Үхэгсдийн үг, хэл...
2017 оны 9 сарын 9

Шотландын Эдинбург хотын газар доорхи хонгил. Балар эртний хүн энд амьдарч байсан бол хожмоо өчүүхэн төдий цалин хөлсөөр голоо зогоох үйлдвэрийн ажилчид бас аж төржээ. Зүсэн зүйлийн хүмүүсийн толгой хоргодох энэ нүхэн хонгилд бас янз бүрийн халдварт өвчний үүр уурхай болдог тул Эдинбург хотын захиргаа энд хэнийг ч ирж суухыг хориглосоор олон арван жил болсон хэдий ч өмнөд гүүрийн газар доорхи нүхэн хонгил зүг зүгийн архичид, биеэ үнэлэгчид, ядуу гуйлгагчид, дээрэмчин тонуулчид, хулгайч, хууран мэхлэгчид битүү шигсэн ажээ. Дөрвөн мянган жилийн тэртээд эртний хүн амьдран сууж байсаны ул мөрийг эрдэмтэд эндээс олж тогтоосон хэдий ч тэр цагаас хойш хэдэн мянган хүмүүс энэ нүхэн хонгилд амьдарч, үхэж үрэгдсэнийг хэн ч эс мэдэх бөгөөд гагцхүү газар доорхи нүхэн хонгилын хана туурга, түүнд хоргодон үлдсэн үхэгсдийн сүнс сүүдэр, хий үзэгдэл ихийг хэлэх буй заа.

Одоогоос мянга шахам жилийн өмнө гуравдугаар Малколм вангийн үед балар эртний хүний бууцан дээр чулуун шилтгээ цайзыг урлан барьсанаас хойш төдөлгүй ойр тойронд нь ядуучуудын урц овоохой, худалдаачдын мухлаг лангуугаар дүүрчээ. Бүүр сүүлдээ тодруулбал XVIII зууны төгсгөлөөр Малколм вангийн чулуун шилтгээнээс үүсэлтэй Эдинбург хотыг голын чанадах тариачдын суурингуудтай холбохоор гүүр тавигдав. Эхлээд хотын хойд хэсэгт 1772 онд эхний гүүр тавигдсаныг Умард гүүр хэмээн нэрлэсэн бол 1785 онд түүнээс урт, Каугейтын хавцалыг дамжуулсан гүүрийг барьж босгосныг Өмнөд гүүр хэмээн нэрлэжээ. Ингэж бий болсон хоёр гүүрийн орчмоор шинэ шинэ зах, гудамж, барилга орон сууц шаван баригдаж Эдинбург хотын өнгө төрх нэмэгдэхийн хирээр гүүрний доод нүхэн хонгилоор эсэн бусын тэнүүлчид, золбин хүүхдүүд хонон өнжих нь элбэгшив.

Агуй хонгилд нь балар эртний хүмүүс амьдарч байсан Каугейтын хавцалын дээгүүр тавьсан Өмнөдийн гүүрний газар доорхи нүхэн хонгилд орогнож байсан хүмүүс болоод тэндхийн сүнс, гүйдэл, хий үзэгдлийн тухай өнөөдрийн өдөр ч амнаас ам дамжсаар судлаачдын анхаарлын төвд оржээ. “Эдинбургийн газар доорхи амьд-рал хийгээд элдэв сүнсний учир” хэмээх номын хамтран бүтээгч ноён Дес Броген бол тэндхийн сүнс гүйдэл, хий үзэгдлийг судлахын тулд “Меркат Туэрс” хэмээх адал явдлын эрэлчдийн сайн дурын байгууллагыг байгуулжээ. Эдинбург хотын түүхийн багшаар ажиллаж асан ноён Дес Броген сүнс гүйдэл, хий үзэгдлийн талаар шинжлэн судласаар олон жил болсон бөгөөд ялангуяа Эдинбург хотын Өмнөд гүүрний газар доорхи нүхэн хонгилын талаар чамгүй мэдлэг туршлага хураасан нэгэн болой.

Өнгөрөгч XIX зууны дунд үеэр энэ нүхэн хонгилд гар урчууд, уран дархчуул өөрсдийн үйл ажлаа явуулж байсан юм. Нүхэн хонгилд олон өрөө шиг салбар хонгилууд байх бөгөөд тэнд гуталчид, төмрийн дархан, нэхмэл оёдолчид, хэвлэгчид, төрөл бүрийн эдлэл хэрэглэлийн худалдаачид хэсэг бүлгээрээ эзэмшин яг л ахуй үйлчилгээний болон худалдааны төв шиг олны хөл хөлхсөн газар байлаа. Нүхэн хонгилын хүйтэнд ажиллаж өөрсдийн үйлчилгээг үзүүлж байсан тэд-ний эрүүл мэнд дорхиноо доройтож ялангуяа цусан хатгалгаа, халдварт ханиадаар өвчлөн төдөлгүй үхэх нь ерийн үзэгдэл байсан тэр үеэр элдвийн сүнс гүйдэл, хий үзэгдлийн тухай яриа анхлан өрнөх болжээ. Хүнд нөхцөлд ажиллаж байсан тэдгээр худалдаачид нүхэн хонгилын хаа нэгтээ эд зүйлс, бараагаа агуулах болон ашигладаг, бас мөнгө хөрөнгөө тэндээ хадгалан нуудгаас үхэж үрэгдсэн хойноо сүнс нь тэндээ хоргодож улмаар гүйдэлтэй булан, хий үзэгдэлтэй өрөө таславч тийнхүү дорхиноо олширсон байна.

Харин 1845-1847 онуудад хөрш зэргэлдээ Ирландад ган гачиг болж өлсгөлөн тохиосон тул хэдэн зуун мянган ирландчууд амь зуухаар Шотландад ирцгээснээр Өмнөд гүүрний газар доорхи нүхэн хонгил шинэ эзэдтэй болцгоов.

Хэд гурван мөнгөн зоос олохоор тэр хонгилд ажиллаж байсан Эдинбургийн худалдаа, үйлчилгээнийхэн ажлын хямд хүч, мөнгө олох аятай боломж гарлаа хэмээн хөөрөлдөн ирландчуудыг агуулахын манаач, ачаа буулгагч зэрэг хар бор ажилд ашиглаж эхэлсэн бол эмэгтэйчүүдийг нь хямдхан үнэтэй биеэ үнэлэгч нар болгон ажиллуулсанаар тэнд олон тооны янхны газрууд бий болжээ. Ингээд согтуу эрчүүл, мөрийтэй тоглоомчид, хямдхан янхнуудын үүр уурхай бүрэлдэн, Эдинбургийн уугуул оршин суугчид тэндээс арга буюу түрэгдэн гарч түүгээр ч зогсохгүй энэ самуун явдалтай тэмцэж зогсоохоор хотын захиргаа, цагдаагийнхан хэд хэдэн ч удаа тогтоол захирамж, албадан баривчилгаа явуулаад ч хүч хүрсэнгүй.

XX зууны эхээр Эдинбургийн захиргаа Өмнөд гүүрийн газар доорхи нүхэн хонгилыг хүчээр хааж, тэнд орогнон амьдрагсдыг зайлуулснаар арай гэж нэг хэсэгтээ хөл намжлаа. Ирландаас ирсэн хэдэн зуун мянган өлсгөлөн хүмүүсийн нэг хэсэг нь нутагтаа буцсан бол нөгөө хэсэг нь амьдрал хайж Америк орныг зорьцгоосон, бас нэг хэсэг нь Шотландад, тэр тусмаа Эдинбургийн нөгөө газар доорхи нүхэн хонгилд ясаа тавьцгаасан гэдэг. Төдөлгүй XX зууны хоёр их дайн өрнөж, түүнийг залгаад хүйтэн дайн, төмөр хөшиг гэсээр 1980 онтой золгосон байна. Харин тэр хүртэл газар доорхи нүхэн хонгилыг торлон хаасан болохоор дотор нь чухам хоргодон үлдсэнийг мэддэг хүн ховорджээ.

Газар доорхи нүхэн хонгилд өрнөж байсан үйл явдлыг мэддэг хүмүүс улам бүр ховордсон 1980 онд Регбигийн олон улсын хэмжээний мастер, спортын оддын нэг Норри Рован Өмнөд гүүрийн газар доорхи нүхэн хонгилыг худалдан авч өнгөрсөн цаг үеийг сонирхогчид, адал явдалд дурлагчдын амралт, өргөн зугаалгын газар болгон засч тохижуулсанаас хойш тэнд олны хөл хөдөлгөөн дахин өргөжив. Спортын од Рован засч тохижуулсаны дараа “Меркат Туэрс” байгууллагынхантай хамтарч тэнд “Өнгөрсөн цагийн эрэлд” хэмээх сонирхолтой аялал өргөн зугаалгыг зохион байгуулах болжээ. Хүмүүс хэдийчинээ тийш очиж газар доорхи нүхэн хонгилоор зорчих тусам төдий чинээ сүнс гүйдэл, хий үзэгдлийн тухай яриа хөөрөө нэмэгдэж байв.

Тэр ч байтугай адал явдал, чөтгөр шулмын тухай үнэн худал нь мэдэгдэхгүй яриа хөөрөө ихсэх тусам энэ цуу үг, явган шог болохыг нь батлахаар шинжлэх ухааны лут мундаг эрдэмтэн мэргэдийн баг газар доорхи хонгилыг зорьжээ. Тэд бусдын адил Өмнөд гүүрний газар доорхи нүхэн хонгил дотуур хэрэн хэсч явсанаа төдөлгүй орь дуу хадаан гарч ирцгээв. “Чөтгөр шулам, эсвэл сүнс гүйдэл гэдгийг чинь жинхэнэ ёсоор нь харлаа. Биднийг хий үзэгдэл дайрлага дайр-лаа” хэмээн ээрч балмагдан арай ядан хэлцгээжээ.

Тэдэнтэй үнэхээр чөтгөр шулам биш харин хий үзэгдлүүд тохиосон болохыг ам булаалдан өгүүлцгээхэд үүнээс хойш Эдинбург хот даяар газар доорхи хонгилын сүнс гүйдлүүдийн тухай яриа хөөрөө өрнөсөн аж. Түүнээс хойш Эдинбургийнхан төдийгүй энд тэндхийн хотынхон, бүүр холын Ази, Америк тивээс адал явдал, чөтгөр, шулам, хий үзэгдэл, сүнс гүйдлийг сонирхсон үй олон зочдын хөлд газар доорхи нүхэн хонгил дарагдан хөл хөгжөөн, айдас түгшүүр болцгоосон байна. Ямар хөл хөгжөөн гэвэл этгээд сонин юманд дурлаж энд тэндээс ирцгээсэн тэдний үе буюу нүхэн хонгил руу орохын өмнөх үе ажээ.

Харин ямар айдас түгшүүр гэвэл газар доорхи нүхэн хонгилд ороод тэнд хэзээ ч юм амьдарч, бас амь насаа алдсан үхэгсдийн хоргодон үлдсэн сүнснүүд бодитоор тохиож, тэдэнд харагдаж эхлэхэд адал явдал, элдэв үйлийг сонирхож түүний төлөө мөнгөө үрж, магадгүй мөрий тавьсан тэдгээр хүмүүс айсандаа дагжин чичирч, орилж хашгирсаар бас зарим нь айсандаа ухаан алдан унаж бусдад түвэг болдгоос тийнхүү бөөн юм болдог байв. Энэ явдал дахин дахин давтагдсаар нэлээд хэдэн жил боллоо. Сонирхон үзэхээр тийш орсон хүмүүст нэлээд хэдэн хий үзэгдэл өнөө хүртэл дахин давтан үзэгдсээр байх ажээ. XVIII зууны үеийн хувцастай жаахан хүүгийн дүрс хэн хүний нүдэнд эхэлж тусдаг гэнэ.

Анх өмнөдийн гүүрийг барьж байхад энэхүү чулуун хавтанд няц дарагдан хорвоог цаг бусаар орхисон ч сүнс нь ийнхүү хоргодон үлджээ. Жаалхүүг Жек гэдэг байж. Тэр өдөр Жек хавцлын дээгүүр тавигдаж буй гүүрийг сонирхохоор үеийнхээ хэдэн жаалуудтай хамт хүрэлцэн иржээ. Аварга том асга хад, бул чулуун дунд нуугдан тоглож бас бие биентэйгээ хөөцөлдөж байсан хүүхдүүдийн дээрээс тулгуурын чулуун багана гэнэт унаж няц дарсанд хөөрхий Жек газар дээрээ амь тавьсан бол бусад жаалуудын гар, хөл бяцарсан гэнэ. Тэр цагаас хойш зол муутай Жек хүүгийн сүнс үүгээр түүгээр тэнүүчлэн явж хий үзэгдэл болсон дүрс нь хүмүүст тийнхүү харагдах болжээ. Түүний дүрс хүмүүст хэсэг зуур тийнхүү харагдсанаа төдөлгүй хүүхдийн цовоо цолгиун инээлдэх дуу хажуугаас нь сонсогддог ажээ. Тэгсэнээ хүүхдүүдийн хөөцөлдөн гүйлдэх чимээ сонсогдож эхлэхэд Жекийн дүрс сая л алга болдог гэнэ.

Энэ явдал байнга давтагддаг болохоор нүхэн хонгилд орсон ямар ч хүн үүнийг өөрийн нүдээр үзээд далд ертөнцийн учрыг сая л ухаардаг болой. Шинжлэх ухааны өчнөөн төчнөөн бас дээр нь шинэ шинэ технологи, техникийн дэвшлүүд бий болоод байгаа хэдий ч бидний мэдэхгүй сүнсний ертөнцийн далд оньсого тааврыг хэн ч тайлж чадаагүй учрыг хэнд ч гэсэн тийнхүү бодитоор харуулж чаддаг ажээ. Жаалхүүгийн сүнс бүхий хий үзэгдлээс гадна хуучны хувцастай ахимаг болоод дунд насны эр, эм хүмүүсийн дүрс бүхий хий үзэгдлүүдтэй хүмүүс тэр дороо тохиодог гэнэ.

Эдгээр нь энэ газар доорхи нүхэн хонгилд бусдын гарт амь насаа алдсан худалдаачид, архичид бас янхнуудын сүнс гэдэгт хэн ч эргэлзэхгүй. Яагаад гэвэл тэдний ихэнх нь энэ харанхуй чийгтэй хонгилын хаа нэгтээ булан тохойд цаг бусаар амь насаа алдацгаасан ажээ. Газар доорхи нүхэн хонгилыг 1980 онд засч тохижуулахад энд тэндгүй үхэж үрэгдсэн хүмүүсийн цогцсууд олдож байсан тул тэдгээрийг цөмийг нь зөөж гаргасан гэдэг. Хүн болж төрөөд бас бусдынхаа адил хүндэтгэлтэйгээр авсанд орж шороонд булагдсан бол тэдний сүнс, хий үзэгдэл нь өнөөдөр энд хоргодон үлдэж амьд хүмүүсийн нүдний хужир, наадам зугаа, бас айдас хүйдэс болохгүй байх байжээ.

Яагаад гэвэл энэ сүнснүүд амьд ахуйдаа хэнд ч хэрэггүй зол муутай архичид, заяа муутай янханууд, зовлон ихтэй наймаачид байсан хэдий ч үхсэн хойноо амьд хүмүүсийн наадам зугаа, айдас түгшүүр болон өнөө ч зовсоор л байх шив дээ. Ийнхүү одоогоос олон арван, магадгүй хэдэн зуун жилийн өмнө зовлонгийн далайд умбаж өвчин тахлаар, бас бусдын гарт хорвоог орхигсдын сүнс сүүдэр нь хий үзэгдэл, гүйдэл болон хорвоод амьдарсаар байна гэж хэлэхэд нэг их буруудахгүй байх. Бас нөгөө талаар тэдний сүнс нь эндээ ийнхүү хоргодон үлдсэнээр Өмнөд гүүрний газар доорхи нүхэн хонгил нь олон, олон үхэгсдийн чулуун авс, бас чулуун хөшөө болсон гэхэд хэн ч үгүйсгэхгүй болов уу? Шотландын Эдинбург хот.

Өмнөд гүүрний газар доорхи нүхэн хонгил. Балар эртний хүн энд толгой хоргодон амьдарч байсан бол бас саяханы хүмүүс хий үзэгдэл, сүнс гүйдэл болон эндээ оршсоор байх ажгуу. Харин далд ертөнцийн нууц хэзээ ч юм тайлагдахад хий үзэгдэл, сүнснүүд өөрсдийн тухай илүү ихийг хүмүүст хэлэх байх. Харин тэр үед тэдний өгүүлэхийг амьд хүмүүс яаж хүлээж авах бол? Магадгүй, үхэгсдийн сүнс хий үзэгдэл, гүйдэл болон амьд мэнд яваа өнөөдрийн бидэнд харагдаад байгаа хорвоог бүрмөсөн орхиж чадахгүй байгаа өөрсдийн зовлон гунигаа өгүүлж байж болох юм.

Эх сурвалж www.wikimon.mn
Орчуулсан Хө.Хүчит
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Төрийн алба хаагчдад 300 мянган төгрөг өгөхийг Та дэмжиж байна уу?
  • Дэмжиж байна.
  • Дэмжихгүй байна.