Махасамади далай сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн
2017 оны 9 сарын 23
Миний бие “Монголын Үндэсний Фронт” хөдөлгөөнүүдийн нэгдлээс зарласан Бүх Ард түмний хуралдайн ажлаар зүүн гурван аймаг болох Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар аймгуудаар аялсан юм. Ийнхүү явж байхдаа аймгуудын орон нутгийг судлах музейгээр орохоо мартсангүй. Эхлээд Хэнтий аймгийн орон нутгийг судлах музейгээр орлоо. Хэдийгээр энэ музейд Далай сэцэн хан Навааннэрэнгийн тухай түүхэн баримт төдийлөн байхгүй хэдий ч бахархмаар нэгэн зүйл байсныг дурьдахгүй байж болохгүй ээ. Учир нь Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойд зориулан Эзэн Чингис хааныхаа морьтой сүрлэг хүрэл хөшөөг барьсныхаа хажуугаар Монгол түмний томоохон аймаг Сэцэн ханы засаг захиргааны төв байсан зургаан ширхэг хөх тоосгон барилгыг хамгаалалтанд авч, гадуур нь хэрмэн хашаа барьж, үзмэрийг шинэчлэн нэгэн байшингий нь Халхын зүүн гарын томоохон ноён Гэрсэнз хунтайжийн тавдугаар хөвгүүн Амин Дуралын ач Шолой сэцэн ханы шууд удмын сурвалжит Цэрэндондовын Навааннэрэнд зориулан тохижуулж байгаа нь сайхан санагдсныг нуух юун.

Далай сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэн XV жарны улаагчин гахай жил буюу 1877 онд Сэцэн хан аймгийн Сэцэн ханы хошуу, одоогийн Хэнтий аймгийн Баянхутаг сумын нутаг Хөгнө хэмээх газарт 17-р үеийн Сэцэн хан Э.Артсэдийн ахмад ач хөвүүн тэргүүн зэрэг тайж О.Цэрэндондовын гэр бүлд төржээ. Ноёэ Ц.Навааннэрэнг (ноён зэрэг залгамжлаагүй бага насны эрэгтэй хүүхдийг ноёэ гэдэг. Ш.П) балчир бага ахуйд нь зөнч мэргэд хувь төөргийг нь үзээд хувраг санваар авахуулбал сайн хэмээн айлтгасны учир цовоо сэргэлэн түүнийг 7 настайд нь сахил хүртээн лам болгож, Юндэнбазар хэмээн нэрлэж, Сэцэн ханы хүрээнд шавилуулан суулгасан гэдэг.

Сэцэн ханы хүрээнд Навааннэрэнд түвд хэлээр бурханы ном үзэхийн зэрэгцээгээр монгол бичиг манж, хятад хэл бичигт суралцаж, эрдэм номыг дээдэлсэн нигүүлсэнгүй сэтгэлт нэгэн болон төлөвшиж байв. Түүнд монгол хэл бичиг, манж хятад хэлийг хожим шинжлэх ухааны хүрээлэнд ЭША-аар ажиллаж байсан шадар Бат-Очир гэгч абугай эрдэм төгс зааж сургасан гэдэг. (Шадар Бат-Очир бол Навааннэрэнг Сэцэнхан болоход түүнийг хорлож алах хуйвалдаанд оролцсоноосоо болж нутаг уснаасаа хөөгдсөн нэгэн бөгөөд уг хуйвалдаанаас хойш түүнийг “хорин” Бат-Очир хэмээдэг болсон байна. Гэсэн хэдий ч Ц.Навааннэрэн түүнд муу санадаггүй байсан ба “багш” хэмээн хүндэтгэдэг байжээ. Ш.П)

Ц.Навааннэрэн эр төөлөх нас буюу 23 нас хүрлээ. Бурхны ном үзсэн бөгөөд түүнийг ийнхүү суралцаж байх хугацаанд Сэцэн хан Дэмчигдорж, түүний эцэг тайж Цэрэндондов нарын хооронд Сэцэн ханы төлөөх тэмцэл өс хонзондоо тултал үргэлжилж байлаа. Учир нь Сэцэн хан Артсэдийн ахмад хөвүүн Орчинжав (Навааннэрэнгийн өвөг эцэг юм. Ш.П) “хууль ёсоор” сэцэн ханы ширээг залгамжлах ёстой байтал 3-р хөвүүн Цэрэндоржийг ширээнд суулгаж Шолойн 18-р үеийн Сэцэн хан болгосноос уг зарга эхтэй бөгөөд 1909 оны зун 19-р үеийн Сэцэнхан Цэрэндоржийн Дэмчигдоржийг нас нөгчсний дараа уг зөрчил улам хүчтэй өрнөжээ.
Навааннэрэн сэцэн ханы ширээний төлөөх тэмцэлд, тэр тусмаа сэцэн хан Дэмчигдоржийг насан өөд болсны дараа үүссэн ханы ширээний төлөөх хурц тэмцэлд ч биеэр оролцсонгүй, оролцохыг ч хүссэнгүй, буян номынхоо мөрийг хөөж, хийддээ суусаар байсан гэдэг.

Гэсэн хэдий ч Сэцэн хан Ц.Дэмчигдорж үрийн хутаг эс заяасан нэгэн байсан учир түүний залгамж тасарч ханы сэнтийг сэцэн ханы угсаа удмын гол шугамын хүн болох Цэрэндондовын ахмад хөвүүн тэргүүн зэрэг тайж Навааннэрэнд шилжүүлэх нь хуулийн дагуу зайлшгүй болж ирсэн байна. Ийнхүү 1910 оны зуны адаг сарын сүүлчээр Бээжинд очиж Манж чин улсын хамгийн сүүлчийн хаан Пү-И-г 2 настай ахуйд Навааннэрэн хишигт мөргөж ханы зэрэг залган хэргэмийг хүлээн авчээ.
Навааннэрэнг Сэцэн ханы сэнтийд залрах үед Монголын нийгэм-улс төрийн байдал ихээхэн ээдрээтэй ёстой л ороо бусгаа цаг байв. Тухайн үеийн нийгэм-улс төрийн цагийн байдлын талаар урьд бичсэн, тухайлбал Сайн ноён хан Намнансүрэн, Чин ван Ханддорж, Да лам Цэрэнчимэд, Эрдэмт түшмэл гүн Хайсан, Манлай ван Дамдинсүрэн нарын тухай бичсэн хөрөг нийтлэлдээ нилээд тодорхой бичсэн тул дахин давтахгүй байхыг хүслээ. Гэхдээ Монгол улсын тусгаар тогтнолын төлөө Далай сэцэн хан Ц.Навааннэрэн хэрхэн оролцсоныг тодотгон бичих нь зүйн хэрэг ээ.

Залуу Навааннэрэн хан сэнтийд залармагцаа шууд л Монголын тусгаар тогтнол, дахин сэргэн мандалын төлөөх Үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөнд шууд татагдан орсон байна. Хан зэрэг залгасны хойтон жил 1911 оны зун бүх аймаг, шавиас Богд гэгээнд заншил ёсоор даншиг өргөх ялдарт Халхын 4 хан, түүний дотор Ц.Навааннэрэн ба засаг ноёд, аймаг хошуудын томоохон түшмэд, ихэс дээдэс лам нар их хүрээнээ цугларахад Сайн ноён хан Намнансүрэн, Түшээт хан аймгийн жанжин чин ван Ханддорж, Их шавийн Да лам Цэрэнчимэд, Өвөрмонголын эрдэмт түшмэл Хайсан нар тэргүүлэн тэднийг Эрдэнэ шанзабын яаманд хуралдуулж, манжийн “Шинэ засгийн бодлого”-ыг зөвшөөрөх эсэх талаар санал бодлоо солилцож Монголын тусгаар тогтнолын талаар авч хэлэлцэхэд санал хуваагдан шийдвэр гаргаж чадсангүй тул Сайн ноён хан, Түшээт хан, Засагт хан, Сэцэн хан, Да лам Цэрэнчимэд, Ханд ван нарын ихэс дээдэс жич ярилцан зугаалах амрах нэрийдлээр Богд уулын арын модонд гэр бариулан нууцаар дахин цуглаж зөвлөлдсөн ажээ. Энэ удаад тэд Монголыг Манжийн эрхшээлээс бүрмөсөн ангижруулж, тусгаар тогтносон улсаа сэргээн байгуулах асуудлыг сайтар судлан хэлэлцээд Манжийн төр нэгэнт бууран доройтох замд эргэлтгүй орсон, нөгөөтэйгүүр, Манж, Хятад сайд түшмэд ард олныг шулан мөлжих, газар орныг булаан эзэрхэх нь тэсхүйеэ бэрх болсныг онцгойлон тэмдэглэж, үүнээс улбаалан Их Орос улсын тусламжийг авч Монгол улсаа тусгаар тогтнуулж, үндэсний тулгуур нэгдсэн төрөө сэргээн байгуулах нь зүйтэй хэмээн шийдвэрлэжээ.

Энэ шийдвэрийн дагуу Ханд ван, Да лам Цэрэнчимэд, Хайсан гүн нар Орос улсаас тусламж гуйхаар Богд гэгээн, Түшээтхан Дашням, Сайнноён хан Намнансүрэн, Засагт хан Сономравдан, Сэцэн хан Навааннэрэн нарын гарын үсэглэсэн 21-н зүйлт тусламж эрэх бичгийг өвөртлөн мордсоныг уншигч авгай та бүхэн мэдэх бөлгөө. 21-н зүйлт тэр бичигт Орос улсын Их цагаан хааны амгаланг айлтгаж, Монголын дотоод байдал сүүлийн үед тэсхүйеэ бэрх нэн хүнд болсныг зүйлчлэн дурьдаад: “Олон улсын тогтсон хуульд аливаа дор бага улс болбаас чийрэг их улсыг шүтэж өөртөө тогтнох ба чийрэг их улс болбаас дор бага улсыг тэтгэн туслах ёсон буй тул... Их цагаан хаан үнэн байдал төлөвийг нэвт тольдож, агуу өршөөлөөр нигүүлсэн үзэж даруйхнаа хамгаалан туслахыг их чанд бороог хүсэх мэт сүслэн гуйж...” өргөв гэжээ. Хаант Орост одсон төлөөлөгчдийг буцаж ирсний дараа Монгол улсын тусгаар тогтнолыг сэргэн бэлтгэл ажлыг шууд эхлүүлж түр ерөнхийлөн шийтгэх газар нэрийн дор Түр Засгийн газрын шинж бүхий байгууллагыг байгуулав. Үүний үр дүнд Монголын эх орончид Манжийн амбаныг тулган шаардаж Их хүрээнээс хөөн зайлуулсны дараа 1911 оны 12-р сарын 29-нд олноо өргөгдсөн Монгол улс тусгаар тогтнож, дахин сэргэн мандсанаа бүх ард түмэн Дэлхийн монголчууд, гадаад олон улсад зарлан тунхаглав.

Тулгар төрийг байгуулж, төрийн тогтолцоог сонгох цаг мөчид хэнийг хаанд өргөмжлөх асуудал нэлээд санал зөрөлдөөнтэй шийдвэрлэгджээ. Дээд лам нар Богдыг хаанд өргөмжлөхийн төлөө байхад харин 4 аймгийн ханууд болон хошуудын засаг ноёд төрийн эрхийг Монгол дахь шарын шашны тэргүүн, түвд гаралтай харийн хүнд бус, харин эзэн Чингисийн Алтан ургийн удам угсааны цагаан яст тайж язгууртны дотроос шалгарсан нэгэнд, тэр тусмаа Түшээт хан Дашнямд бариулах нь зүйтэй хэмээн тэмцэлдэж байв. Богд Жавзандамбын нэр хүнд олон түмний дунд ялангуяа сүсэгтэн олон ядуу ардуудын дунд өндөр байсан зэргийг үндэслэн энэ тэмцэл эцэстээ төр нь шашныг дээдэлж, шашин нь төрөө түших Монголын эртний хоёр ёсны үзэл санаа давамгайлж бүх нийтийн бишрэл хүндэтгэлийг олсон Богд гэгээнийг шашин төрийг хослон баригч хэмжээлшгүй эрхт эзэн хаанаар өргөмжлөгджээ. Ийм нөхцөл байдалд Сэцэн хан Навааннэрэн аймгийн хан, Чингисийн алтан ургийн цагаан яст угсааны тайж язгуурт хүн бөгөөтөл Богдын талд зогссон нь сонирхолтой.

Үүнийг 1-рт хар багаасаа лам болж, хүрээ хийдэд олон жил шавилан сууж, шашин номын ажил эрхэлсэнтэй, 2-рт Эх дагина Дондогдулам Сэцэн хан аймгаас гаралтай нь нөлөөлсөн байх талтай (Улсын эх дагина Цэндийн Дондогдулам нь Сэцэн хан аймгийн Хөвчийн Жонон вангийн хошууны 11 дэх үеийн засаг ноён гүн Гончигцэрэнгийн Түмэнтогтохын хатны аягач байсан агаад 1902 онд Богд гэгээн Дондогдуламыг бэйс Цэнлигдоржоос салган авч хуримласан гэдэг. 1907-1914 оны хооронд уг хошууны 12 дахь үеийн засаг ноён байсан Түмэнтогтохын ганц хүү Ван Тунгалаг (Базарсад) эх дагина Дондогдуламыг хошуу ноёндоо түрүүлж ирж золгосонгүй хэмээн агсам тавьж байсан гэдэг. Ш.П), 3-рт Богд гэгээн Навааннэрэнг Сэцэн хан аймгийн ханы зэргийг залгамжлахыг удаа дараа дэмжиж мутарын тэмдэг дарсан захидал явуулж байсан зэрэгтэй холбон үзэж болох юм хэмээн мунхаглан бодном.

Богд Жавзандамба хутагтыг хаан ширээнд өргөмжилсөний дараа тулгар төрийг байгуулахад онцгой хүчин зүтгэгсэдийг Богдын зарлигаар зэрэг хэргэм дэвшүүлэн хишиг хүртээхэд Навааннэрэнд Махасамади далай сэцэн хан цолыг бүтнээр нь сэргээн хэрэглүүлж шагнасан түүхэн баримт бий. (Халхын анхны сэцэн хан Шолойд Далай лам Махасамади далай сэцэн хан гэж өргөмжилсөн гэдэг. Гэвч Шолойн дараагийн ханууд далай цэцэн цолыг үргэлжлүүлэн уламжилсан ч Махасамади хэмээх эрхэм хүндэт өргөмжлөлийг үе дараалан залгамжилсангүй бололтой. Харин Навааннэрэн тэрхүү цолыг 10 гаруй жил хадгалж явсан сүүлчийн хан юм. Ш.П)

Тусгаар тогтносон Монгол улсын Засгийн газрыг байгуулж яамдын сайд нарыг анх томилоход Халхын 4 аймгийн хануудын нэр гарсангүй. Харин Да лам Цэрэнчимэдийн толгойлсон Дотоод явдлын яам тэднийг Нийслэл хүрээнээ жасаалан суулгаж төрийн алба хашуулан, ханы болон хошуу засгийн тамгыг тус тусд нь олгожээ.

Энэ үеэс эхлэн Навааннэрэн нийслэл хотноо байнга суух болов. ҮЭЧХ-ний дараагаас олноо өргөгдсөн Монгол Улсын Засгийн газрын үйл ажиллагаанд шарын талын ихэс дээдэс лам нар зонхилох шинжтэй болж, эрх мэдлээ хэтрүүлэн дур зоргоор авирлаж, гагцхүү Их шавийн лам нарыг дотночилон, аймаг хошуудын ноёд түшмэдийг гадуурхах чиг шугам илэрхий баримтлаж эхлэв. Иймд Богд хааны энэ мэт үйлдэлд аймаг хошуудын ноёд ихэд зэвүүцэх болжээ. “Нийслэл хүрээний сонин бичиг” сонины 69-рт хэвлэгдсэн нэгэн нийтлэлд “Богд гэгээнийг шашныг бодож хаан өргөмжилснөөс бус, лам нарыг төрийн хэрэгт оролцуулах гэж хаан болгоогүй” гээд лам нарыг төрийн хэрэгт хөндлөнгөөс хутгалдан оролцуулдагийг “ёс бус хэрэг” гэж шүүмжлэн түүнийг даруй зогсоохыг санал болгосон байна.

Тиймээс Богд хаан арга буюу тэдний дургүйцлийн эв зүйг олж намжаах зорилгоор 1912 онд Бүгд хэргийг ерөнхийлөн шийтгэх газар буюу сайд нарын зөвлөлийг байгуулж, ерөнхий сайдаар нь Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнг тохоон томилсон ажээ. Засгийн хэргийг бүгд ерөнхийлөн шийтгэх газар байгуулсанаасаа хойш хоёр сарын дараа Ерөнхийлөн захирах яам болгон өөрчилж, бичиг эрдэмд нэвтэрхий, тушаалын хэргийг бүтээж чадах чадвар бүхий ноёдыг түүний дотроос Далай сэцэн хан Навааннэрэнг эрхлэх зөвлөх сайдаар, Өвөрмонголын Жирэмийн чуулганы засаг төрийг Бинт жүн ван Гончигсүрэнг дэд сайдаар, Дарьгангын хонин сүргийн гарын тэргүүн, гүн Магсаржавыг дэс түшмэлээр тус тус томилуулсан байна.

Ийнхүү Далай сэцэн хан Навааннэрэн 1912 оны 10-р сарын эхээр уг өндөр тушаалын албыг хүлээн авч хашиж эхлэжээ.
Бүгд ерөнхийлөн захирах яам байгуулагдмагц Сайн ноён хан Намнансүрэн, Сэцэн хан Навааннэрэн, Бинт ван Гончигсүрэн нар олноо өргөгдсөний хоёр оны эцэс гэхэд улс орны дотоод асуудлыг төвхнүүлэх, гадаад хэргийн асуудал бүхий 21 зүйлийн саналыг шийдвэрлүүлэхээр Богд хаанд айлтгасан бөгөөд шууд дагаж мөрдөхийг бүх яамдад даалгасан байна. Манжийн үеийн хуучин хуулиас авч хэрэглэх шинээр нэмэлт оруулах хасалт хийх, боловсронгуй болгох зэргээр эрх зүйн шинэчлэл хийж, дагаж мөрдөх зүйл ангиудыг тогтоолгож хэрэгжүүлэх, архи уух, түүнийг худалдаалах явдлыг хориглон зогсоох, Нийслэл хүрээнд бууны пүүс нээх гэсэн зарим оросуудын саналыг Оросын Ерөнхий консултай зөвшилцөн шийдвэрлэх, хүмүүсийн сүсэг бишрэлийг хүндэтгэн зарим нэг хурал номын ажиллагааг өргөтгөх, Хүрээн дэх баруун дамнуурчинд холилдон суугаа хятад монгол иргэдийг ялган салгаж тус тусын харъяалах газруудад захируулах, гадаад улсад явах төлөөлөгчдийн гүйцэтгэх ажлын төлөвлөгөөг хянан хэлэлцдэг болгох, Монголд дагаар орох гэсэн Өвөрмонголын аймаг хошуудын асуудлыг шийдвэрлэх гэх мэт олон асуудлыг шийдвэрлэхээр хэлэлцэж тохиролцож байсан байна.

Төр улсаа тулгар байгуулж юуны өмнө тусгаар тогтнолоо олон улсын хэмжээнд баталгаажуулах дотоод асуудлаа төвхнүүлэх, эдийн засгаа сайжруулах зэрэг нь Монголын засгийн газрын хойшлуулашгүй гол зорилт болж байв. Энэ бүхэнд Сэцэн хан Навааннэрэн бие үл хайрлан зөвхөн Монголынхоо төлөө гэсэн чин сэтгэлээс ажиллаж байлаа. Тулгар төр тогтсон Монгол улсын олон улсын байр суурийг бэхжүүлэхэд чиглэсэн нэг томоохон дипломат үйл ажиллагаа бол 1913 оны эцсээр Сайн ноён хан Намнансүрэнгийн Хаант Орос улсад айлчилсан явдал юм. Сэцэн хан Навааннэрэн “эзний” энэ хэцүү албыг нэр төртэй биелүүлсэн гэдэг.

Махасамади Навааннэрэн Монголын анхны парламент болох дээд, доод хоёр хурлыг байгуулахад мөн ихээхэн хичээл зүтгэл гаргаж, дээд хуралд, хэн хэн орох, доод хурал ямар бүрэлдэхүүнтэй байхыг Ерөнхий сайд Намнансүрэнтэй тохиролцон Богд хаанд айлтган зөвшөөрүүлж байсан байна. Монголын тусгаар тогтнол эрх чөлөөний төлөө тууштай тэмцсэн түүнийг бас улс төрийн замаас зайлуулахыг Шарын талын ихэс дээдэс оролдож байв.

Үүний нэг жишээ бол Түшээт хан Дашням, Засагт хан Сономравдан, Чин ван Ханддорж, Да лам Цэрэнчимэд Сайн ноён хан Намнансүрэн нарыг учир битүүлэг нас барсны дараахан Навааннэрэн нарын 12 ноёдыг сөнөөхийн тулд Их хүрээний Бадам-Ёгоо дацанд том сэрээ “буг чөтгөр” дарж, тэдний нэрсийг бичиж хар хадганд боож сэрээн дор хийж байсан гэдэг.

1916 оны 10-р сард Сэцэн хан Навааннэрэнг албан тушаал буулган Шүүх яамны тэргүүн сайдаар тохоон томилжээ. Навааннэрэн Шүүх яамны сайдаар ажиллаж байхдаа Шинэ тулгар улсынхаа эрх зүйн орчинг сайжруулах, эрүүгийн болон иргэний хэргийг шийдвэрлэхэд шударга ёсыг тулгуурлах, эрүүдэн шүүхийн эсрэг зогсож, дөнгөлөх зэрэг ялыг хөнгөвчлөн хот гудамжны хог цэвэрлүүлэх зэрэг шийдвэртэй арга хэмжээ авч байсан ч зарим лам ихэсийн шүүмжлэлд өртөн зарим нэг шинэчлэлээ зогсоож байсан гэдэг. Сэцэн хан Навааннэрэн нь Монгол улсын төр, засгийн томоохон зүтгэлтнээс гадна томоохон дипломатч байв. Түүний 1915 оны 12-р сард Хятадад хийсэн айлчлал хэн болохыг нь хэлж өгнө. Тэрбээр Хятад улсад байхдаа ДИУ-ын ерөнхийлөгч Автономит Монгол улсын тамга тэмдгийг Богд хаанд дамжуулахыг түүнээс шаардахад тэр ямар нэг аргаар зайлсхийж, Өвөр Монголын ноёдтой тун ч дипломатч аргаар харьцаж, тухайн үед Бээжинд баривчлагдсан Егүзэр хутагтыг барьцаанаас суллан авч чадсан зэрэг нь Монголын алтан ургийнхны холч бодлогын нэг гэхээс өөр юу гэхэв ээ.

1919 онд Хятадын генерал Сюй Шү Жан гэгч Нийслэл хүрээг эзэлж Монголын автономит эрхийг сайн дураараа буулгасан энэ үеийн дараахан Навааннэрэн Хятадын Да жунтанд есөн цагаан бэлэг барих төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орж Бээжинд очсон бөгөөд ингэж явахдаа Сэцэн хан Навааннэрэн Америкийн Андерсон Мэйер пүүсийнхэнтэй уулзаж санал бодлоо солилцож явсан гэдэг. Нутагтаа буцаж ирсний дараа монголчуудын эх оронч үзэл илт сэргэж, Монгол улсаа сэргээн мандуулахын төлөө улс төрийн намууд байгуулагдаж эхлэхэд Навааннэрэн зүгээр суусангүй. “Ноёдын нам”-ыг байгуулалцаж Барон Унгернд цэрэг татахад нь тусалж, янз бүрээр л Монголынхоо төлөө сэтгэл санаагаа зориулжээ. Гэсэн хэдий ч 1921 оны 2-р сард Барон Унгерн, Богдыг ширээнд нь буцаан залж өөрийн Засгийн газраа байгуулахад Сэцэн хан Навааннэрэн түүнд нь багтсангүй. Харин удалгүй Барон Унгерны тоглоомын Засгийн газар Цэргийн яамны сайд ван Доржцэрэнг Хиагтад суух төлөөлөгчдөөр томилоход түүний оронд Ц.Навааннэрэнг томилохоор Богд зарлиг гаргасан ч тэрбээр өвчтэй хэмээн татгалзсан гэдэг.

1921 оны Ардын хувьсгалыг анхнаас нь талархан угтсан цөөн тооны засаг ноёдын нэг нь Навааннэрэн байв. Сэцэн хан аймагт анхны засаг захиргааны нэгж, намын анхан шатны үүр байгуулах ажилд Навааннэрэн гар бие оролцож байлаа. 1921 оны 10-р сарын 6-нд болсон Ардын засгийн 8-р хурлаас Сэцэн хан Навааннэрэнг Сэцэн хан аймгийн даргаар томилж, Ардын эрхт хэмжээт цаазат Монгол улсын төрийн албанд анх удаа итгэл үзүүлсэн байна.

Навааннэрэнгийн тэр үеийн улс төрийн үйл ажиллагааны шинж хандлагыг Элбэгдорж Ренчино тэмдэглэхдээ “...Том феодалуудын дотроос энэ ноён хамгийн түрүүнд Ардын Засгийн газрыг хүлээн авч өөрийн хошуунд ардын хурал, Хувьсгалт залуучуудын эвлэлийг байгуулахыг дэмжсэн юм... Сэцэн хан шинэ Засгийн газрын талд орох нь одоохондоо их ач холбогдолтой. Яагаад гэвэл Сэцэн хан аймгийн ноёд бүгд биш юм гэхэд ихэнх нь аймгийн гол ноён буюу том ноёноо дагана. Феодалуудын ихээхэн хэсгийн дэмжлэгийг олох, ядаж тэдний гэм хор хийхгүй байх нь хөдөлмөрчин олны дунд өргөн гүнзгий үндэс суурьтай болж, хараахан амжаагүй Ардын Засгийн газрыг бэхжүүлэхэд үлэмж ач холбогдолтой” гэжээ.

1922 оны эхээр Навааннэрэнг Ардын Засгийн газар дахин дуудан ирүүлж, төр, засгийн өндөр албан тушаал Дотоод хэргийн яамны тэргүүн сайдаар томилов. Тус яамны сайдаар 4-н жил ажиллахдаа хуучин нийгмийн тогтолцоог өөрчлөх шинэчлэхэд чиглэсэн олон чухал арга авч хэрэгжүүлэхийн төлөө мэдлэг чадвар арга туршлагаа дайчлан ажиллажээ.

Орон нутгийн засаг захиргааны байгууллагыг байгуулах явдалтай холбогдуулан улсын хэмжээнд хүн ам, мал хөрөнгийн тооллого явуулах шаардлага гарч уг ажлыг Сангийн яамны зөвлөх Бутин, Судар бичгийн хүрээлэнгийн Жамсрангийн Цэвээн нарын хамтаар гардан явуулсан гэдэг. 1923 оны 11-р сард Сэцэн хан Навааннэрэн олон зууны туршид уламжлагдаж ирсэн Халхын Махасамади Далай сэцэн ханы зэрэг хэргэмээсээ татгалзаж, чуулган даргаасаа чөлөөлөгдөж (давхар хавсарч байсан байна. Ш.П) уг ажлаа өөрийн Сэцэн ханы ард гаралтай Буяндэлгэрийн Намсрайжавт тамгаа гардуулан өгсөн байна. 1924 оны 11-р сарын 8-28-нд болсон Улсын Анхдугаар их хуралд Дотоод хэргийн яамны тэргүүн сайд Навааннэрэн Улсын их хурлын анхны тамгыг хурлын дарга Жадамбад гардуулан өгч амжилт хүсч байсан түүхэн хүн бөлгөө.

Орон нутгийн засаг захиргааны хуваарь хийх, Улаанбаатар хотын захиргааг байгуулах, хороо хориныг зохион байгуулалттай болгох ажлыг Навааннэрэн Дотоод явдлын яамны тэргүүн сайдын хувьд эхлүүлжээ. Навааннэрэн Монголын шинэ засгийн өнгөнд байгуулагдсан “парламент” болох Бага хурлын гишүүн байсан бөгөөд түүнийг бага гишүүн болоход нь Коминтерн эргэлзэж байсан гэдэг. 1925 оны 11-р сард хуралдсан БНМАУ-ын 2-р Их хурлаас Навааннэрэн Улсын бага хуралд сонгогдоогүй бөгөөд шинээр байгуулагдсан Бага хурал түүнийг Дотоод явдлын сайдын албан тушаалаас чөлөөлсөн байна. Уг албан тушаалаасаа чөлөөлөгдсөний дараа Навааннэрэн Гандантэгчинлэн хийдэд шавилан суужээ. Ийнхүү шавилан суухдаа хэдийгээр дэд хамбын ямба эдэлж байсан ч 7-н жил жирийн лам ёсоор бурханы номыг дагасан гэдэг.

Энэ хугацаанд хашаа байшин, эд хөрөнгөө хураалгаж, эхнэр хүүхдээсээ салсан байна. 1932 онд Навааннэрэн Монголын ШУ хүрээлэнд жинхэнэ гишүүн, орлогч даргаар томилогджээ. (ШУХ-д томилогдохдоо өөрийн сахилын нэрээр Юндэнбазар хэмээн явжээ. Ш.П) 1936 оны 5-р сарын 18-нд Ардын сайд нарын зөвлөлийн Ерөнхий сайдын тушаалаар Навааннэрэнг ШУХ-ийн орлогч даргын албан тушаалаас гэнэт чөлөөлж, хоршоодын холбооны Ерөнхий хороонд шилжүүлжээ. Энэ үе бол их хэлмэгдүүлэлтийн он жилүүд байсан бөгөөд феодалын үлдэгдэл “том толгой” лам нарыг устгах кампанит ажил өдөр ирэх тусам газар авч, Навааннэрэнгийн амьдралд ч хатуу тулахаар зэхэж байлаа.

Монголын хувьсгалын гэрэл туяанаас хэрэглэлцэж Монголын дотор чөлөөтэй яваа...” том толгой феодал...” хэмээн түүнтэй мөчөөрхөлцөж, гэмгүй түүнийг гүтгэн “илчилж” “Заговор” хэмээх чивэлт нууц жагсаалтанд нэрийг нь оруулан Чойбалсангийн 1937 оны 9-р сарын 12-ны 25 тоот ордероор баривчлан хэлмэгдүүлжээ.

Энэхүү эмгэнэлт явдлаас хойш 54 жилийн дараа 1991 онд БНМАУ-ын дээд шүүх Ц.Навааннэрэнгийн үйлдсэн хэрэг гэгчийг хянан үзээд хуулийн ямар ч үндэслэлгүй хилс болохыг нь тогтоон цагаатгасан бөлгөө.
Монголын сүүлчийн хануудын нэг Махасамади Далай Сэцэн хан Цэрэндондовын Навааннэрэнгийн үнэн мөнийн цагаан мөр үүрд дэлгэрч яваг!
Монголын мөнх хөх тэнгэр үүрд цэлмэг байг!
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Цаазын ялыг сэргээх нь зөв үү?
  • Зөв
  • Буруу
  • Насаар нь хорих хэрэгтэй
  • Мэдэхгүй