэ засгийн бодло­гыг Монгол нутагт хэрэг­жүүлэх онц­гой даалгавартай ирсэн бай­на. Манжийн шинэ засгийн бод­лого гэгчид дургүйцсэн олон түм­ний эсэргүүцлийн давалгаа энд тэндгүй өрнөж, хүчээ авч эхлэс­ний нэг тод жишээ бол 1910 оны 2-р сард Их хүрээний Дамнуурч­ны гудамжинд байсан Дэ Юнь гэдэг хятад пүүсэнд болсон зо­доо­­ны хэрэг бөлгөө. Модон эд­лэл зардаг уг пүүсний эзэд жи­лийн өмнө зарсан дуганы модны үнээ дахин нэмэн нэхэж, үүнд дур­­гүй­лх­сэн Дэнзэн, Гомбо хэ­мээх хоёр лам маргалдаж ул­маар зодолд­жээ.

Зодоон улам өргөжиж бүүр цэ­рэг цуурагтаа тулж Гандан хий­­дийн бүх лам нар оролцсон байна. Амбан сайд хилэгнэж, “уч­руулсан хохирлыг” нөхөн төлө­хийг Лам нарын асуудал эрхэл­дэг Эрдэнэ шанзавын яамнаас шаардаж, гараагүй хохирлыг их үнээр төлүүлсэн нь (Энэ бол хя­тад зан) дорд ядуус төдийгүй, ихэс дээдсийн дургүйг ихэд хүр­гэсэн гэдэг. Манж Чин улсын ши­нэ засгийн бодлого гэгчийг хэрэг­жүүлэхээр Сандо амбан цаазын засгийг төсөвлөн бэлтгэх газар хэ­мээх тоглоомын газрыг бай­гуулж, Номунхан Пунцаг, да лам Цэрэнчимэд нарыг уг газрын хэ­лэлцэгч түшмэлээр томилсон бай­на. Их хүрээнд үймээн са­муун ихдэж, Монгол даяар ихэс дээдэс, дорд харц хэн бүхний үн­дэсний ухамсар илт мэдэгдэм сэр­гэжээ. Энэ үед лам нарын хө­дөлгөөн хэд хэдэн удаа гарсанд Сандо амбан Шанзавын яамны удирдлага, түүний дотор Да лам Цэрэнчимэдийг хамгийн ихээр хардах болсон байна.

1910 оны 4-р сард Да лам Цэ­­рэнчимэд Халх дөрвөн айм­гийн эрх баригчидтай хамтран Сандо амбаны дураараа аашилж, эрх мэдлээ хэтрүүлэн хоёр сарын ху­га­цаанд 3000 гаруй лан мөн­гөний үнэтэй тэнцэх зүйлсийг илүү хэрэглэсэн, лам нарын зөрчилдөөнөөс болж гар­сан хохир­лыг хятад пүүсэнд гар­сан хохи­рол хэмээн үзэж үлэмж мөнгө хуурамчаар зохиож тө­лүүлсэн, Шан­зав Бадамдоржийг лам на­раа өмөөрлөө хэмээн айл­ган сүр­дүүлсэн хүрээний лам нарыг Э.Тогтох тайжийн эсрэг цэ­рэг болгож явуулах гэсэн хэ­мээн Их Жур­ганд (Гадаад Монго­лын төрийг засах явдлын яам гэсэн үг. Ш.П) заамдаж, улмаар хууль суртлыг халж монголчууд босч болохыг сануулж байсан гэдэг.

Хэрэг явдал ээдрээтэй боло­хын хирээр монголчууд Манжийн ноёрхолд дургүйцэн зэвүүцэх нь эрс нэмэгдэж, улс Монголоо туур­­га тусгаарлах арга зам хайн сүвэгчилсээр байсан бөгөөд энэ их үйлсэд Да лам Цэрэнчимэд нэ­гэн санаа зорилго бүхий Сайн ноён хан Намнансүрэн, Түшээт хан Дашням, Ханд ван, Өвөр Мон­­голын эрдэмт түшмэл Хай­сан нартай илүү дотночилон нө­хөрлөж, их хэргийг бүтээхээр аминчлан хэлэлцэх болжээ.

1911 оны VII сард Богд гэ­гээнд бат оршил өгөхөөр ирсэн Хал­хын дөрвөн аймгийн хан, чуул­ган дарга, жанжид, хутагт хувилгаад зэрэг ихэс дээдэс Эрдэнэ шан­завын яамнаа хуран цугларч Ман­жийн шинэ засгийн бодлогыг дагах эсэхийг шүүн хэ­лэлцсэн нь санамсаргүй хэрэг биш байсан бөгөөд энэ хурал­даа­­ны үйл ажил­лагаа Да ламтай шууд хол­боотой байв. Энэ ху­рал­дааны дараа дахин Нүхтийн аманд модон дотор амрах нэ­рийдлээр нууцаар хуралдаж, нэ­гэнт Манж-Чин улсын байр суурь ганхаж, Монголын тухай бодлого нь улам харгис шинжтэй болж буй тул тусгаар тогтнож, шарын шашин, га­зар орноо батлан са­хихыг хи­чээ­вээс зохино гэсэн шийд­вэр гарган, Орос улсаас тус­ламж гуй­хаар тохиролцон, бүрэлдэхүүнд Чин ван Ханд­дорж, Да лам Цэ­рэн­чимэд, Хай­сан гүн нарыг томилон их хэрэгт итгэмжлэн зарсан байна.

Да ламыг Орос улсад мор­дохын өмнө Богд гэгээн дуудаж уул­заад захиасаа захисны дараа өөрөө өмсөж байсан цамцаа тай­лан өгч “Чи үүнийг өмсөөд яв, хэр­­гээ бүтээж иртэл бүү тай­лаа­рай” гэсэн юм гэдэг. Ийнхүү Г.Цэ­рэнчимэд нар мөрдөгдөн, мөш­гиг­дөн байж 1911 оны 8-р сарын 15-нд Санкт-Петербургт хү­рэл­цэн очжээ. Хэдийгээр хүнд­рэл то­хиолдож байсан ч Хаант Оро­сын сайд нарын зөвлөлийн дарга П.А.Сто­лыпин, ГХЯ-ны сай­дын үүрэг гүйцэтгэгч А.А.Не­ратов нар­тай уулзаж, Түшээт хан Даш­ням, Сайн ноён хан Намнан­сүрэн, За­саг тхан Сономравдан, Цэ­­цэн хан Наваанцэрэн нарын гарын үсэг бүхий 21-н зүйлт тус­ламж хүссэн бичгийг гардуулан өгч чадсан байна. Хэдийгээр Оро­­сын ЗГ Мон­голын талын хү­сэлтийг со­нирхож байсан боловч Хятадад тал алдахгүй байх шийд­­вэр гарга­сан нь Монголын тө­­лөөлөгчдийн сэтгэлийг гон­сойлгож, буцахад хүр­гэжээ. Оро­сод байх хугацаан­даа монголч эрдэмтэн В.Котвич­тай дотно та­нилцаж ,хожим хүр­тэл захиагаар харилцаж байв.

Санкт-Петер­­бургээс Москва орох замд гэзэг­­тэй, гэзэг­гүй хоёр хятад хүн Да лам Цэрэн­чимэд рүү дов­толж ва­гоноос түлхэн унагахыг са­наар­­хахад аливаад авхаалжтай Да лам­тан “Банди зодооны” арга ба­ри­лаар тэднийг нам цохиж уна­гасан юм гэдэг. Москвагаас гара­хуй дор нөгөө хоёр хүн дахин да­га­сан тул Да лам нарыг хам­гаа­лахаар үүрэг авсан орос офи­церт тэр тухай мэдэгдэж учирлан гуйсаар Челябинскт тэднийг шал­гуу­лахаар вагоноос буулгас­наар мөр­дөлт мөшгөлтөөс сал­сан байна.

Да лам нар нутаг руугаа нэвт­рэх бо­ломж муу байсан тул тэр­бээр орос цэргийн эмчийн дүрд хувирч цэрэг хувцас өмсөн өөрийн улсын хилийн дээ­сийг алх­жээ. Орос улсад очсон тухай асууд­лыг Сандо амбанд Эрдэнэ шанзав Бадамдорж ам задруул­сан тул үүнийг мэдсэн Да ламтан түүн дээр очиж “Толгойгоо өргөн ба­рихаар ир­лээ” хэмээн үг хаяж бай­сан гэдэг. Мон­­голд буцаж ирс­нийхээ дараа Г.Цэ­рэн­чимэд В.Котвичид бичсэн нэгэн захи­далдаа “Доод газар цаг самуун болсон нь манай Монголд харин зав­шаан болж сайн байна. Одоо энэхэн чө­лөөнд уг хүссэн их хэр­гээ эхлэхийг зав­дан буй билээ” хэ­мээсэн нь үнэ­хээр Монголын тусгаар тогтнолын айсуй ца­гийн зөө­лөн уур амьсгалын ажиг сэж­­гийг илтгэсэн бөлгөө. Чингээд Сайн ноён хан Намнансүрэн, Чин ван Ханддорж, Да лам Цэ­рэнчимэд нар Монголын тусгаар тогтнолыг зарлах бэлтгэл ажилдаа яаравчлан орж, ҮЭЧХ-ын зорилтыг хэрэгжүүлэх түр ЗГ-ын шинжийг агуулсан Хүрээний бүх хэргийг түр ерөнхийлөн шийтгэх газ­рыг 1911 оны намар байгуулж, олон чухал ажлыг оройлон манлайлах бо­лов. Тусгаар тогтнолыг тунхаглах бэлт­гэл ажлын нэг чухал хэсэг нь Мон­гол улс туурга тусгаар болсныхоо да­раа чухам хэнийг хаанаар өргөжлөх вэ? гэдэг асуудал анхаарлын төвд бай­лаа. Ноёд ихэсийн дийлэнх нь Богд гэгээнийг хаанаар өргөмжлөх са­налтай байхад Т.Намнансүрэн, Со­ном­равдан, Да лам нарын хүмүүс түвд хүнийг бус Чингисийн алтан ургийн цагаан ястанг өргөмжлөх байр суурь­тай байсан байна.

Богд Жавзандамбын ойрын ша­дар Да лам Цэрэнчимэдийн энэ байр суурь үнэхээр сонин байсан бөгөөд энэ санаа бодолдоо тууштай байсан нь нийтлэлийн эхэнд бичсэн түүний хэлсэн үгнээс тод харагдах байх аа гэ­дэгт миний бие сэтгэл хангалуун байд­гаа нуух юун билээ. Түүний энэ шулуун шударга зангаас айсан Богдын талыг баримтлагчид одоогийнхоор бол “хар PR” хийж “Цэрэнчимэд Да лам улс төр, бичиг эрдмийн зэгсэн чадвартайдаа эрдэж, язгуур угсаагүй байж Монголын хаанд санаархаж байна” хэмээсэн “Бор шувууг” нисгэж нэр хүндэд нь хал­дахыг хүсч байжээ.

Хүлээсэн цаг мөч ирж, монголчууд Сандо амбанг нутгаасаа яаралтай зайлан гарахыг тулган шаардаж, хөөн зайлуулснаар нутаг орноо төвшитгөн ариутгах зам шулуун дардан болсон бөлгөө.

1911 оны 8-р сарын 29-нд Монгол улсын хаан ширээнд Богд Жавзан­дамба хутагтыг өргөмжлөх ёслолыг улс орон даяар өргөн хийж, шинэ Монгол улс дахин байгуулагдсаныг олон улсын сонорт хүргэн тунхаг­лажээ.

Хүрээний хэргийг түр ерөнхийлөн шийтгэх газар Байнгын ЗГ-т эрхээ шил­жүүлж, төрийн таван яам байгуу­лагдан, Дотоод яамны тэргүүн сай­даар Да лам Цэрэнчимэд томилогд­сон ч үнэн чанартаа ЗГ-ын тэргүүний үүргийг гүйцэтгэх болов. Богд хаан Да­хин сэргэн мандсан Монгол улсыг бай­гуулах үйл хэрэгт онцгой гавъяа бай­гуулсан хүмүүсийг хөхиүлэн шагнаж, тө­рийн өндөр албан тушаалд томи­лох­доо дөрвөн хан, Ханд ван нарын да­раа бусад шагнагсдын түрүүнд (дөр­вөн хан бол Чингисийн алтан ур­гийн шууд удмын гол төлөөлөгчид уч­раас аливаа төрийн ёслолд хамгийн эхэнд байдаг байсан байна. Ш.П) Да лам Цэрэнчимэдэд Чин сүжигт цол, гурван давхар магнаг дэвсгэр, түшлэг, ши­рээ, улбар шар жолоо, ногоон тэ­рэг, чин вангийн фүнлүү, үүрд хөрөн­гөнөөс алба гаргахгүй болгон шагнаж, шадар сайд, бүгд захирах сайд, До­тоод хэргийг бүгд захиран шийтгэх яам­ны тэргүүн сайдын албан тушаалд тохоон томилж, мөн шавийн харъяат эл албан хэргийг хавсран шийтгүүл­сүгэй хэмээн зарлиг буулгасан гэдэг. Мөн зарлигаар Да ламын дотны нөхөр Хай­санг ч Дотоод яамны дэс түшмэ­лийн албанд томилсноор ҮЭЧХ-ын то­моохон энэ хоёр зүтгэлтэн эхнээсээ бо­дож төлөвлөснөө хэрэгжүүлэхэд хүч ухаанаа зангидах, ялангуяа Өвөр Мон­гол болон бусад угсаа нэгтнээ нэ­гэн дээвэр дор нэтгэх хэтийн санаагаа бодит байдал болгохын төлөө хамт­ран тэмцэх өргөн бололцоог нь нээж өг­сөн юм. Да лам тэргүүн сайдаар томилсон хааны зарлигийг машид биш­рэн, төгөлдөр сэтгэлээр хүлээж авсан боловч цагийн эрхээр өөрт оногд­сон үүрэг, шинэ тулгар улсынхаа өмнө хүлээсэн хариуцлагаа ухамсар­лах тутам нэн түгшиж байгаагаа “Би бол эрдэм ухаан нэн ядуу бөгөөд их л айж сууна” хэмээн эгэл даруухнаар илэр­хийлж байсан байна. Да лам эрхт төрдөө яамлан суухдаа Монгол улсаа түвшитгэж илбэн тохижуулах талаар олон чухал ажлыг санаачлан хэрэг­жүүл­сэн байдаг. 1912 оны 1-р сарын 12-нд Дотоод яамнаас эрхлэн “Монгол өөртөө тусгай улс болон тулгар төр байгуулж, Чин улсын хууль дүрэм, сурт­лыг хэрэглэхгүй болсны тулд Монголын олон яамд шинэ тамга нээж явуулах”, тухай Богдод хүсэн айлтгаж, ёсоор болгуулж байсан байна. Мөн улсын болон оны цолыг “Олноо өр­гөгд­­сөн” хаанаа “Шашин төрийн хос­лон баригч наран гэрэлт Богд хаан” хэ­мээн өргөмжилж, жил бүрийн XII сарын 29 буюу өвлийн дунд сарын шинийн 9-нийг улсын баярын өдөр буюу “Нийтээр даншиг хурал хурах, бурхан шүтээнд хүж тахил тавиглан өр­гөж, өөр өөрийн хир чинээгээр ном буяныг үйлдэж, ерөөл хутгийг гуйн нигүүлсэхүй сэтгэ­лээр алив амьтны амийг аварч байх өдөр” болгон тэмдэг­лэн өнгөрүүлж бай­хаар тогтжээ. (Уг нь энэ өдрийг Улс хувьс­­галын баярын өдөр буюу 7-р сарын 11-ний баярын өдөр­тэй дүйцэхүйц байд­лаар тэмдэглэхэд бол­гохгүй гэх юмгүй өдөр бөлгөө. Ш.П) Да ламын нэр хүнд өдөр ирэх тусам өсч, үйл ажиллагаа нь улам бүр далайцтай болж байв. Буриад Добданов (Довдон) Дээд-Үдээс Котвичид бичсэн захи­далдаа “Да лам эдүгээ дотооддоо улс төрийн гарамгай үүрэг гүйцэтгэж байна” гэжээ. Мөн Оросын консул В.Люба 1912 оны эхээр Петербургт мэ­дээ­лэхдээ “Да лам хутагтад хяз­гаар­гүй итгэлийг олсон бөгөөд бидний тавь­сан хүсэлтэнд Да ламтай зөвшил­дөхгүйгээр нэг ч сайд хариу өгөхгүй байна. Ноёдууд Да ламыг байхад үл дуу­гарна” хэмээж байсан байна.

Да лам улс орныхоо эдийн засгийг өөд татах, улсын сан хөмрөгийг өсгөн арвижуулахаар оюун санаагаа хөвч­рүүлж байлаа. Тэрбээр “Анх улс төр нээх нь шинэ гэр барихтай адил элдэв хэ­рэглэх зүйл маш үлэмж бөгөөд санд мөнгө цаасгүйн учир их л чармайж бай­на. Үлэмжхэн зээлдэж хэрэглэхийг гуйя гэвч эцэст төлөхийг бодох хэ­рэгтэй тул бас айх газар бий” гэж би­чиж байсан нь хэр хэмжээнээс хэтэр­сэн өр тавилгүй, өөрийн хүчинд тул­гуур­лан ажиллах гэсэн санаа юм. Да лам юуны өмнө дотоод нөөц болол­цоогоо шавхан дайчилж, байгалийн баялгаа эзэмшиж ашиглан, гадаад ха­рилцаа, хамтын ажиллагаагаа өргөт­гөх замаар улс орноо эдийн засгийн чадавхитай болгохыг аль болохоор хичээж байлаа. Гадаад улсуудтай хийх худалдаа наймаа, концесс түрээс зэрэг олон асуудалд тун хянуур, нухац­тай хандаж ямагт улс үндэс­нийхээ эрх ашгийг урьтал болгож, хатуудаа ха­туу, зөөлөндөө зөөлөн аргаар ажил­лаж байсан гэдэг.

Да лам Орос-Хятад-Бельги-Фран­цын хувь нийлүүлсэн “Монголор” хэ­мээх (Франц хэл дээр Монгол алт гэсэн үг. Ш.П) алтны нийгэмлэгийн урьд хийсэн гэрээг хянаж үзээд, түү­нээс улсад авах шимтгэлийг ахиулах асуудлаар Оросын консул болон ний­гэмлэгийн захиргаатай шууд харил­цаж байв. Чин улсын үед байгуулсан гэ­рээгээр 1908 оноос уурхай байгаа хошуунд бүтэн жил олборлосон алтны үнийн дөнгөж хоёр хувийг шимтгэл бол­гон төлдөг байсныг өөрчлөн сар бүр олборлосон алтны 17.6 хувийг буюу түүнтэй тэнцэх мөнгөн тэмдэг­тийг шимтгэн авч байх гэрээг 1921 оны 4- сар хүртэл хүчин төгөлдөр байлгах зэргээр хэлэлцээр хийж байсан бө­гөөд уг гэрээ 1912-р сарын зун түүнтэй санаа нэгдэн дээрх асуудалд хүчтэй­гээр үзэл бодлоо илэрхийлж байсан Сайн ноён ханыг ЗГ-ын тэргүүн бол­сон үед гарын үсэглэн хүчин төгөлдөр болсон байна. (“Монголор” Монголд 18 жил ажиллахдаа 600 пүү буюу 11.470.000 мексик доллартай тэнцэх алт олбор­ложээ. Ш.П) Т.Цэрэнчимэд гадаадын мөнгө хүүлэгчдийн шахалт дарамтанд огтхон ч хальшралгүй улс үндэсний­хээ эрх ашгийн үүднээс хатуу чанга байр суурь баримталсаар байв. Мөн дээр нь Оросын ЗГ Да лам нарын эх орончдын Халх, Баруун, болон Өвөр Монгол, Барга Урианхайн хязгаарыг нэгтгэсэн Их Монгол улс байгуулахаар тэмцэж байсныг буруутгаж байлаа. Нөгөө талаас харын талын ихэс дээ­дэс шарын та­лын ихэсийг засгийн дээд бүх эрх мэдлийг авлаа хэмээн шүүмжлэн ханд­санаас шалтгаалан Бүгд ерөн­хийлөн захирах яа­мыг бай­гуулан Ерөн­хий сайдаар Сайн ноён хан Нам­нансү­рэнг томилсон бай­на.

Хэдийгээр гүй­цэтгэх засаглалын дээд эрхээ өгсөн ч Да ламын нэр хүнд өссөөр байлаа. Орос-Монголын ха­рил­цааны эгзэгтэй эл бачим тулгуу үед Хаант Оросын ГХЯ-ны сайд Сазанов маш чухал алхам хийж Монголын асууд­лаар Хятадтай хийж буй хэлэлцээ­рээ шууд тасалж, Мон­голын ЗГ-тай маш нууц хэлэлцээ хийж эхлэхийг ЗГ-таа санал болгосон бөгөөд уг саналыг Николай II хаан ма­шид ихээр сайшаажээ. Ийнхүү И.Я.Ко­ростовец 1912 онд хүрэлцэн ирж, Монголын талын төлөөлөгчид болох Сайн ноён хан Намнансүрэн, Да лам Цэрэнчимэд, Чин ван Ханддорж нар­тай хэлэлцээр хийж эхлэсэн байна. Коростовецийн бодож тулгаж байсан Монголын тусгаар тогтнолын эсрэг үзэл санаа бүхий бохир улс төрийг Да лам Цэрэнчимэд эрс эсэргүүцэж бай­сан бөгөөд Коростовецийн уг төсөлд нэмэлт санал оруулах замаар утгыг өөрчлөх оролдлого хийж байлаа. Гэвч мон­голчуудын нэмэлт саналууд ня­цаагдсаар. Да лам, Коростовец хоё­рын дунд тун сүрхий зөрөлдөөн гарах болов. Да лам ч санал нь явахгүй бо­лохоор хэлэлцээрийг тасална хэмээн заналхийлж байжээ.

Иймд Оросын дипломатууд Да ламыг Монголын ЗГ-аас зайлуулах арга сүвэгчилж эхэлсэн бөгөөд энэ арга нь Монголын баруун хилийн бай­дал хурцадсаныг ашиглах явдал бай­сан гэдэг. Коростовец Да ламыг элд­вээр өөчлөн гоочилж байсан боловч эц­сийн эцэст түүний төрийн тулх ухаа­ныг өөрийн эрхгүй хүлээн зөвшөөрч “Тэр бүх монголчуудыг эв нэгдэлтэй бай­хыг чухалчилдаг. Монголын сай­дуудын дотор тэр бол эрч хүчтэй, мэр­гэн ухаантай сайд байлаа. Нөгөө та­лаар нэр цэвэр хүн юм. Сүм хийддээ шаш­ны талаар дээгүүр мяндагтай бай­сан атлаа Да лам нь шашин болон язгууртны дангаар ноёрхох улс төрийн бодлогыг эсэргүүцэж, тэр явдлыг Мон­голын гол гамшиг гэж үздэг” хэмээн би­чиж байв.

Сайн ноён хан Намнансүрэнгийн са­наачилсан анхны “парламент” бо­лох дээд, доод хурлыг байгуулахын тулд Да лам Богдыг ятган байж зөв­шөөрүүлсэн гэдэг. Мөн Да ламын идэвх­тэй оролцоотойгоор уг хурлуу­дын дүрмийг баталсан байна. Т.Цэ­рэн­чимэд Дотоод яамны сайдын хувьд Монголын засаг захиргааны ху­ваарийг хийж Үндсэн хуулийн шинж­тэй эрх зүйн бичиг баримтыг боловс­руулахад тодорхой хувь нэмэр оруул­жээ. Да лам улс орондоо эдийн зас­гийн шинэчлэл хийхийг оролдож, өндөр хөгжилтэй улс орны туршлагыг судлаж, үлгэр загвар болгохыг эрмэл­зэж байлаа. Улс орноо шинэтгэн өөрч­лөхийн төлөө чин санаа тавьсан Да лам Цэрэнчимэдийн гавъяа зүтгэлийг өндрөөр үнэлж 1914 онд Богд хааны зарлигаар Чин ван цол олгож, хамж­лагын өрх 32, хүн ам 293, хөрөнгө болох 74 тэмээ, 22 адуу, 178 үхэр, 2155 хонь зэргийг олгожээ.

Да лам Монгол улсын Гадаад бод­лого нь зөвхөн Орос улсаар тогтохгүй алс хүрээтэй байх нь зүйтэй хэмээн үзэж байв. Ийм ч учраас Япон зэрэг оронтой холбоо тогтоохыг оролдож бай­сан буй заа. 1913 оны хавар Оро­сын дипломатч Коростовец Сайн ноён хан Намнансүрэнд Да ламыг улс тө­рөөс зайлуулахыг шаардахад Ерөн­хий сайд “Цэрэнчимэд бол юуны өмнө гадны аливаа хандлагаас Монголын тусгаар тогтнолыг хамгаалах гэсэн эх оронч хүн” хэмээн шууд өмөөрсөн гэ­дэг.

Да лам Монголын тусгаар тогт­но­лыг зөвшөөрүүлэхээр Японтой хэлэл­цээр хийхээр Бинт ван Гончигсүрэн­гийн хамтаар (Засгийн газрын шадар сайд. Ш.П) Хайлаарт очиж байсан бө­гөөд хэлэлцээр амжилтгүй болж бай­жээ. (Энэ хэлэлцээрт Хайсан гүний хүү болох Японд боловсрол эзэмшсэн за­луу хэлмэрч хийж байжээ. Ш.П) Хэ­лэл­цээрийг амжилтгүй болгосны утга учир нь Оросын дипломатуудтай шууд холбоотой бөгөөд үүний дотор гене­рал Харвайн оролцоо их билээ. Түү­нийг буцаж ирсний дараа оросуудын шахалтаар Да ламыг Баруун хяз­гаарыг илбэн тохинуулах сайдаар Богд хаан зарлигдан томилсон гэдэг.

Цэрэнчимэд өөрийнхөө томил­гооны асуудлыг гадарлаж байсан хэ­дий ч гагцхүү улс орныоо эрх ашгийг урьтал болгодог тулх чанар нь эл зүт­гэлтнийг баруун зүгт жолоо залахад хүргэжээ. Баруун хязгаарыг зорин явах замд нь түүнийг Чин сүжигт но­мун­хан Цэдэнбалжир тосон уулзаж хоёр хоног саатан Монголынхоо та­лаар санаа сэтгэлээ нэгтгэн ярилцац­гааж байсан гэдэг. (Номунхан Цэдэн­­бал­жир бол Монголын анхны эрх зүйн баримт бичгүүдийг боловс­руулахад гол үүрэг гүйцэтгэсэн хүн бөгөөд Сайн ноён хан Намнансү­рэнгийн хамгийн ит­гэлтэй хүмүүсийн нэг байжээ. Түү­ний шавилан сууж байсан хүрээ бол Одоогийн Баянхон­гор аймгийн Галуут сум дахь Манда­лын хүрээ юм. Ш.П) Ийнхүү Баруун хязгаарыг зорьж явах замдаа Да лам өвдсөн гэдэг бөгөөд эмч маарамба залж эм тан барьсаар зорьсон газраа 1914 оны 4-р сарын 26-нд Бат ерөөлт Дүрвэд Далайхан аймгийн Дэжээ­лэнгийн хийдэд хүрэл­цэн ирсэн бай­на. Да ламын бие дээрд­сэнгүй. “Би болбоос Богд эзний өндөр зузаан хиш­гийг удаа дараалан хүртсэн нь хүнд гүн өчүүхэн бага ха­риу­лан зүтгэсэн газаргүй дээр эл ба­руун хязгаарыг тохижуулах хэрэгт тун­хаг үнэнхүүг гүйцэтгэх чадашгүй болсон нь үнэхээр хувь зохиол нимгэн боло­хуй дор маш гашуудлаа хэмээн уйлан байж зорьсон хэргээ эцэст нь хүргэж чадаа­гүйдээ харамсаж байж бурханы биеийг олсон гэдэг. Да ламын үхлийг мон­голчууд өнөө хүртэл жирийн бус хэмээн үздэг.

Да лам Цэрэнчимэд бол бүх Мон­гол овогтны үндэсний ухамсар, тус­гаар тогтнол, эрх чөлөөг эрхэмлэгч­дийн томоохон төлөөлөгч байлаа. Да ла­мын Монголоо гэсэн тэр том гавъ­яаг өнөө болон ирээдүйд магтаж ба­рам­гүй ээ. Өнөөдөр Да ламын удмын­хан төр улс, нийтийн үйлсэд бодитой хувь нэмэр оруулсан хүмүүс гэдгийг дурдахгүй байж бас болохгүй ээ. Богд гэгээний мутараас хүүхдийн бурхан авч өнөр өтгөн, амьдрал дүүрэн амь­дарсан охин дүү Энэбишийнх нь уд­мын­хан өдгөө 300-д дөхжээ. Эднийхэн дотроос 1992 оны Шинэ үндсэн хуу­лийг эх барилцсан төр, нийгмийн зүт­гэл­тэн БНМАУ-ын АИХ-ын тэргүү­лэгч­дийн нарийн бичгийн дарга асан Ч.Даш­дэмбэрэл, хүргэн гавъяат эмч Бум­бага, гавъяат багш физикч Оргой, Оргойн хүү нэрт бизнесмэн “Үүрэг трейд” буюу “UB Palace”-ийн эзэн О.Баяр нарын нэрийг үүнийг бичигч молхи би онцгойлон дурдмаар байна.

Монголчуудын мөнх тэнгэр үүрд цэлмэг байг.
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
МАН-ын шинэ даргад хэн нь тохирох вэ?
  • Ж.Эрдэнэбат
  • Ц.Нямдорж
  • У.Хүрэлсүх
  • Н.Энхболд
  • Ө.Энхтүвшин