Шашин, төрийг хослон баригч Богд хаан Жавзандамба хутагт
2017 оны 11 сарын 4
Олноо өргөгдсөн Монгол Улсын хаан Богд Жавзандамба хутагтын тухай түүхийн хуудсанд сайн муу, хар цагаан янз бүрээр л бичдэг. Түүхийг гуйвуулдаг гол арга барилууд чухамдаа нийгмийн байгууллагуудын тулгуур чанараас шалтгаалдаг болов уу хэмээн мөхөс би бээр боддог бөлгөө. Гуйвуулна гэдэг нь үнэн чанартаа болсон үйл явдлыг л тухайн цаг үеийнхээ байдалд тохируулан бичдэгийг хэлдэг бололтой.

Социализмын үед Богд хааныг хэт муулж, элдвээр дуудаж, ардчиллын үед хэт магтан дуулж, 1911 оны ҮЭЧХ-ийг хийж, Монгол улс тусгаар тогтнолоо дахин сэргээн мандуулахад түүнээс өөр хүнгүй зөвхөн тэр оройлон манлайлагч байсан мэтээр бичдэг нь үнэнд нийцэхэд ямартай ч нэлээд хол бололтой. Үнэнийг олох хэцүү ч бодит баримтыг олж хар, цагаан алийг нь ч байсан зөв дэнслэх нь хэн хүний хүслэн гэлтэй.

Манж Чин улсын дарангуйлагчид бүх Монголыг ноёлмогц Богд гэгээнтний хойд дүрийг Монголоос тодруулахаа больж, гуравдугаар Богдоос эхлэн Түвдээс тодруулж байхаар шийдвэрлэсэн байна.

 Долоодугаар Богдыг тэнгэрт халихад тэнгэрт хоёр солонго татсаны нэг нь баруун урагшаа, нөгөө нь зүүн урагшаа татсан гэдэг. Үүний нэгдэх нь Түвдэд, нөгөөдөх нь Монголын өмнө зүгт татсныг 8-р Богд хаана тодрохын шинж гэдэг яриа Монгол даяар түгсэн ажээ. Иймд монголчууд Монголын өмнө зүгт татсан солонгыг билэгшээн Монголоосоо 8-р Богд Жавзандамба хутагтыг тодруулахыг зорьж байсан байна. Гэтэл Манжийн хааны зарлиг гарч 8-р Богдыг Түвдээс тодруулан залах болсон тул Монгол ноёд асар ихээр дургүйлхэн Халхын Түшээт хан Гомбодоржийн хүү Занабазарын хойд дүр 6 дахь удаагаа Түвдээс тодрох нь буруу хэмээн үзэж, зарлиг ёсоор залж ирэхээр явахаас татгалзах явдал гаргаж байжээ.

Үүний нэг тод жишээ бол Богдыг залахаар Манжийн хааны зарлигаар томилогдсон Сайн ноён хан аймгийн Жүн ван Гэмпилдорж “бие өвчтэй” хэмээн татгалзсан тул түүний оронд Засагт хан Цэрэндондовыг томилтол бас л мөн “бие өвчтэй” хэмээн цааргалсан байна. Эдгээр ноёдыг дараа нь шалгаж үзэхэд цөм бие эрүүл байсан тул Манж хааны зарлигаар тэднийг хатуу шийтгэсэн гэдэг. Жавзандамба хутагтын хувилгааныг залахаар явахад вангаас доошгүй зэрэгтэй ноёд явдаг байсан бол 8-р Богдыг залахад гутгаар тайж, бэйлийн зэрэгтэй тайж ноёдыг арай ядан явуулсан нь монголчууд Монголын шашны тэргүүнийг харь орноос ихээхэн төвөг удан залж ирдэг байсанд дургүй байсны илрэл бөгөөд 8-р Богдын залагдаж ирсэн нэр хүнд тэр үед хэр зэрэг байсны тод жишээ юм.
Богд гэгээнтнийг тодруулах ажлыг Манжийн хааны зарлигаар Далай лам, Банчин, Эрдэнэ нар шууд хариуцан хийдэг байсан бөгөөд тэд нэг настай нялх 10-аад хүүхдийг сурвалжлан олж, тэнсэн шалгаасаар эцэст нь сэргэлэн цовоо гурван хүүг үлдээж, тэдгээрийн нэр, насыг хуудсанд бичиж нууцлан эвхэн алтан бумбанд хийж хутгаад нэгийг нь сугалж үзэхэд нэр нь таарсан хүүхэд Жавзандамба хутагтын хувилгаан болж, 5-6 насандаа Монголд залагдан ирж Богд Жавзандамба хутагтын сэнтийд залардаг байжээ.

Наймдугаар Богд Жавзандамба хутагт 1870 он буюу XV жарны цагаан морин жилийн эхээр Түвдийн Лхас хотод Далай ламын сангийн нягтлан бодогч чинээлэг түшмэлийн гэр бүлд гуравдугаар хүү нь болон мэндэлсэн байна. 1871 онд Далай лам, Банчин, Эрдэнэ нар 8-р Богдыг эцсийн байдлаар тодруулсныг Халх Монголоос олон удаа лам ноёд очиж үзсэн бөгөөд түүнийг 1874 оны өвлийн эхэн сард Их Хүрээнд залан авчирч, их хөл болж, ёслол төгөлдөрөөр ширээнд нь залсан гэдэг.

Богд Их хүрээнд залагдаж ирэхдээ эцэг, эх, ах, дүү нарын хамтаар бүгд долуулаа ирсэн байна. Манжийн хаан 1875 онд түүнд алтан навчит өргөмжлөл шагнаж олгохдоо “Эрхгүй миний шарын шашныг бадруулан хамаг амьтанд тус хийж, хүндэтгэн үзсэн санаанд нийлүүлж ялгуугсдын номын нарийн нууц явдлыг сайтар шамдан хичээ. Бүү осолдогтүн. Хамаг лам нарыг захиран сургаж, нийт бүгдээр чин үнэнээр бүртгэгдэн хичээ” гэж тушаан зарлигджээ.

Энэ бол нэг ёсондоо Манжийн төрөөс шинэ дүрийг Богдод өгч байгаа албан даалгавар байлаа. Чин улс залуу балчир хутагтыг талдаа татаж, өөрийн бодлогыг тууштай баримтлуулж байхын тулд элдвээр тэтгэж, эцгийг нь ван, ахыг нь гүн цолоор шагнасан байна.

Жавзандамба хутагт шашин мөргөлийн зан үйлээс гадна түвд, монгол хэл бичигт шамдан суралцаж байв. Түүний дэргэд монгол багш нараас гадна Далай ламын бие төлөөлөгч Ёнзон хамба, Банчин Богдын бие төлөөлөгч Хачин лам нар байнга хажууд нь шадарлан байж зөвлөхийн үүрэг гүйцэтгэн элдвийг заан сургадаг байжээ. 1882 онд Богд гэгээнтний эцэг өвчнөөр нас барснаар тэр эх Ойдовдулам болон ах, дүү нараасаа тусдаа амьдрах болсон байна. Энд сонирхуулахад Богдын хамгийн том ах Балданцэрэн гүнгээс бусад нь лам, шашны цол хэргэмтэн байснаас гадна доороосоо хоёрдахь дүү Лувсанхайдав нь Чойжин лам нэрээр алдаршсан нэгэн байв. (Чойжин ламын сүм гэж одоо бидний нэрлэж сурснаар хүүхдийн паркийн ард, Нээлттэй нийгэм “Форум”-ын зүүн талд музей хэлбэрээр түүхийн дурсгалт обьект болон үлджээ. Ш.П).

Богд гэгээнтнийг 17 настай байхад түүний эх Ойдовдулам бие барсан бөгөөд Залуу хутагт эхээсээ хойш тухайн нийгмийн залуучуудын амьдралыг ихээхэн шохоорхох болсон байна. Тэр эмэгтэйчүүдтэй хайр сэтгэлийн холбоо тогтоож, архи уух, тамхи татах зэрэг хориотой зан үйлд татагдах болсноос гадна тэр бүү хэл, мориор хүн дайрах, нохойгоор хүн айлгах, үсээ ургуулан, сахал тавих зэргээр танхайрч зүггүйтэх нь олширсон гэдэг. 1890 онд залуу Богд Манжийн хааны зөвшөөрөлгүйгээр (Богд хүрээнээс гадагш гарч залрахдаа Манжийн хаанаас зөвшөөрөл авах ёстой байжээ. Ш.П) хоёр удаа Амарбаясгалант хийд зочилж явахдаа Шавийн яамны доогуур тушаалын агаад архи дарс ууж наргидаг 6-7 залуу лам дагуулан явж байсан байна.

Жавзандамба хутагтад хэдий залуу насны шохоорхол сонирхол, дэггүйтэл байдаг байсан хэдий ч энгийн ард, лам ноёд, тайж гэх зэрэг хүн амын янз бүрийн давхаргад ном унших, адис өгөх, рашаан хүртээх, шашны ном сургах, сахил авшиг хүртээх ном хаялцах, цол хэргэм хүртээх, зэрэг гол ажлаа умартаж байсангүй. Үүний тод нэг жишээ бол 1889 онд Буриадын хамба лам Данзандампилд “Майдар номухан цол” өргөмжлөн хамбын ямба, Буриадын гавж Бандан-Ишд “Мэргэн хамба лам” цол өргөмжилж байжээ. Богд гэгээн Монголд залагдан ирмэгцээ Халхын тэргүүн баян болсон бөгөөд тэдний гэр бүлийнхнийг анх Халхад ирэхэд 3000 адуу, мөн тооны бусад бод малыг Халхын аймгууд бэлэглэсэн байна. Ер нь Хойд дүрийн Богд урьд дүрүүдийн хөрөнгө хогшлын сангаар дамжуулан өвлөн хэрэглэдэг байсан аж.

Хэдийгээр Богд их нэр хүнд, алдар цол, эд хөрөнгөтэй байсан хэдий ч 1892 онд Сэцэн хан аймгийн Жүн ван Доржпалам түүнтэй хэд хэдэн зүйлээр хагалалцаж, Их хүрээний хэрэг шийтгэх сайдад заалдсан нь түүний үйл ажиллагаанд дургүй ноёд Монголд бас байсныг илтгэнэ.

Богд Жавзандамба Ар Монголын шарын шашны тэргүүн олон монголчуудын багш оройн чимэг болж байвч Далай лам, Банчин богд нарт “шавь” нь, Манжийн хаанд “албат” нь болж байв. Иймээс Далай лам, Банчин Эрдэнэд даншиг мандал өргөх, Манжийн хаанд хууль дүрмийн дагуу 9 цагаан алба барьдаг байжээ.

Энэ цагийн албанаасаа гадна дураараа загнаж үлэмж их мөнгө хөрөнгийг хэрэгцээгүй зүйлд зарцуулж Монголын хөрөнгөөр тоглодог байсан байна. Жишээ нь: 1895 онд Манж-Японы дайны үеэр Манжийн цэргийн хэрэгцээнд зориулан 1200 морь болон үлэмж хэмжээний мөнгө бусад малыг нийлүүлсэн нь бүгд 9 түмэн гаруй лан мөнгө болж байсан гэдэг.

1904 онд Английн цэрэг Түвдэд цөмрөн орж түрэмгийлэхэд Далай лам, Буриадын хамба лам Агваан Доржиевын хамтаар Монголд дүрвэн ирэхэд Богд гэгээн түүнтэй албан ёсоор уулзаагүй байна. Учир нь түүнийг Далай ламтай уулзаж буй эсэхийг Манжийн талынхан хянаж байсан бөгөөд нөгөө талаас Монголд Далай ламын нэр хүнд асар өндөр байсан учир Богдын нэр хүндэд алгуураар нөлөөлж болох талтай хэмээн тооцоолж байсан байна. Тиймээс Богд Далай ламын тухай янз бүрийн мэдээлэл, хушуу Манж хаанд өргөсөөр түүнийг Бээжин рүү буцаах аргыг олж чадсан гэдэг. Манжийн төр Богдыг нэг талаар хардаж сэрдэж байсны зэрэгцээгээр залуу хутагтын хувийн амьдралыг дэмжиж ая тал зассаар байжээ.

Жавзандамба хутагт 1897 онд Сэцэн хан аймгийн Хөвчийн жонон вангийн хошууны засаг ноён мариат бэйс Цанлигдоржийн бага хатан Дондогдуламтай танилцаж, нууц амрагийн холбоо тогтоож улмаар мариат бэйсийг нас барсны дараа Богд 1900 онд Амарбаясгалант хийдэд залрахдаа мөн хошууны шинэхэн засаг ноён Түмэнтогтохыг дагуулан явахдаа Дондогдуламыг түүний аягачнаар авахуулснаар харилцаагаа ил тод болгон хатнаа болгохоор шийдэж Эх цагаан дагинаар өргөмжлүүлсэн байна. Энэ тухай Манжийн төрийн Гадаад Монгол дахь Төрийн засах явдлын яам эзэн хаандаа айлтгаж 1905 онд Дондогдуламд Цагаандарь, Эрдэнэсэцэн ноён цол өргөмжлөлийн хариуд Их хүрээнд Манж-Хятад хэлний сургууль нээхийг дэмжиж, түүний зардалд хандив болгож 1909 онд нэг түмэн лан мөнгө сангийн хөрөнгөнөөс гарган өгсөн байна. Гэтэл Манжийн шинэ засгийн бодлогыг Монгол орны энд тэндгүй эсэргүүцсэн бослого, хөдөлгөөн гарч эхэлмэгц Жавзандамба хутагт Ар Монголын ноёд, дээд лам нарын зориг эрмэлзлэлийг харгалзахаас өөр аргагүй болсон гэдэг.

Манжийн шинэ засгийн бодлого гэгч нь Монголын бэлчээр нутгийг хагалбарлахаас гадна Монголын уламжлалт аж төрөх ёсон, шарын шашныг шүтэн бишрэхэд саад учруулна хэмээн ятгасан Сайн ноён хан Намнансүрэн, Чин ван Ханддорж, Өвөр Монголын эрдэмт түшмэл Хайсан гүн, Да лам Цэрэнчимд нарын үгэнд итгэснээр Богд хааны улс төрийн үзэл бодол ертөнцийг өөрөөр үзэх болжээ.

Богд өөрийгөө зөвхөн шарын шашны тэргүүн төдийгүй Чингисийн угсааны Түшээт хан Гомбодоржийн гэрт мэндэлсэн Анхдугаар Богд Жавзандамба хутагтын 8 дахь дүр учраас Монголын төр ёсонд чухал ач холбогдолтой хүн гэдгээ бусдад ойлгуулж чаддаг байснаас гадна монголчуудын дунд тэр өөрийгөө харь хүн гэдгээ бас мартдаггүй байсан байна.

Жавзандамба хутагт 1909 оны 11-р сард Чин улсын эзэн хааны ширээнд суусан Пу-И-д 9-н цагаан билэг хүргүүлж ёс гүйцэлдүүлж ая тал засахын зэрэгцээгээр монголчууддаа саймширсан дүр эсгэж чаддаг байжээ. Тэрбээр нэгэн лүндэндээ: “Ер Ар Халх та нар минь Манж хүн, хятадыг ирэхэд ширээ ширдэгээ тавьж, харин миний шашны хуврагуудыг болохоор доромжилж суудаг чинь Бурхан шашин эвдэрч, хэл буруу этгээдийн дайсны гарт учирч зовно биш үү” хэмээн бялдууч зарим ихэс ноёдын тэнэглэлийг ашиглан тоглож чадаж байсан нь түүнийг хэр зэрэг улс төрч байсныг илэрхийлнэ.

Жавзандамба хутагт Ар, Өвөр монголчууд хийгээд бусад монголчуудын дунд шашны талаар асар их нэр хүндтэй, монгол хэл бичиг маш сайн мэддэг байсан тул Монголын ҮЭЧХ-ний төлөө тэмцэгчид түүнийг өөртөө татан, түүнийг хүрээлэн нягтрах зарчмын шаардлага байсан тул энэ ажлыг Сайн ноён хан Намнансүрэн, Да лам Цэрэнчимэд, Чин ван Ханддорж, Гүн Хайсан нар зонхилон гүйцэтгэж байв.

Ер нь Жавзандамба хутагт Манжийн төрд учирлан гуйх замаар нүүрлэж буй аюул болох шинэ засгийн бодлогыг өөрчлүүлж байсан учраас Халхын 4 аймгийн эрх баригчидтай хамтран бичиг зохиолгон бархыг чухалчилж байжээ. Гэтэл энэ үеэр Сайн ноён хан аймгийн жанжны газраас Халхын 3 аймаг, их шавийн эрх баригчдад санал гаргахдаа “...Эл явдалд бидний аймаг, шавь гэгээн танаа лавхан айлтгаж нэгэн тулгуур олж тэр тухайд цаг шүүмжлэлгүй болгон шийдвэрлэж нэгэн болгон тогтоовоос амар” гэсэн байдаг.

Энэ бол Жавзандамба хутагтыг ҮЭЧХ-д буцалтгүй зонхилох үүрэгтэйгээр татан оролцуулах гэсэн санаа байсан бөгөөд үүнийг Түшээт хан Дашням, Ханд вангийн хамтаар дэмжиж, Халхын 4 аймаг, Их шавийн эрх баригчдын хурлыг 6-р сарын 25-ны өдөр Их хүрээнд хийлгэх санал нэмэрлэсэн нь Богдод ихээхэн таалагдсан байна.

Ийнхүү дээрх саналын дагуу урьд товлосон ёсоор 1911 оны 6-р сарын 21-нд Халхын 4 аймгийн хан, чуулган дарга нар, жанжин тэргүүтэй ноёд, хамба, шанзаб нарын зэрэг эрх мэдэлтнүүд Жавзандамба хутагтад бат оршил өргөхөөр цуглараад, Эрдэнэ шанзубын яаманд нууц зөвлөгөөн хийж шинэ засгийн бодлогыг хэрхэхийг хэлэлцжээ.

Энэ зөвөлгөөнөөс тодорхой шийдвэр гараагүй тул дараа дахин Богд уулын Нүхтийн аманд цугларан амрах нэрийдлээр хуралдаж нэгэнт Манж-Чин улсын байр суурь ганхаж буй тул Монгол улс биеэ дааж тусгаар тогтнон сэргэн мандахыг зөв хэмээн үзэж Орос улсаас тусламж гуйхаар шийдвэрлэн Ханддорж, Цэрэнчимэд, Хайсан нарыг төлөөлөгчөөр томилон их хэрэгт итгэмжлэн зарсан байна.
Их хүрээний манж амбан Сандо Оросоос цэрэг ирүүлэхгүй байх, явсан төлөөлөгчдийг дуудан ирүүлэх, цахилгаан явуулах зэргийг шаардахад Манж Чин улсын цаашид явуургүй болсон улс төрийн байдлыг ойлгосон Богд: Хэрэв Монголд явуулах гэж буй шинэ засгийн бодлогыг хүчингүй болгож, Орост явсан төлөөлөгчдөд ямар нэгэн ял зэм оноохгүй бол цахилгаан явуулж болно хэмээн хариулан Сандо амбанаас амыг нь авч байжээ.

Монголын төлөөлөгчид Орос улсаас буцаж ирсний дараа Хятадад цагаагчин гахай жилийн хувьсгал гарч Манжийн төр үндсэндээ сүйрэн унах талдаа орсон байна. Энэ үеэс эхлэн Хүрээний хэргийг хянан тохниулах ерөнхийлөн шийтгэх газар хэмээх түр засгийн газрын шинжтэй байгууллагыг байгуулж, Богд гэгээний буулгасан “Монгол овогтон бүгдээрээ нийлж өөртөө улс болон тогтнож шашнаа мандуулах” гэсэн лүндэнг Ар, Өвөр Монгол, Барга, Алшаа, Хөх нуур, Ил тарвагатайн монголчуудад яаралтай дамжуулахдаа Монгол улсын хаан ширээнд Жавзандамба хутагтыг өргөмжлөх гэж байгааг давхар мэдэгдсэн байжээ.
Жавзандамба хутагтыг хаанд өргөмжлөхөөр “нэрийг нь дэвшүүлэх”-д Ар Монголын олон ноёд ихэс, лам хутагтууд эсэргүүцсэний дотор Түшээт хан Дашням, Да лам Цэрэнчимэд нар оройлон байсныг урьд нь бичсэн түүхэн хүмүүсийн хөрөг нийтлэлүүддээ дурссан бөлгөө.

ХХХЕШ Газар хувьсгалт эргэлтэнд шаргуу бэлтгэж, авбал зохих бүх арга хэмжээнүүдийг шуурхай авч Их хүрээнээс Сандо амбаныг хөөн зайлуулснаар 1911 оны 12-р сарын 29-нд Жавзандамба хутагтыг Монгол улсын хаан ширээнд суулгах, хааны тамга алтан үсэгт өргөмжлөл, есөн цагаан бэлгийн мөнгөн буйлтай, булган молцогтой, цагаан булган молцогтой найман шарга морийг хадаг сэлтийн хамт өргөх ёслол Их хүрээнд болж, Монгол улсыг байгуулсныг албан ёсоор тунхаглав.

Энэ өдөр шашин, төрийг хослуулан барьсан хааны зарлигаар Монгол улсын ЗГ-ыг байгуулж ҮЭЧХ-ын зүтгэлтнүүдийг шадар сайд, яамдын тэргүүн сайдаар, мөн Өвөр болон Барга Монголоос ирсэн зүтгэлтнүүдийг дэд сайд, дэс түшмэл, хязгаарын сайдуудаар тохоон томилж, зэрэг хэргэм шагнаж урамшуулан төрийн хэрэг эхлүүлсэн билээ. Ийнхүү энэ үйл явдал бол ҮЭЧХ-ын ялалт мөн бөгөөд нийт монголчуудаа чөлөөлж, Үндэсний нэгдмэл улс болох тэмцлийн шинэ шатны эхлэл болсон юм.
Жавзандамба хутагт Монгол улсын хаанаар нэгэнт өргөмжлөгдсөн учраас Ар, Өвөр Монголын бүх нутгийг чөлөөлж ялалтаа бататгах, Монгол улсыг гадаад орнуудаар зөвшөөрүүлэхийн төлөө хийсэн бүх алхамыг түүний нэртэй холбож, түүний зарлигаар явах болов.

Анхдугаар Богд Занабазарын Монголын тусгаар тогтнолыг алдсан хэргийг түүний залгамжлагч 8-р Богд бараг засаж залруулав гэж ухуулан сэнхрүүлэгчид хүртэл гарч ирж түүний нэр хүндийг зохиомлоор нэмэгдүүлж байсан гэдэг.

Иймийн улмаас нэрт түүхч, академич Ш.Нацагдорж “...Манж-Хятадын дарлалаас тусгаарлах хэргийг гардан гүйцэтгэсэн этгээд нь үнэндээ Жавзандамба хутагт ч бус ...харин тэр үеийн Монголын нөлөөтэй хэдхэн лам ноёд, Өвөр Монголын түшмэд болно” хэмээсэн нь үнэнд нилээд ойрхон хэмээн мөхөс би бээр боддог. Гэхдээ түүний байгуулсан зарим гавъяаг үгүйсгэж болохгүй. Тухайлбал: 1913 онд Монголын тусгаар тогтнолыг Далай ламаар зөвшөөрүүлсэн явдал юм. Мөн үүнээс гадна Чин улсын суурин дээр байгуулагдсан ДИУ-ын ерөнхийлөгч Юань Шикай монголчуудыг элдвээр басамжилж тунхагласан тусгаар тогтнолоосоо ухрахыг шаардахад Жавзандамба хутагт: “Гадаад Монгол энэ удаа журмыг үүсгэсэн нь язгуураас үндсээ баталж, шашнаа баталж, харъяат газар орноо бүрэн бүтэн болгохын санаа болой.

Ер өөр горилох зүйл бүхий нь бус, гажуу үгсэд баширлагдсан явдал бус, үнэхээрийн харгис засагт зовж зүдэрсний учир болой” хэмээн хариулж, Монголын тусгаар тогтнолыг бүү оролд гэсэн санааг шууд хэлсэн бөгөөд Өвөр Монгол руу орсон хятад цэргийн эсрэг зарлигаа гаргаж 5-н замын цэргийг 1913 онд хөдөлгөж байсан зэргийг ойрхоноос нь хэлж болно. 1913 оны 11-р сард Орос улс, ДИУ хоёр Монголын тусгаар тогтнолыг цуцлаж автономит эрхтэйгээр ДИУ-ын харъяанд үлдээхээр тохиролцож тунхаглал бичиг батлан гаргасанд нийт монголчууд илт дургүйцэн эсэргүүцэж байсан тул Богд хаан шинэ жилийн баярт Оросын дипломат төлөөлөгчдийг хүлээн авахаас хүртэл татгалзаж байжээ. Хиагтын гурван улсын тэнцвэргүй гэрээний үр дүнд Монгол улсын тусгаар тогтнолыг устгаж, автономит эрхтэйгээр ДИУ-ын харъяанд өгснийг Монголын ард түмэн дуртай хүлээж аваагүйг Богд маш сайн ойлгож байв.

Буриад, Өвөр Монголын ҮЭЧ-ний төлөө тэмцэгсэд Японы дэмжлэгтэйгээр Их Монгол улс байгуулахаар 1918-1919 онуудад тэмцэж эхлэхэд Богд дэмжсэнгүй. Шанзуб Бадамдорж тэргүүтэй Хятадын талыг баримтлагсад Их хүрээн дэх ДИУ-ын сайд Чен-И-тэй үгсэн Ар Монголын автономийг устгаж, Оросын хувьсгалаас Хятадаар улс орноо хамгаалуулах тухай Богд хаанд айлтгахад тэр “Бид энэ хэвээрээ зүгээр сууж байхад дэмий гэмгүй буй заа. Миний хаан суусан нь олон монголчуудын хүсэлд нийлүүлэн монгол та бүгдийг амар жаргалтай байлгахын тулд буюу. Миний нэгэн биеийн нэр цэнгэлийг бодсон бус, над хаан болов хэмээн төвөг нэмснээс бус үгүй тул би хааны хоосон нэрд дурлахгүй. Би санаваас бусдын туслахыг эрэхгүй. Энэ хэвээр суувал сайн мэт. Тэр ч байтугай Дундад улсын ЗГ-аас маньд хэлсэн үг үгүй. Нэгхэн түшмэл Чен-И-гийн үгийн төдийг баримталж юуны болно. Нарийвчлан хэлэлцэж тогтоо!” хэмээсэн нь автономит эрхийг устгуулж болохгүй хэмээсэн тод санаа байжээ.

Ийнхүү тэр үед Их хүрээнд байсан Хятад захиргааны эрх баригчдад Богд хаан улс төрийн хувьд найдваргүй хэмээн үзэгдэж байсан учир түүнийг баривчилж хоёр сар орчим хоригдож байхад Оросын цагаантнууд орж ирж Жавзандамба хутагтыг суллан хаан ширээнд нь дахин өргөмжилж, автономийг дахин сэргээсэн байна. Богд Барон Унгерн тэргүүтэй цагаантны хүчээр Хятадын цэргийг цохиж автономит эрхээ сэргээхийг хүсч байсныг улс төрчийнх нь хувьд судлууштай зүйл яахын аргагүй мөн.
1921 онд Үндэсний ардчилсан хувьсгал ялж ардын засаг байгуулагдсаны дараа Богд Жавзандамба хутагт Монгол улсын хэмжээт хаанаар өргөмжлөгдөн ажиллаж байгаад 1924 оны 5-р сарын 20-нд нас баржээ.

Үнэндээ 1911 оны ҮЭЧХ-ын эхэн үеийн шатыг түүний Монголын ард түмний дунд өндөр байсан нэр хүндийг ашиглаж Монголын ихэс дээдэс хийсэн үйл явц хэмээн үздэг. Хаан болсныхоо дараагаар Богд санваартны эрхэм ёсыг бэхжүүлэхээр ажиллаж, үүнийг эсэргүүцсэн ноёд ихэсийг шууд замаасаа зайлуулж, улсын сангийн мөнгөн болон бусад хөрөнгийг дураараа зарлагадан үрж байсан юм.

Эдгээрээс гадна Монголын эрх баригчдын дотор үзэл санаа, үйл ажиллагааны зөрчил ширүүсэх тусам ҮЭЧХ-ын удирдагчид болох Түшээт хан Дашням, Сайн ноён хан Намнансүрэн, Засагт хан Сономравдан, Да лам Цэрэнчимэд, Жүн ван Гончигсүрэн нарын өөрийн нэрт зүтгэлтнүүд дараалан сэжигтэйгээр нас барсныг Богдын ордныхонтой холбож үздэг.
Иймд Монгол улсын сүүлчийн хаан Богд Жавзандамба хутагтын улс төрийн болон шашны үйл ажиллагааг тусгайлан судалж, үнэн зөвийг нь гаргаж ирэх зайлшгүй шаардлага байгааг уншигч абугай та ойлгоно буй за.
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Төрийн алба хаагчдад 300 мянган төгрөг өгөхийг Та дэмжиж байна уу?
  • Дэмжиж байна.
  • Дэмжихгүй байна.