Гүйлүгийн Мэрсээ
2017 оны 8 сарын 19

Өвөр Монголын ардын хувьсгалт намын удирдагчдын нэг, Мүгдөн дэх Монголын христийн шашны хурлын захирал Г.Мэрсээг 1931 оны 12-р сард ЗХУ-ын Аюулаас хамгаалах байгууллага Манжуурын өртөөн дээрээс баривчилж, зохиомол ял тулгаж хэлмэгдүүлэн 10 жил шоронд хорьсон нь цаашид түүний хувь заяаг хэрхэснийг тогтоох боломжгүй болгосон бөгөөд энэ тухай бодоход даанч харамсмаар.

Хөлөнбуйрын Солон хошууны Мэхээрт сумын нутагт Солон хошууны дэд дарга (гальд) Гүйлүгийн гэрт 1894 онд нэгэн хөвүүн мэндэлсэн нь Баргын үндэсний хувьсгалч Мэрсээ буюу Гүл Доу Фү байжээ. Мэрсээгийн эцэг Гүйлү нь Баргын ард олон дунд “Мэн Гальд” хэмээн алдаршсан нэгэн байсан бөгөөд нутаг орондоо эрдэм боловсрол өндөртэй, эд хөрөнгө арвин, амьдрал хангалуун өрх айл байсан байна.
Гүйлү 1930-аад оны дунд хүртэл Манжийн тоглоомын Засгийн газрын үед Солон хошууныхаа даргаар ажиллаж байсан гэдэг.
Г.Мэрсээ эрдэм боловсролтой гэр бүлд өсч аливаад сэргэлэн авхаалжтай, цэцэн эрдэм ном сурах дуртай авъяаслаг, ухаалаг хүү байсан ажээ.

Тэрбээр 1914 онд Хар мөрөн мужийн Цицикар хотын нэгдүгээр сургуульд орж нэг жил суралцаад дараа нь 1915 онд Бээжин дэх Орос хэлний дээд сургуульд орж суралцан төгссөн байна. Бээжинд суралцаж байхдаа Есүс христийн түүхийг судалж, шинэ хуучин гэрээтэй танилцсанаар Христосийн шашиныг тахин шүтэхээр сэтгэл шулуудан орсон гэдэг. Сургуулиа төгссөнөөр Г.Мэрсээ нутагтаа буцан ирж, нутаг усныхаа хүүхэд залуучуудыг сурган хүмүүжүүлэх, эрдэм боловсролтой болгох ажилд шамдан орсон байна. 1919 онд хувиасаа нэг мянган юань, 10 толгой үхэр гарган Солон хошууны Мэхээрт суманд бага сургууль байгуулсан бөгөөд энд сургууль байгуулсан явдлыг ард олон дэмжиж, Хөлөнбуйрын амбан ламыг шахсанаар уг сургуулийг өргөжүүлэх шийдвэрийг тэднээр гаргуулж Хөлөнбуйрын дунд сургууль болгон захирлаар нь Г.Мэрсээг томилуулжээ.
Мэрсээ энэ ажлынхаа хажуугаар христийн шашинтны сургууль байгуулах зорилт тавьж, 3000 юань хүртэл бэлдэж, ард олныг христийн шашинд оруулах бэлтгэл ажлыг явуулан, энэ шашин бол Монгол үндэстнийг аврах шашин мөн хэмээн ухуулж байв. 1922 онд Зөвлөлт Орос улсын Эрхүү хотос Елена, Соня, Буддарь нарын багш нарыг урин аваачиж Баргын хувьсгалчдад орос хэл заалган, “Хувьсгалын онол”-д суралцуулж байсан байна.

Энэхүү Орос хэлний сургуулийг байгуулахад Солон хошууны Буянгэрэл (Фү Мин Тай) түүний дүү Хуалин нар мөнгөн туслалцаа үзүүлж байсан гэдэг. (Буянгэрэл, Хуали нар бол Бодлогот гүн Цэндийн ахынх нь хүүхдүүд юм. Ш.П)

1924 онд уг сургуульд суралцаж байсан Хайр найрын таван эмэгтэй Нэгдсэн Монгол улсын үндэсний эрх чөлөөний төлөө хувьсгал хийхээр зориг шулуудан Эрхүү, Москва, Ленинград зэрэг хотуудаар суралцахаар явсан байна. Г.Мэрсээ “Өнөөдөр жинхэнэ эрх чөлөөгөө олж байгаа нь Зөвлөлт, Монголын ард түмэн юм. Одоо Зөвлөлт улсад Ленин багш, Монгол улсад Сүхбаатар, Чойбалсан нар хувьсгалыг удирдаж, ард түмний эрх чөлөөг олгохын төлөө тэмцэж байна. Манай Хөлөнбуйрын ард түмэн 30 жилийн дараа эрх чөлөөгөө олж феодалын дарлал нухлалаас ангижран Монгол улс овогтонтойгоо амьдрах болно” хэмээн ухуулан ярьж явжээ. 1923-1924 онуудад Хөлөнбуйрын оюутны зөвлөл БНМАУ-ын МАХН тай улс төрийн талаар хамтран ажиллах гэрээ байгуулж, тэдний зорилт, ажлын арга барил туршлагыг судлан, зөвлөгөөг нь авч оюутны зөвлөлийн нэрээ “Хөлөн-буйрын залуучуудын нам” болгон өөрчилж, Мэрсээ, Буянгэрэл нар дарга нараар нь сонгогдсон гэдэг. Энэ онуудад Г.Мэрсээ Монгол улсын Үйлдвэрчний эвлэлийн Төв зөвлөлийн удирдах албан тушаалд сонгогдон ажиллаж байсан нь сонирхол татах бөгөөд бүүр ЗХУ-д Монголын ҮЭ-ийн нэрийн өмнөөс төлөөлөгчөөр хүртэл очиж байсан байна.

1925 онд Мэрсээ нь Өвөр Монголын хувьсгалчидтай холбоо тогтоон зорилго чиглэл үзэл санаагаа нэгтгэж авсан тул Жанчхүү хотноо Өвөр Монголын ардын хувьсгалт намыг байгуулжээ. Энэ үед Мэрсээ нь Баруун хойд орны хянан шийтгэх түшмэлийн газарт зөвлөхийн албан тушаалд ажиллаж байв.

1926-1927 онуудад Гоминдан намынхны ааш аяг дааж давахааргүй өөрчлөгдөж, Өвөр Монголын АХН-ыхныг мөрдөн мөшгиж, алан хядаж эхэлжээ. ӨМАХН-ын дотоодод ч бас үзэл бодлын хагарал гарч, эн тэргүүн тус намын гишүүн харчины Цэрэндонров Чай Кай Шигийн талд урван орж нөхдөө барьж өгч, өөрөө Гоминданы талаас өндөр шан харамж аваад Тайвань арал руу оргон гарсан байна. Ийнхүү Хөлөнбуйрын Залуучуудын нам төрөлх Солон руугаа дахин буцсан ажээ. Мөн ӨМАХН Жанчхүү хотноо байрлах боломжгүй болсон тул Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо шилжин ирж, МАХН-ын шууд удирдлагын дор ӨМАХН-ынхаа үйл ажиллагааг явуулж эхлэсэн гэдэг. 1928 оны зун Хөлөнбуйрын Залуучуудын нам Баргын баруун өмнө хязгаар Монгол улсын хил болох Сүмбэр хэмээх газар (Одоогийн Дорнод аймийн Сүмбэр сум. Халх голын САА. Ш.П) нууцаар намын төлөөлөгчдийн их хурлыг хуралдаж, Хөлөнбуйрын автономит эрхийг сэргээхээр зэвсэгт тэмцэл хийж тусгаар тогтнолоо тунхаглахаар тогтож, Хайлаар хот, Хянганы нуруу, Манжуур хот зэргийн гурван чиглэлээр давшин орохоор шийдвэр гаргав.
Мөн оны 7-р сард Мэрсээгийн удирдлагын дор Залуучуудын намынхан Барга зүүн гарын Шулуун хөх хошууны өмнө хязгаарыг хамгаалах цэргийн анги сууж байсан Хандгайт хэмээх газрыг нууцаар шөнө дайран орж эзэлсэн бөгөөд өөрийн найз Буянгэрэлийг цэргийн зөвлөлийн даргаар томилж, Хөлөнбуйрын ардын цэргийг зохион байгуулж, Хандгайтыг цэргийн гол түшиц газраа болгон, халуун рашааныг эзлэн авч, дараа нь гурван замаар давшин орох төлөвлөгөө зохиосон байна.

Ийнхүү цаашлан Дүн Чин төмөр замыг эзлэн авахаар мордон Хайлаарын баруун талаар Өгийнуурын вокзалын орчмоор давшиж төмөр замыг эвдлэн, галт тэргийг дайран эзлэж авсан байна. Тун удалгүй Цагааны өртөөний орчим дайсны их хүчтэй тулгаран тулалдаж анхны ялагдалаа хүлээж, Хайлаар, Хянган, Манжуурыг эзлэх төлөвлөгөө хэрэгжих боломж хомсдсон гэдэг. Гэсэн хэдий ч Хөлөнбуйрыг чөлөөлөн авах ажиллагаагаа Залуучуудын нам зогсоосонгүй. Цэрэг дайны үйл ажиллагаа явуулах, Гоминданы ЗГ-тай харилцах асуудал дээр Залуучуудын намынхан мөн дотроо хоёр хуваагдсанаас болж Мэрсээ Буянгэрэл нар ч гэсэн өөр өөрийн байр сууриа хамгаалж салцгаасан байна. Мэрсээ Хятадын зүүн хойд орны захиргааныхантай хэлэлцэн тохиролцож, Хөлөнбуйрын амбан яамны дэргэд түр зөвлөгчийн тэнхимийг байгуулж, намынхаа гишүүдийг ажилд авч, засгийн зардал, цэргийн анги байгуулах зорилтыг дэвшүүлсэн зэрэг нь Буянгэрэл нарт таалагдаагүй учир тэд Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар руу хөдөлцгөөсөн байна.

Мэрсээгийн Хятадын зүүн хойд захиргаанд бууж өгсөн явдал бол ард түмний эрх чөлөө тусгаар тогтнолоос урвасан явдал бус бөгөөд тухайн үеийн байдалд тохируулан алхам дараатайгаар бодлогыг баримталж байжээ. 1929 онд Хятадын зүүн хойд орны Монгол хошуудын багшийн сургуулийг Мүгдөн хотод байгуулж захирлаар нь Мэрсээг томилов. Энэ сургуульд Горлос, Дархан, Бо Ван, Уухан, Харчин, Монголжин, Зүүн түмэд, Оннигуд, Байран, Хишигтэн зэрэг хотуудаас оюутнууд элссэн бөгөөд Гүе Вэн Түн (Манжийн цэргийн генерал Ш.П) Эрхэмбаяр, Халх нар (Хянганы хойд мужийн яамны хэлтсийн дарга нар Ш.П) Хянган мужийн дарга Лин Шөнийн хүү Бадрах, Сүхбаатар нарын 20 гаруй хүн анх элсэн орж байжээ.

Г.Мэрсээ уг сургуульдаа хувьсгалын онол, Монгол үндэсний хэл, түүхийг өөрөө голчлон зааж байв. 1931 онд Японы цэргийн эрхтнүүд Хятадын зүүн хойд хэсгийг эзлэн авсантай холбогдуулан Мэрсээ нь генерал Жан Шувай Лияны нарийн бичгийн даргын нэрээр цалин авч байсан гэдэг.

Япончууд зүүн хойд Хятадыг бүрэн эзэлмэгц Мэрсээ өөрийн шавь Бадрах, Сүхбаатар нарыг дагуулан ЗХУ-аас орогнол гуйхаар Манжуур руу явсан боловч амжилт олсонгүй. Мэрсээгийн байгуулсан багшийн сургуулийн төгсөгчид Гүн Лиёод хотод Гоминданы намын эсрэг бослого гаргаж, уг хотыг эзлэн авчээ. Тус бослогын удирдагчид болон оролцогсод цөм залуучууд байсан бөгөөд туршлагагүй асуудалд гэнэн байдлаар хандсанаас болж бослого дарагдсан гэдэг. Бослогын удирдагч Мэрсээгийн шавь Чин Гүэ Жин гэгч монгол залууг гоминданыхан амьдаар нь нүдийг нь ухаж, зүрхийг нь сугалж цэргийн тугаа тахисан байна.

Ингэж Хөлөнбуйрын сэхээтэн залуучууд харамсалтайгаар ялагдалд хүрчээ. Мэрсээ багшийн Монгол үндэстний төлөө багшийн сургууль байгуулж, олон оюутан сурагчдыг сурган хүмүүжүүлж, хувьсгалын онол, үндэстнээ чөлөөлөх үзэл санаатай болгож ажиллаж байсныг дээрх оюутнуудын бослого нотолж байна. Өвөр Монголын ЗГ-ын дэд ерөнхийлөгчөөр сонгогдон ажиллаж байсан Ха Фүнга бол уг багшийн сургуулийн анхны төгсөгч, гарамгай оюутан болохын хамт Монгол үндэстэндээ чин үнэн сэтгэлээсээ ажиллаж байсныг Мэрсээгийн ач гэхээс хэнийх гэх вэ?
 
Мэрсээ бол Пан Монгол үзлийн томоохон номлогч байсан бөгөөд түүний бичсэн “Шинэ Монгол” хэмээх ном нь Монгол улсыг дэлхий дахинд сурталчилсан анхны англи хэл дээрх ном байсан юм. (Өөрөө англи хэл дээр орчуулсан Ш.П) Мэрсээ манж, хятад, монгол, япон, орос, англи зэрэг хэл дээр чөлөөтэй ярьж, бичдэг, хүмүүстэй албан ажлын талаар зөвлөлдөн ярилцаж байхдаа нэг гараараа манж бичгээр, нөгөө гараараа хятад, орос, монгол бичгээр эх нооргийг зохион бичлэг зэргээ хийдэг гайхалтай чадамгай, эрдэмтэн хүн байжээ.

Монголын эрх чөлөө тусгаар тогтнол эвлэлдэн нэгдэх талаар онолын шинжтэй олон зохиол бичсэний дотор хамгийн гол сор нь болсон бүтээл бол “Монголын асуудалд” бүтээл нь юм.

1931 оны 12-р сард ЗХУ-ын АХБ Мэрсээг Манжуурын өртөөн дээрээс баривчлан мөн сардаа Зөвлөлт Орост хүргэн, Монгол улсад үндэсний зэвсэгт бослого хөдөлгөөнд бэлтгэж байсан тагнуул хийсэн гэсэн хэргээр улс төрийн удирдах ерөнхий газрын коллегийн 1934 оны 3-р сарын 17-ны өдрийн хурлаар буудан алах ял оноосон боловч, уг ялыг өөрчлөн 10 жил хорихоор өөрчилсөн байна. Түүний цаашдын хувь заяа өнөөг болтол тодорхойгүй байгаа юм.
Мэрсээд холбогдох хэргийг ЗСБНХУ-ын дээд зөвлөлийн тэргүүлэгчдийн 1989 оны 1-р сарын 16-ны өдрийн зарлигаар цагаатгажээ.

Монголчуудын хувь заяаг Мөнх хөх тэнгэр үүрд ивээг!!! Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Төрийн алба хаагчдад 300 мянган төгрөг өгөхийг Та дэмжиж байна уу?
  • Дэмжиж байна.
  • Дэмжихгүй байна.