Чин зүтгэлт Түшээ гүн эрдэнэт түшмэл Баянтөмөрийн Хайсан
2017 оны 9 сарын 9
“Манай Монгол аймаг Их улсын онцгой тусламжаар (Орос улсыг хэлж байжээ. Ш.П) их хэргийг олж үүсгэсэн нь юутай завшаан, шар, хар нийтээр үл сүслэн шүтэхгүй нь үгүй. Гагцхүү хэргийг үүсгэх нь хялбар, төгсөх бэрх тул Халх газраа одоо цагийн хэргийг боловсон мэдэх эрдэм чадал бүрдсэн хүн маш цөөн учир хожмын хэргийг аль эвтэй сайнаар тогтоож чадахгүйгээс эмээх болно” хэмээн захидал бичиж байсан Монголын Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын нэрт зүтгэлтэн Б.Хайсан 1857 он буюу XV жарны улаагчин могой жил Өвөрмонголын Зостын чуулганы Харчин баруун хошууны чинээлэг сэхээтэн Баянтөмөрийн гэр бүлд Хадран улаан ганга хэмээх газар мэндэлжээ.

Эцэг Баянтөмөр нь хүү Хайсангаа эрдэм боловсролтой хүн болгох гэж санаа сэтгэлээ талбиж, түүнд гэрийн багшаар 14-н жил манж, монгол, хятад хэл бичиг заалгаснаар залуу Хайсан гурван хэлийг тэгш эзэмшиж, Монгол, Хятадын эртний утга зохиол, түүх, хууль цааз, эрхзүй, тухайн үеийн улс төр олон улсын байдлыг сонирхон үзэж, судлаж байсан эрхэмсэг нэгэн байсан гэдэг.
Манжийн Засгийн газар Шинэ засгийн бодлого нэрийн дор Монголд явуулдаг бодлогоо өөрчилж, шууд ноёрхохын тулд “Иргэнийг шилжүүлэн суулгаж, хязгаарыг өрнүүлэх” гэдэг нэрийдлээр Өвөр Монголын чуулган хошуудад Хэрэг эрхлэх газруудыг байгуулан эхлэсэн байна. Харчин баруун хошуунд байгуулагдсан тийм хэрэг эрхлэх газарт залуу сэхээтэн Хайсан ажиллах болсноор ихэс дээдэс, ноёдтой харилцан ойртож, тун төдөлгүй хариуцлагатай албан хаагч болсон бөлгөө.

Үүний дараагаар тэрбээр гуч эргэм насандаа Харчин баруун хошууны Ван Гүнсэнноровын ордонд цэргийн мээрэн болон дэвшиж ажилласан байна.

Харчин баруун хошууны нутагт нүүж ирсэн хятадууд монголчуудтай газар нутаг, бэлчээр усыг нь булаалдан тэмцэлдэхэд залуу мээрэн Хайсан монголчуудаа удирдан тэдний эсрэг байлддаг болж, улмаар хэд хэдэн удаа ялалт байгуулсан нь Манж Хятадын талын ёстой нөгөө тэдний “хорхойтой араанд” нь зуугдсан байна. Мөн залуу Хайсан хэт шулуун шударга нэгэн байсан учраас увайгүй долдой, хээл хахуульд автсан орон нутгийн эрх баригчидтай байнга зөрчилдөж байсан бөгөөд үүнийхээ улмаас тэдэнд элдвээр хавчигдах болсон тул 1902 оны өвөл ах дүү гурвуул гэр бүлээрээ дүрвэж Харбин хотноо очиж суурьшжээ. Хайсан Харбинд байхдаа дөрвөн жил хэртээ Оросын консулын газарт хэлмэрчээр ажиллаж, консул Симоновтой дотно танилцан үерхэж, Монголын тусгаар тогтнолын талаар санал бодлоо солилцож байсан бөгөөд Симонов түүнд “Гадаад Монгол тусгаар тогтноно. Чам шиг эрдэм мэдлэгтэй хүн тэнд дутагдаж байна. Чи тийшээ түргэн оч” хэмээн зөвлөснийх нь дагуу өөрийн нөхөр Алмас-Очирын хамтаар 1907 онд Гадаад Монголд ирсэн гэдэг. Мөн Харбинд байхдаа Дорнод Хятадын Төмөр замын удирдах газраас (дарга нь Оросын генерал Д.Л.Хорват байсан. Ш.П) гаргаж байсан “Монголын сонин бичиг” сонины редактораар ажиллаж байсан ажээ. Энэ тухайгаа Хайсан гүн өөрөө 1909 онд Монголд аялж явсан Финландын эрдэмтэн Рамстедтийн газарчнаар явж байхдаа ярьж байснаас гадна энэ эрдэмтэнтэй Монгол орны улс төрийн талаар тун сонирхолтой яриа өрнүүлж байсан байна.

Залуу мээрэн Хайсан ч Их хүрээнд ирсний дараагаас түүнийг ямар ч аргаар хамаагүй баривчилж Бээжинд хүргэхийг Чин улсын Гадаад Монголын төрийг засах явдлын яамнаас их хүрээнд суугаа хэрэг шийтгэгч сайд Янь Чжид тушааж байв. Иймд Хайсан Түшээт хан аймгийн жанжин чин ван М.Ханддоржийн гэр хороонд сууж нууц байдалд шилжин Сайн ноён хан Т.Намнансүрэн, Да лам Цэрэнчимэд нартай тогтмол уулзан Монголын тусгаар тогтнолын төлөөх эх оронч үзэл бодлоо солилцож ҮЭЧХ-д бэлтгэх бэлтгэл ажлыг удирдалцаж байлаа.

Энэ тухай өвгөн бичээч хэмээн алдаршсан түүхч, сэтгүүлч Навааннамжин гуай “Монголыг Манж улсаас тусгаарлах хэрэгт сэдэвлэж оролцсон Харчин гүн Хайсан улс төрийн бодлоготон бөгөөд Манж, Хятад, Монгол бичигтэй, гадаад улс ба манж хятадын байдлыг мэдэх учир монголыг тусгаарлах ба Оросын цагаан хаанаас тусламж гуйх хэрэгт Да лам Цэрэнчимэдэд идэвхтэй нөхөр жигүүр болж ихээхэн туслалцаж...” байсан хэмээн тодорхойлсон байдаг. Манж, Чин улсын монголчуудын эсрэг явуулж байсан дээрэнгүй бодлого, газар орон нутаг, бэлчээрийг нь булаан авч газар хагалбар явуулж байсан зэрэг бусармаг үйл ажиллагааг эсэргүүцэж Гаага дахь олон улсын шүүхэд хандахыг зүйтэй хэмээн Хайсан үзэж байжээ.

1910 онд Хайсан Оросын хурандаа Поповтой уулзахдаа монголчууд Манж Хятадаас бүрэн салж, Богд гэгээнээр толгойлуулсан тусгаар тогтносон улс байгуулахыг хүсч байгаагаа, хаант Орос улс Монголд зэвсгээр тусалж төр улсаа байгуулахад туслахыг гуйхаас өөр аргагүй гэж үзэж байгаагаа, эс тэгвэл монголчууд Японоос тусламж гуйхаас өөр аргагүй гэдгийг нуудаггүйгээ ярьж байсан гэдэг. 1911 оны 7-р сард Эрдэнэ жанзабын яаманд хуралдсан Монголын шар, хар ихэс дээдсийн хуралдаан, Богд ууланд цугласан нууц цуглаан зэрэгт харчины Хайсан томоохон үүрэг рольтой оролцсон нь мэдээжийн хэрэг бөгөөд Хаант Оросоос тусламж гуйх монголчуудын төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд түшмэл Хайсан орсон нь нэгдүгээрт: Түүний улс төрийн өндөр мэдлэг боловсрол, орос хэлний мэдлэг, хоёрдугаарт: Монгол улсын тусгаар тогтнолын төлөө Ар, Өвөр Монголчууд санаа сэтгэл хамт байгааг ойлгуулах гэсэн “дипломат” арга байсан гэдэгтэй уншигч та санаа нийлэх буй за.

Орос улсад одож тусламж гуйх болсон тухайгаа Ханд ван, Да лам, Хайсан нар Богд гэгээнд айлтгахад тэрбээр ихэд сайшаан соёрхож, “Угаас аливаа хэргийг үүсгэх нь хүн, бүтээх нь тэнгэр гэсний тул одоо улс төрийг байгуулан тогтоох их хэрэгт эрхгүй олон нийтийн сэтгэл хүчийг нэгтгэн бүртгэж, бүгдээр хүчлэн хичээвэл зохино” хэмээсэн нь тэдний идэвх хичээлийг хөгжөөн, зориг хүчийг нэмжээ.

Ханд ван нарын төлөөлөгчид Орос улсад одож тусламж гуйх тухайгаа, мөн Монголын тухайн үеийн улс төрийн байдлыг Хүрээнд сууж байсан консул В.Ладовскийд тайлбарлан таниулсны учир тэдэнд Оросын хил нэвтрэх үнэмлэх тэмдэг бичгийг (виз) олгосноор их үйлсэд зориглон хөдлөв.

Тэд нуугдахдаа нуугдаж, зугтахдаа зугтаж явсаар Оросын хилийн дээсийг алхан, Дээд-Үд хотод хүрч, улмаар галт тэргэнд суун Санкт-Петербургийг зорьсон байна. Монголын төлөөлөгчдийг хөдлөөд удаагүй байхад нь Бээжингээс нэгэн цахилгаан утас ирсэн нь Хүрээн дэх Манжийн яамныхныг ихэд цочирдуулсан гэдэг. Эл цахилгаанд: Хэн хэн Оросод явсныг мэдэж, даруй олж баривчлахыг тушаасанд Сандо амбан мэгдэн сандарч уг явдлыг мэдээгүйдээ уур цухал нь хүрч хилэнгээ Монгол ноёд лам нарт гаргаж байв. Монгол ноёд ихэс хэлэлцэн тохиролцсоноо үл умартан “ер тийнхүү гадаад улс лугаа сүлбээлж явсан зүйл үгүй, Гагцхүү...бидний газраас Монгол газраа шинэ дүрмийн засаг зохиохыг хэлтрүүлж язгуурын ёсоор аж төрүүлэхийг гуйн мэдүүлэхээр зөвлөлдөн буйгаас өөр зүйлгүй” хэмээн тас мэлзжээ. Харин шанзуб Бадамдорж Сандо амбаны сүрдүүлгээс айж, Манжийн төрд морь нохой мэт зүтгэхээ амалж, нууц зөвөлгөөнд түүнийг хүчээр аваачин гарын үсэг зуруулсан, Орост гурван хүн явсаны нэрийг хэлэн, даруй арга сүвэгчилбэл уг хэргийг зогсоож болзошгүй хэмээн хэзээний бялдууч зангаараа дольдогнон хамаг нууцыг задласан гэдэг.

Хайсан нар Санкт-Петербургт хүрэлцэн очиж Столыпин, Нератов нарын Оросын сайдуудтай уулзан 21 зүйлт тусламж гуйх бичгээ гардуулан өгсөн ч тухайн үед Оросын Засгийн газрын барьж байсан гадаад бодлогоос шалтгаалан амжилт олоогүй тул арга буюу нутгийн зүг эргэн жолоо залсан байна. Хаант Оросын Засгийн газар хэрэг дээрээ Монголд үнэхээр сонирхолтой байсан хэдий ч тухайн үед Дэлхийн I дайны аюул нүүрлэж томоохон улс гүрнүүдийн зөрчил хурцдаж байсан тул Орос улс Монголоос болж аливаа хэл аманд өртөхөөс болгоомжилсон байж болох талтай юм билээ.

Монголын төлөөлөгчид нутаг буцаж ирэхдээ цагийн байдлаас шалтгаалан хамтдаа байх арга байсангүй тул уван цуван хил давах хэрэгтэй болсон гэдэг. Иймд Хайсан Эрхүү хотод үлдэж хэсэг хугацаа өнгөрөөсний дараа Дээд-Үдээр дамжин Хярааны хонхорын орчмоор хил давж Да-Хүрээнд иржээ.

Энэ нийтлэлийн эхэнд бичсэн Хайсан гүнгийн захидлаас харахад Монголын тусгаар тогтнолыг сэргээх үйлсэд чухал үүрэгтэй байсан нь тодорхой бөгөөд нөгөө талаар тэр үеийн ар Монголын нөлөө бүхий ихэс дээдсийн дотор улс төрийн мэдлэг боловсролтой хүн үнэхээр ховор байсныг мэдэж байсан агаад цаашид бүтэлгүйтэж магадгүй хэмээн болгоомжилж байсан нь илэрхий. Иймд тухай үеийн ҮЭЧХ-ын удирдагчдын дотор эрдэмт түшмэл Хайсан гадаад хэл, улс төрийн мэдлэгээрээ давамгайлж байсан тул бусад нь түүнд чамлагдаж байсан болох амуй. 1911 оны 12-р сарын 29-нд Монгол улсын тусгаар тогтнолыг тунхаглаж, Богд Жавзандамба хутагтыг хаан ширээнд өргөмжилсний дараа, хаан хишиг тараах зарлиг буулгахад тусгаар Монгол улсын байгуулах үйл хэрэгт хүчин зүтгэсэн хүмүүсийг хөхүүлэн шагнахдаа дөрвөн хан, Ханд ван, Да лам нарын дараагаар шууд Хайсанг шагнасан нь түүний нэр хүнд ямар өндөр байсныг хэлнэ.

Уг зарлигт “Харчин ван Гүнсэнноровын хошууны дэд зэрэг түшмэл Хайсанд үе улиран чин зүтгэлт цол, улсад туслагч гүн, отго хүрэн жолоо, жич Халхын дотор улаа шагнаж, Дотоод яамны дэс түшмэлийн оронд тохоон талбигтун” хэмээсэн байдаг.
Монголын тусгаар тогтнолын төлөөх их үйлсэд зүтгэсэн Хайсан гүний ахуй амьдралыг Монгол улсын Засгийн газар анхаарч, түүний тав тухтай амьдралыг хангахын тулд олноо өргөгдсөн хоёрдугаар он буюу 1912 оны хавар улсын хөрөнгө сангаас 100 тэмээ хөсөг гаргаж, тэдний гэр бүлийн 50 гаруй хүнийг 6-р сард авчиран хааны зарлигаар олгосон Түшээтхан аймгийн Эрдэнэ ван Намсрайгийн нутгаас Буурын гол зэрэг зургаан харуулын нутгийг эзэмшүүлэн амьдруулах болсон байна.

Чин зүтгэлт Хайсан гүн тулгар Монгол улсыг бэхжүүлэх үйл хэрэгт хүчин зүтгэхдээ зөвхөн Да лам Цэрэнчимэдийн толгойлж байсан Дотоод яаманд зөвлөх чанартай дэс түшмэл байсангүй, улс орны эдийн засгийг хөгжүүлэх үйл хэрэгт хүчин зүтгэж байсныг үзвээс тухайлбал: Орос-Монголын худалдааг хөгжүүлэхийн тулд Монгол улсын таван яамны тэргүүн сайд нарын хамт Оросын худалдаачин Ф.Москвитины санаачлагаар 1912 оны хавар байгуулагдсан хоршоолсон нөхөрлөлд хувь нийлүүлэгчээр оролцсон ажээ.

Хайсан гүн Монголд ялсан ҮЭЧХ-ын үйл хэргийг үргэлжлүүлэн бэхжүүлэхийн тулд Монголын баруун хязгаар Ховд хотыг Чин улсын ноёрхолоос чөлөөлөх ажиллагаанд оролцож, Баруун хязгаарыг төвхнүүлэх сайдад зөвлөх сайдаар томилогдон цэрэг толгойлон очсоноор (Ховдыг чөлөөлөх үйл ажиллагаа нь дараахан очсон юм билээ. Ш.П) албан сан бүрдүүлэх ажлыг гүйцэтгэж, олон тоо мал сүрэг цуглуулсан гэдэг. Мөн Шинжааны Гүчэн хот орчмоос Хятадын 1000 цэрэг Ховд руу халдан довтлоход Манлай ван Дамдинсүрэнгийн хамтаар цэрэг удирдан тулалдаж, ялалт байгуулсан тул олноо өргөгдсөн Монгол улсын хааны зарлигаар Хайсан гүнд түшээ гүний зэрэг шагнасан байна.

1912 оны намар Ховд хотыг чөлөөлснөөр Монголын ҮЭЧХ дуусаагүй бөгөөд ээлжийн зорилт болох Өвөр Монголоо чөлөөлөх үйл ажиллагааг явуулах бэлтгэл ажилд шууд орсон байна. ДИУ-ын Ерөнхийлөгч Юань Шикай нарын Хятадын эрх баригчид Чин улсын ноёрхлыг өвлөж нийт монголчуудыг захиргаандаа оруулах далд санаагаа ил болгон Өвөр Монголын нутаг руу үлэмж цэргийг оруулжээ. Энэ байдлыг эсэргүүцсэн Богд хаант Монгол улсын Засгийн газар ДИУ-ын түрэмгийллийг эрс эсэргүүцэн 1913 оны эхээр Өвөр Монголыг чөлөөлөх таван замын цэрэг хөдөлгөсөн бөгөөд Дотоод явдлын яамны дэс түшмэл түшээ гүн Хайсан Дарьгангын замын цэргийг удирдан төрсөн нутаг уул усаа хамгаалахаар эрслэн боссон байна.

 Хайсан тэргүүтэй Өвөр Монголын эх орончид төрсөн нутаг, зовж зүдэрсэн ард түмнээ чөлөөлж, ах дүү элгэн саднаа аврахаас гадна хэдэн зууны турш эх оронч Монгол хүн бүрийн туйлын чин эрмэлзлэл болж байсан Нэгдсэн Монгол төр улсаа дахин сэргээн мандуулах өөдрөг үзэл санаагаар жигүүрлэн, Ар Монгол нөхдийнхөө хамтаар Хятадын хар цэрэгтэй халшралгүй тулалдаж ялалт байгуулж байлаа. Гэсэн хэдий ч Хайсан гүнгийн өндөр нэр хүндэд атаархагсад эрээ цээргүй халдах явдал гарсаар байв. Хайсангийн эсрэг Шүүх яамны тэргүүн сайд Эрдэнэ жүн ван Намсрай зарга үүсгэж хуучин түүнд харьяалагдаж байсан зургаан харуулын нутгаа буцаан авах далд санаа агуулан Хайсан уул нутагт зүгээр амьдарч чадахгүй Орос, Хятад хүмүүсийг урин аваачиж газар хагалан тариа тарьж, өвс хадаж, Ар Монголд төдийлөн дэлгэрэнгүй биш ажил эрхэлж байна” хэмээсэн гэдэг. Үнэн чанартаа Хайсангийн хүү Буянхишиг (Да лам Цэрэнчимэд, Ерөнхий сайдын орлогч жүн ван Гончигсүрэн нарыг Хайлаарт япончуудтай хэлэлцээр хийхээр очиход япон хэлний хэлмэрчээр явсан, Японд боловсрол олсон нэгэн. Ш.П) 1912 онд хадсан өвсөө 1913 оны хавар Оросуудад зарж 6000 орос рубль олсноос далимдуулан үүссэн зарга юм гэдэг. Хайсан гүн, Эрдэнэ жүн ван Намсрайтай заалдаж бичихдээ: “Өчүүхэн Хайсан миний бие орших орон, идэх будаагүйн учир гадагш (Ар Монголыг хэлж буй бололтой. Ш.П) хэсээгүй. Чухам шарын шашин Монгол аймгийг үүрд бататгахын зүг хичнээн зүтгэж, арваад жил энд тэнд зовж зүдэрч явсныг дотоод, гадаадын (Ар, Өвөр Монголыг хэлжээ Ш.П) эмс, хүүхэд хүртэл цөм мэдэх хэрэг.

Өчүүхэн миний бие анх түрүүнд Хүрээнээ ирж Монгол тусгаар улс болох их хэргийг нууц гаргаж, Богд эзэнд үүсгэн эхлэх тухай зөвлөж суухад, эрдэнэ жүн ван үхширтэл унтаж, зүүдлээгүй байсныг хэнээр ч цөм мэднэ” хэмээн асар их гомдсон хүний үгээр Монголын ҮЭЧХ-ыг үүсгэн санаачлагчын нэгэн байснаа цохон бичсэн байна. Мөн 1912 оны II хагаст Хайсан Баруун хязгаарыг батлан тохижуулах сайдын зөвлөх сайд байхдаа Ховдын амбаны баян хятад Арши (Арав гэсэн хятад үг бололтой. Ш.П) нараас хураасан үлэмж малыг Хиагт руу туулгаж хувийн болгосон хэмээн матаж байснаас болж өөрийн тодорхой тоотой мал сүргээ Сангийн яамны шийдвэрээр хураалгаж байжээ.

Хүү Буянхишигийг нь хүртэл өөрт олгогдсон нутгаасаа 15 жилийн түрээсээр тариалангийн газрыг Оросуудад өгөх гэж байсан хэмээн буруутгаж байв. Хайсангийн уугуул нутаг нь Манжийн нутагтай ойр байсныг далимдуулан эрүүгийн гэмт хэрэгт холбогдож байсан, ашиг олзонд дуртай манж маягийн хүн хэмээн гүтгэж байсан гэдэг.

Эдгээрээс гадна түүнтэй нутаг ус нэгт Монголын Гадаад явдлын яамны дэд сайд Жирэмийн чуулганы Хорчины жүн ван Рашминжүүр хүртэл улс төрийн шинжтэйгээр гүтгэж, Хятадад урвах гэж байна, гадаад улсын иргэн Ларсонтой сүлбэлдэж иргэн улсыг дагах гэж байна хэмээн мэдүүлж байжээ. Шүүх яам энэ мэдээллийг бүрэн нягтлан шалгахгүйгээр “улс төрөөс урваж... басхүү бачлан хатгаж бүхий явдал” хэмээн Хайсанг баривчлан шүүх хэрэгтэй гэж Богд хаанд мэдүүлэн зөвшөөрүүлж Хайсан ч дайчлан баривчилж чанга эрүүдэн байцаасан агаад Хайсан Рашминжүүрийн гүтгэлгийг огт хүлээгээгүй гэдэг. Эрүү шүүлтийн явцад Хайсангийн бие муудсан учир түүнийг гяндангаас гэрт нь гаргаж тусгай харгалзагчтай эмчлүүлж байсан баримт байдаг юм.
Монгол улсын Дотоод явдлын яамны сайд чин сүжигт чин ван Да лам Цэрэнчимэд улс төрийн үзэл санаа, үйл ажиллагаа нэгт журмын нөхөр, дотно зөвлөгч Хайсан гүнг цагаатгах талаар бүхнийг хийсний үр дүнд олноо өргөгдсөн гуравдугаар оны илүү 12-р сард буюу 1914 оны хоёрдугаар сард Богд гэгээнээр зарлиг гаргуулж, гүн Хайсантай заргалдсан бүх хэргийг дахин нягтлахыг хэрэгсэхгүй болгож, хэргэм зэргийг нь хэвээр байлгахыг заажээ.

Чин зүтгэлт эрдэмт түшмэл Хайсан гүн хэдийгээр цагаадан эрхэлж байсан ажилдаа эргэн орсон боловч их гутрангуй байв. Учир нь Монголын тусгаар тогтнолыг сэргээж нэгдсэн улс болгох гэсэн оролдлогыг Хаант Орос, ДИУ хоёр тасалдуулахаар нууц хэлэлцэн тохиролцож, Хиагтад хийх гурван улсын хэлэлцээр гэгчээр Монгол улсад тулган хүлээлгэх явуулга хийж буйд Хайсан ихээхэн дургүйцэж байлаа. Монголчуудын төрийн тусгаар тогтнолыг сэргээх их хэрэгт үзэл санаа, үйл ажиллагаагаа нэгтгэж явсан өмөг түшиг нөхөд болох Да лам Цэрэнчимэдийн үхэл, түүнээс хойш хагас жилийн дараа Ханд вангийн амь насанд халдсан тун сэжигтэй аллага, Хиагтын гурван улсын хэлэлцээр ДИУ-ын талд эргэж Олон монголчуудын хүсэл мөрөөдлийг хөсөрдүүлсэн зэрэг нь гүн Хайсанг ихэд түгшүүлж байжээ. Мөн дээр нь Харчины хошуу ноён Гүнсэнноровын урвалт хүнд цохилт болж байв. Ийнхүү Монголын эх орончдын эсрэг явуулсан аллага, гүтгэлэг, доромжлол, урвалт зэрэг нь Хайсан нарын Өвөр Монгол эх орончдын итгэлийг хөсөрдүүлж Богдод итгэх итгэл алдарснаар Хиагтын гурван этгээдийн хэлэлцээр тусгагдсан Өвөр Монголоос Ар Монголд ирсэн хүмүүст ял хэлэлцэхгүй, нутаг буцах нь буцаж, үлдэх нь үлдэж болно гэсэн заалтыг үндэслэн “Хүн ядарвал ургаа түшдэг, тураг ядарвал уулаа түшдэг”-ийн дагуу дийлэнх нь нутаг буцсан байна.

Хайсан гүн 1915 оны эцсээр Харбинаар дамжин Бээжин буцсан бололтой юм билээ. Хятадад буцаж очоод Хайсан Монгол-Түвдийн хэргийг шийтгэх хороонд зөвлөгчөөр ажиллаж өндөр цалин пүнлүү хүртэж байсан ч Бээжингийн Засгийн газар түүнд “Хайсан, монгол угсаатан Хятадын захиргаанаас салж, тусгаар тогтносон улс байгуулах талаар чармайхгүй байж болохгүй гэдэг дүгнэлттэй болсон хүн” гэсэн тодорхойлолтыг гацах юмгүйгээр өгсөөр байсан байна.

Чин зүтгэлт түшээ гүн Хайсаныг 1917 онд өвчнөөр нас барсан гэдэг. Монголын ҮЭЧХ-ын чин зүтгэлт нэгэн удирдагч Хайсан авгайн алтан цогцос түүний төрсөн нутаг нутгийнхаа үзэмжит Луухаа голын хойд эрэг дээрх нарлаг дулаан энгэрт одоо мөнх нойрсож буй.

Асар их доромжлол, дарлал, гүтгэлгийн алинд нь ч сөхрөөгүй энэхүү эрхэм эх орончийн гэгээн дүр үүрд мөнх бадраг.
Монголчуудын мөнх хөх тэнгэр үүрд цэлмэг байг!!!
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Төрийн алба хаагчдад 300 мянган төгрөг өгөхийг Та дэмжиж байна уу?
  • Дэмжиж байна.
  • Дэмжихгүй байна.