Монгол цэргийн гарамгай зүтгэлтэн, зоригт баатар их жанжин Дамдины Сүхбаатар
2017 оны 11 сарын 18

Монгол ардын хувьсгалын гарамгай удирдагч, Их жанжин Д.Сүхбаатарын талаар мэддэггүй хүн өнөөдөр Монгол оронд үгүй билээ. 1921 оны Үндэсний ардчилсан хувьсгалын үйл хэргийг удирдан зохион байгуулцаж, Монгол улсын орчин цагийн зэвсэгт хүчнийг үндэслэн байгуулсан энэ эрхэм хүний Монголын түүхэнд эзлэх байр суурь, байгуулсан гавъяа зүтгэл яахын аргагүй өндрөөс өндөр бөлгөө. 
Жанжин Сүхбаатарыг судлах ажлыг түүнийг нас барсны дараа эхэлж, 1943 онд нэрт түүхч Ш.Нацагдорж жанжин Сүхбаатарын намтар судлалын талаар анхны бүтээлээ хэвлүүлснээс хойш маш олон хүн энэ хүний талаар бичиж, ярьж, судлаж байсны дотор Түүхийн ШУ-ны доктор СГЗ О.Пүрэв гуайн хийсэн Сүхбаатар суд-лалын бүтээлүүд нэлээд дорвитой судалгааны ажил байсан гэдэгтэй уншигч авгай та маргахгүй байх.

1980-иад оны эхээр аавынх маань Баянхонгор аймгаас шилжин Сэлэнгэ аймгийн Мандал сум буюу Зүүнхараагийн САА-д шилжин ирсэн юм. Тэр үед миний бие ЗХУ-д (хуучнаар) цэргийн дээд сургуулийн төгсөх курсын сонсогч байсан бөгөөд зуныхаа амралтаар аавындаа амарч байлаа. Гэтэл нэг өдөр уйдсан намайг ойлго-сон бололтой аав маань “Миний хүү, аав нь чамайг маш сонин хүнтэй уулзуулъя. Энэ хүнийг Цэцэг гэдэг. Жанжин Сүхбаатартай уулзан учирч, ойр дотно явсан хүн юм байна” гэж билээ. Ийнхүү Цэцэг гуайтай уулзахаар аавынхаа хамтаар мотоцикл дээр нь сундлан тэднийд очлоо. Тэр үед 80 нэлээд гарсан настай тун чиг сайхан зантай хөгшин байлаа. Тэрбээр Сүхбаатартай ойр дотно явсанаа, Сүхбаатарын ааш аяг, зан ямархуу хүн байсан тухай нүдэнд харагдтал ярьж билээ. Цэцэг гуай: “...жүжигчин Дашнамжил (Гавъяат жүжигчин Дашнамжил. Ш.П) царай зүсний хувьд тун адилхан тоглосон, даанч дэндүү дөлгөөн болсон байна билээ. Харин тэр Оросын (ЗХУ-ын ардын жүжигчин Свердловыг хэлж байна. Ш.П) тоглосон дүр зан аашийн хувьд тун адилхан болсон байдаг юм. Сэлмээрээ ус цавчаад л...” гэж ирээд л ярьж өгсөнсөн. 

Тэрбээр цааш нь “Сүхбаатар айлд орохдоо сэлмээрээ үүд сөхөөд орж ирдэг, ширүүн дориун зантай, барзгардуу бор царайтай, өндөр нарийхан нуруутай, архи нэлээд балгачихдаг хүн байж билээ. Манай энэ хойд Ширхэнцэг уулан дээр (Зүүнхараа хотын Зүүн талд төмөр замын дагуу урд байрладаг гоёмсог толгой юм. Ш.П) мөн их гарч галуун хүзүүт мулталсан даа, зайлуул. Уг нь тэр Сүхбаатар айм-гийн Сүхбаатар сум, хуучнаар Сэцэнханы Ёст бээсийн хошууных гэдэг юу л бол. Угтаан бол тэр их хүн чинь буриад хүн юм шүү дээ” хэмээн хуучилж байсан нь одоог хүртэл санаанаас гардаггүй юм. Цэцэг гуай бол нэрт зохиолч Наваансүрэн гуайн “Минжийн хангай” зохиолд яг энэ Цэцэг нэрээрээ мөнхөрсөн бодит хүн байсан гэж одоо хүртэл Зүүнхараагийнхан ярьцгаадаг. Үүнээс гадна Ширхэнцэг толгойн хувьд одоо Монгол улсын төв талбай дахь Сүхбаатарын хөшөөний суурийг энэ толгойн хэлбэрийг дууриалган хийсэн хэмээн Зүүнхараагийнхан бахархан ярих маш их дуртайг энд бас дурдахгүй байж болохгүй. 

Сүх жанжны намтар судлалыг түүхийн дөрвөн үед хувааж болох юм хэмээн үүнийг бичигч би бээр мунхаглан боддог. Үүнд, нэгдүгээрт бага ба идэр нас (1893-1912 он), хоёрдугаарт, олноо өргөгдсөн Монгол болон Автономит Монгол улсын цэрэгт алба хаасан үе (1912-1919 он), гуравдугаарт зэвсэгт бослогод бэлтгэж хувьсгалын ялалтыг хангах үед ардын журамт цэргийн байлдааны ажиллагааг удирдсан үе (1919-1921 оны 7-р сар), дөрөвдүгээрт шинэ маягийн зэвсэгт хүчнийг үндэслэн байгуулсан үе (1921 оны 7-р сараас 1923 оны 2-р сар) зэрэг болно. Миний энэ мунхагласан энэ дөрвөн үечлэл дотроос Сүхбаатар жанжны намтарын нэгдүгээр үе буюу бага ба идэр насны түүх болон хувийн амьдрал нь бодит байдлаас нэлээд зөрүүтэй юм болов уу гэсэн бодол надад байнга төрдгийг нуух юун. 

Доктор О.Пүрэв гуай болон бусад Сүхбаатар судлаачид Сүхбаатар жанжныг 1893 онд Амгаланбаатар гацаанд төрсөн, Консулын дэнж дээр орос хүүхдүүдтэй тоглож өссөн, улаа нэхэж байсан гэх мэтээр бичиж байдгийг бид бүхэн бүгдээрээ мэднэ. Гэтэл Цэцэг агсны ярьсан “...Тэр их хүн чинь буриад хүн юм шүү дээ” гэсэн яриа болон бусад аман түүх, бичгийн эх сурвалжуудаас үндэслэн Сүх жанжны бага ба идэр нас хийгээд бусад хувийн амьдралтай нь холбоотой зарим түүхийг зохиочихсон юм биш байгаа гэх бодол мөхөс миний сэтгэлд төрдгийг нуух юун. 
Миний ойлгосноор жанжин Сүхбаатар 1893 он буюу XV жарны харагчин могой жил Чита мужийн нутаг Тарь нуурын орчим Бухын харуул хэмээх газар Ононгийн казак, хаминиган эр “жаахан” хэмээх Дамдингийн гэр бүлд төржээ. 

Тэрбээр бага наснаасаа эцэг, эхийн гар дээр өсч гэрийн боловсрол эзэмшин, Буриадын явуулын сургуульд сурч (эчнээ маягийн сургалт байжээ. Ш.П) Ононгийн казак багачуулын адилаар ах нарынхаа хамт морин дээрээс малгай газраас шүүрэх, хонь шүүрэх, сэлэм эргүүлэн бургас цавчих мэтээр сургуулилан байсаар эр төөлөх 16 насанд хүрч тэр үеийн тэргүүний казак хөвгүүдийн суралцдаг Омс-кийн кадет-д очиж гурван жил суралцаж 1912 оны эхээр төгсөж ирсэн байна. Залуу Сүхийн Омскийн кадет-д сурсан гэх энэ үе манай эрхэм түүхчдийн бичдэг “Их хүрээний орчим улаа нэхэж байсан” гэх үетэй тохирдог. Гэтэл Америкийн монгол судлаач Роберт А.Рупен түүнийг Дээд-Үд хот орчимд улаа нэхэж байсан тухай тэмдэглэсэн байдаг. Энэ бүх зөрүүтэй түүхээс харахад Сүх жанжны бага, идэр нас-ны түүхийг чухам яагаад ингэсэн юм бол гэдгийг уншигч авгай та сэтгэл оюундаа тунгаана биз ээ. 

1910-1912 онд Монголын ард түмэн үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын галыг бадрааж, Манжийн төрийн 200 гаруй жилийн ноёрхлыг унагаж, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсан явдал Өвөр Монгол, Барга, Хөх нуур, Алшаа, Угтаал цайдмын монголчууд, Шиньжаан, Ижил мөрний монголчуудад хүртэл нөлөөлжээ. Энэ нөх-цөл байдал зах зэргэлдээ хамгийн ойроос харж байсан Тагна урианхай буриад монголчуудад хүчтэй нөлөөлж, үүнээс улбаалан сэргэн мандсан олноо өргөгдсөн Монгол улсад нэгдэж нийлэх ухамсар сонирхол буриадуудын дотор улам хүчтэй дэлгэрчээ. 

Ер нь Ар Монголын хойд зах, Дорнод тал нутгууд хилийн дагуу нутагладаг байсан буриад монголчуудын хувьд хамгийн дотно танил нутаг байсан бөгөөд тэдгээр нутгийн өнтэй уудам нутгаар бэлчээрийг даган мал маллаж хадлан хадаж амьдарсаар ирсэн бөлгөө. Иймд олон Буриад айл өрх ҮЭЧХ-ийн дуудлагаар хэзээний танил Монгол нутагтаа нүүдэллэж бүрмөсөн шилжин суурьшсны дотор “Жаахан” Дамдингийнх байсан нь тэдний хувь заяаг Монгол улстай шууд холбосон байна. 

2000 онд болсон “Буриад монголчуудын угсаа түүхийн зарим асуудал” сэдэвт олон улсын эрдэм шинжилгээний бага хуралд судлаач Ж.Жамцын тавьсан “Түүхт хүний удам гарлын тухайд” илтгэлд “...Д.Сүхбаатарыг манай нутгийн буриад “жаахан” Дамдины хүү юмсан гэж Дорнод аймгийн Цагаан-Овоо сумын өндөр настангууд дурсан ярьдагийг би олон хүнээс сонссоор ирсэн бөгөөд энэ тухай лавшруулан сонирхож, мэдэх настангуудыг сураглан олж ярилцах холбогдох ном хэвлэлийг унших зэргээр багахан хэмжээний судалгааны ажил хийсэн юм” гэжээ. 

Тэрбээр цааш нь Чита мужийн Бухын харуул хавиар жаахан Дамдингийнхтай ойр хөрш нутагладаг, хоорондоо худ ураг байсан Цагаан-Овоо сумын иргэн Мухуудааны Самдан гэгч 60 гаруй насны өвгөнтэй 1970 онд уулзаж ярилцсанаа тэмдэглэсэн байна. Самдан гуай ярихдаа: Намайг тун бага настай байхад манайх болоод бусад олон буриад нар Орос нутгаас нүүн Монголд орж ирээд одоогийн Дорнод аймгийн зүүн урд ба урдуурхи нутгаар нүүдэллэн оршдог байлаа. Тэр үед манайх “жаахан” Дамдингийнхтай ойрхон нутаглаж байхад тэдний хүү Сүхбаатар нь Оросын цэрэгт алба хааж байснаа халагдаж ирлээ гэж манайхан ярьдаг боллоо. Гэтэл нэг өдөр сайхан морь унасан өндөр сайхан залуу эр манайд орж ирэхэд Дамдин худын маань хүү ирлээ гэж манайхан их зочилсон юмдаг. Тэгээд тэр хүнийг орос хэл бичигтэй, цэргийн эрдэмтэй хүн гэж ярьцгаадаг байлаа. Бас Богдын хүрээ орлоо гэж ярьцгаадаг болсон юм гэжээ. 

Мөн 1999 оны 8-р сард Цагаан-Овоо сумын иргэн 96 настай эмэгтэй Пушаалын Жигжид гуай ярьсан яриандаа: “...Сүхбаатар бол манай нутгийн цагаан дээлт Дамдины хүү мөн. Манайх Оросын нутаг Тарь нуурын хавиар Дамдиныхтай ойрхон нутагладаг байснаа ухаан орсон цагаасаа мэдэх юм. Дамдиных Сүх гэдэг хүүтэй байсан” гээд “Дээр үед Оросын нутгаас их олон буриад айл Монголд нүүж ирсэн. Манай нутгийн айлууд Монголын зүүн урд хэсэг, Халх гол хүртэл нүүсэн юм. Тэр үед Оросын цэрэгт алба хааж байсан Сүхбаатар манайхтай ойрхон байсан аавындаа ирсэн. Сүхбаатар гэртээ ирээд байснаа Богдын хүрээ орно, тэмээ хэрэгтэй гэхээр нь би нэг унааны тэмээгээ өгөхөөр боллоо гэж манай аав ээжид хэлсэн. Тэгэхээр нь ээж дургүйцэж: Чи тийм олон тэмээтэй биш байж юу гэж тэмээгээ өгөх гээд байгаа юм бэ? Ер нь тэр Дамдины хүү ямар явдалтай хүн бэ? гэж их л сэжиглэсэн байдалтай асуухад нь аав: Энэ Дамдины хүү Сүх бол туслахад болох хүн. Би нэг тэмээгээ өгнө гээд нэг сайн тэмээгээ өгсөн. Ээж бид хоёр харамлаад дургүй л байсан даа” хэмээсэн байна. 
Энэ бүхнээс харахад Ж.Жамцын тэмдэглэсэн Самдан, Жигжид гуай нарын энэ яриа залуу Сүхийн Оросын Омскийн кадет-д суралцаж төгсөж ирсэн, Богдын хүрээ орж Олноо өргөгдсөн Монгол улсын цэрэгт зүтгэж эхэлсэн эхний үетэй тохирч байх шиг санагдана. 
Мөн уналгын тэмээ авсныг бодоход 1912 оны сүүл буюу өвөл цаг байсан нь тодорхой байна. (Монголчууд өвөл нэг их морь унадаггүйг та бүхэн мэднэ. Ш.П)

Залуу Сүх 1912 оны сүүл үеэс Олноо өргөгдсөн Монгол улсын шинэ тутам байгуулагдаж байсан Зэвсэгт хүчинд ажиллахаар болсон байна. Монголын Засгийн газарт Оросын өгсөн эхний зээл нь арми байгуулахад зориулагдав. 

Ийнхүү 1913 оны хоёрдугаар сарын 6-нд Монголын Засгийн газар Морин цэргийн хоёрдугаар хороо, пулёмёт тасаг, их бууны батерей зэргээс бүрдсэн 1900 орчим бие бүрэлдэхүүнтэй нэг бригадыг байгуулж, Орос зөвлөхийг урьж ажиллуулсан байна. Монголын зэвсэгт хүчний анхны энэ бие бүрэлдэхүүний үйл ажиллагааг харсан Английн тоймч Перри Оскодо дүгнэн бичихдээ: 
1913 оны 3-р сард тэр хүмүүсийг цэргийн сургуулийн жагсаал хийж байхад нь харахад жинхэнэ утгаараа сургуультай цэрэг байна гэсэн сэтгэл төрөхгүй байлаа. Тэд Оросын хуучин винтов, морин цэргийн урт сэлмээр зэвсэглэсэн, гадаад байдал нь хайш яайш, дүрэмт хувцасгүй, монгол гуталтайгаа цэргийн сургууль хийж байлаа гэсэн байв. Үнэн чанартаа ийм бэлтгэлжилтэй зэвсэгт хүчинтэй бай-сан нь үнэн гэдэг нь тухайн үеийн цэргийн сургагч байсан Оросын хурандаа Надежный, Васильев нарын дурдатгалаас харахад илхэн байдаг. Тэр үед кадетын сургууль төгссөн бэлтгэл сайтай Сүх Монголын шинэ тутам байгуулагдсан бэлт-гэлжилт муутай зэвсэгт хүчинд үнэтэй боловсон хүчин болж байсан нь түүнийг пулёмёт тасгийн бага даргаар шууд томилсноос харагдана (Түүнийг шууд пулёмет тасгийн бага даргаар томилсон нь түүнийг Омскийн кадет төгссөн гэдгийг нотолж байх шиг. Ш.П).

Д.Сүхбаатар 1912-1919 онд Олноо өргөгдсөн болон Автономит Монгол улсын цэрэгт бүтэн долоон жил алба хаахдаа цэргийн эрдэмд суралцсанаа бататгаж, Хятадын хар цэрэг, дээрэмчидтэй хийсэн эх орноо хамгаалах байлдаанд идэвхтэй оролцож байсан зэрэг нь тэр үеэс түүний цэргийн хэргийн гоц авъяас тодорч байсныг илтгэнэ. Чухамхүү энэ үед Д.Сүхбаатарын үндэсний ардчилсан үзэл санаа төлөвшиж, цэргийн байлдаанд зохион байгуулж удирдах чадвар нь улам бүр бүрэлдэж, дарлагдаж байсан ард түмнийг хамгийн доорд ядуу хэсгээс гаралтай цэрэг олны дунд байж, тэдний хүсэл эрмэлзлэл, ирээдүйд итгэх итгэл зэргийг ойлгох болсонд түүний утга учир гол зүйл оршино. 
Монгол улсын ЗГ-ын цэргийг анх байгуулагдсан үеэс нь нэлээд хэдэн жилийн дараа хожим шалган байцаасан нэгэн баримтад “Тэд үнэхээрийн шаламгай, хурц, орох эргэх, жагсах зогсох, алхах гишгэх байдал нь цөм нэгэн хүний биеийн эрхтэн хөдлөхөөс тэгш...сурчаа” гэж тодорхойлсон байдгаас харахад энд Сүхбаатар нарын эх орончдын итгэл зүтгэл хичнээн их байсныг нотлох буй заа. Энэ бол хоцрогдсон оронд онцгой үзэгдэл байсан нь мэдээж. Хятадын цэргийн эрхтэн 1919 оны эцсээр Монгол орныг цэргийн хүчээр түрэмгийлэн эзэлж, дараахан нь цагаан гвардийн үлэмжхэн цэрэг цөмрөн орсноор Монгол орны гадаад, дотоод байдал туйлын хурцдан, үндэсний ардчилсан хувьсгалын тохироо тус оронд бүрэлдэхэд хүргэв. Энэ нөхцөл байдалд хувьсгалт байгууллагуудыг нэгтгэж ардын нам байгуу-лах, зэвсэгт бослогод бэлтгэх, Зөвлөлт Орос улстай цэрэг, улс төрийн холбоо тогтоож, тусламж авах асуудал Монголын хувьсгалчдын өмнө тавигдсан эн тэргүүний зорилт байлаа. 

Хувьсгалд бэлтгэж, Хиагтын зэвсэгт бослогыг удирдан улмаар ардын хувьсгалын бүрэн ялалтыг хангах явцад (1919-1921 оны 7-р сар) цэрэг байлдааны бүх ажиллагааг Д.Сүхбаатар биечлэн удирдаж байв. 
МАХН-ын анхдугаар их хурал (1921 оны 3-р сарын 01)-аас Д.Сүхбаатарыг Ардын журамт цэргийн жанжнаар, Монгол Ардын түр засгийн сонгон байгуулах хурлаас (1921.03.24) засгийн олон яамдыг байгуулахад Цэргийн яамны эрхэлсэн түшмэл (штабын дарга Ш.П) бөгөөд бүх цэргийн жанжинаар, мөн 5-р хурлаас (1921.04.10) хувьсгалт цэргийн зөвлөлийг байгуулахад тэргүүнээр нь томилж байжээ. 
Үнэн чанартаа Түр ЗГ-ын анхдугаар хурлаас (1921.03.19) Д.Сүхбаатарыг Цэргийн яамны сайдаар томилсон агаад энэ хурлаар яамдыг албан ёсоор хараахан байгуу-лаагүй учир сайд гэж хэлээгүй байна. 

Ингэхлээр жанжин Сүхбаатар шинэ Монгол улсын цэргийн яамны “анхны” сайд, Жанжин штабын дарга, цэргийн зөвлөлийн анхны дарга байжээ. Үүнээс гадна Түр ЗГ-ын дүрмээр Ардын засгийн хэргийг бүгд түр захиран шийтгэх газрын дарга, МАН-ын ТХ-ны дарга, Ардын цэргийн их жанжин нарын гурван хүнийг Ардын засгийн тэргүүлэгчээр томилдог байсан бөгөөд “...засгийн тэргүүлэгчдийн дарга нь...байлдааны цагт Сүхбаатарт шилжүүлэх тул цэрэг байлдааны хэргийг жанжин эрхэлмүй” гэснээс харахад гарцаа байхгүй Сүхбаатар ардын хувьсгалын гол удирдагч байсан гэдэг нь тодорхой байна. Мөн одоогийнхоор бол дайны онц байдлын үед бүх эрхийг өөртөө авдаг Ерөнхий командлагч буюу Ерөнхийлөгчийн эрхийг эдлэхээр байжээ хэмээн харагдаж байгааг уншигч та анзаарч байгаа байх аа. 

Жанжин Сүхбаатар 1920 оны 8-р сараас 11-р сарын 18-ныг хүртэл цэргийн мэргэжил дээшлүүлэх дамжаанд Эрхүү хотод суралцаж байхдаа ЗОУ-аас тусламж авах тухай, түүн дотроо шинэ дутам байгуулагдаж буй Ардын журамт цэрэгт хэрэглэх буу зэвсэг, техник авах тухай цэргийн бодлогын үүднээс нарийн нягт боловсруулсан саналыг Оросын талд тавьж байсан нь ирээдүйн Монгол улсад шинэ маягийн арми байгуулах талаар ямар их санаа тавьж байсны илрэл юм. 1921 оны 7-р сард Ардын хувьсгал ялж Монгол улс дахин тусгаар тогтнолоо зарласны дараа Монголын Ардын журамт цэргийг бэхжүүлэх, сургалтын цоо шинэ тогтолцоо бий болгох, жинхэнэ ёсоор шинэ маягийн армийн түвшинд хүргэх зэрэг тал дээр ажиллахаар Д.Сүхбаатар эргэлт буцалтгүй орсон байна. 

Үүний тод жишээ бол Ардын журамт цэрэг Нийслэл хүрээг чөлөөлснөөс хоёрдугаар сарын дотор Д.Сүхбаатар цэргийн хатуу сахилга журмыг тогтоох асуудлаар гурван тушаал гаргасны нэгд: “Юуны төлөө тэмцэж, хэний эрх ашгийг хамгаалж байгаагаа хувьсгалт ёсоор ухамсарлан төмөр мэт хувьсгалт сахилга журамтай тийм цэрэг, дарга нараар эгнээ нь нягтарсан арми дайсныг ялж чадна...” гэснээс шууд харагдана. Ардын журамт цэргийн сургалтын чанарыг сайжруулахын тулд зарим үед Зөвлөлтийн сургагч нартай хүчтэй зөрчилдөх асуудал байсан гэдэг. Д.Сүхбаатар 1921.07.17-ны өдөр гаргасан тушаалдаа: “Орос сургагч нараас хүч чадлын чармайлт гаргахыг шаардана. Тушаал зөрчих, муу байдал гаргах, хойш татах аваас ЗОУ-ын байлдааны үеийн хууль ёсоор шүүхэд шилжүүлнэ. Монгол улс болбоос та орос сургагч нарыг шинэ Монголын ардын хувьсгалт цэргийг үлгэрлэн дагуулагч чухамхүү цэргийн мэргэжилтэн гэж санаж, та нарыг харж байдгийг санацгаагтун” гэсэн байдаг нь дээрхийг гэрчилнэ. 

Мөн Б.З.Шумяцкийгаас (жинхэнэ нэр нь Андрей Червонный. Борис Захарович Шумяцкий Алс Дорнодын Бүгд найрамдах улсын ерөнхий сайд байсан, КуТВ-ын захирал, сонин сэтгүүлийн эрхлэгч, Союз кино үйлдвэрийн дарга зэрэг ЗХУКН-д улс төрийн албан тушаал хашиж байсан (1883-1943 он) Ш.П).
1921 оны өвөл Сүхбаатарын талаар тодорхойлолт бичихдээ сайн талыг нь магтахын хамт: “Ардын нам түүнийг үнэнч хүн гэж үздэг. Гэхдээ түүнд хачин зан бий. Жишээлбэл: Тэрбээр цагаантантай байлдахдаа хэдэн пулёмет олзолж авсныхаа хамгийн сайныг нь хутагтад (Богд Жавзандамба.Ш.П) бэлэглэв. Түүнээс гадна сүүлийн үед Бодоотой яагаад ч юм бэ түнжин хагарах болсон тул Сүхбаатарыг бага зэрэг “сэнхрүүлэх хэрэгтэй болсон юм” гэсэн байдаг. 

Энэ үеийн Монгол-Оросын цэргийн харилцаанд анхаарал татсан нэг асуудал бол 1922 оны дөрөвдүгээр сараас 7-р сар хүртэл үргэлжилсэн Москвад болсон цэргийн хэлэлцээ юм. Монголын цэргийн төлөөлөгчдийн бүрэн эрхийн бичигт зэвсэг хэрэгсэл яаралтай авах, Хятадын зүгээс Монголд довтолсон тохиолдолд ЗХУ ямар байр суурь баримтлахыг тодруулах, хэрэв Монголд идэвхтэй тусламж үзүүлэх аваас Оросын цэргийн “...ерөнхий командлал нь Монголын Бүх цэргийн жанжны гарт байх нь зүйтэй”, энэ ажиллагаанд АДБНУ-ын цэргийг оролцуулахгүй байх гэх мэт олон асуудлыг хэлэлцэн тохиролцох ёстой байтал удаан сунжирсны эцэст үр дүнд хүрээгүй юм гэдэг. 
Энэ бүхнээс харахад Монгол улсын цэргийн яамны сайд, Бүх цэргийн жанжин Д.Сүхбаатарын ЗОУ-аас цэргийн тусламж хүлээх, мэргэжилтэн сургагч ажиллуулах, хамтран ажиллах талаар баримталж байсан бодлогыг тодорхойлж болох юм. 

Д.Сүхбаатарын энэ хандлага, үзэл баримтлал нь түүний албан тушаалд нөлөөлсөн байж болно. Юу гэвэл 1922 оны 12-р сарын 14-нд хуралдсан ЗГ-ын хуралдаанаас Сүхбаатарыг Цэргийн яамны сайдын албан тушаалаас чөлөөлж, оронд нь дэд сайд байсан Хатанбаатар Магсаржавыг томилжээ. Харин Бүх цэргийн жанжны албан тушаалыг нь хэвээр үлдээсэн байна. Энэ тохиолдлын хэрэг үү, эсвэл Сүхбаатарыг ЗГ-ын гишүүн, яамны тэргүүн сайдаас огцруулах өөр шалтгаан байв уу гэдгийг анхааран судлах нь зүйд нийцэх болов уу. 
Ингээд түүний хувийн амьдралтай холбогдох хэдэн баримт руу эргэн оръё. Дээр дурьдсан судлаач Ж.Жамц авгайн илтгэлд Самдан, Жигжид гуай нарын ярьсан дурдатгал ярианд гарсан үйл явдлыг 1918-1919 онд болсон үйл явдал мэтээр ойлгогдохоор тусгагдсан байдаг. Гэтэл жанжин Сүхбаатар 1919 онд цэргээс түр зуур халагдсан нь үнэн боловч нутагтаа харих зав тун муу байсан байна. Нөгөө талаас Самдан гуайн дурдатгалд Сүхбаатарыг Оросын цэргээс халагдаж ирсэн гэсэн нь кадет төгсөж ирсэнтэй холбоотой байгаа бөгөөд хэрэв 1919 онд болсон үйл явдал юм бол хэзээ ч түүнийг Оросын цэргээс халагдаж ирсэн гэж хэлэх үндэс байхгүй. Учир нь тэр 1919 онд Монгол улсын цэрэгт алба хааж байсанд оршино. Иймд Жамц авгай цаг хугацааны хувьд бага зэрэг алдсан бололтой. 

Эдгээрээс гадна Сүхбаатар жанжныг буриад хүн байсан хэмээн нотлох томоохон баримт бол жаахан Дамдины ойрын хамаатан Лувсанжанга, Лувсанжангынд амьдарч байсан Сүх жанжины төрсөн дүү Дулам, түүний хүү Шагдарсүрэн нар юм. Одоогийн Дорнод аймгийн Цагаан-Овоо сумын буриад зон хувьсгалаас өмнө болон хойно Халх гол орчмоор нутаглаж байжээ. 
Тэр үед Зүүн хязгаарын цэргийг эргэж явсан жанжин Сүхбаатар ах, дүү нартайгаа уулзаж тэдэнд хадгалж яваарай хэмээн нэгэн бичиг өгснийг хэлмэгдүүлэлтийн үед энэ бичгээс болж хэлмэгдэх вий гэхээс болгоомжилсон Лувсанжангатан шатааж устгасан тухай Дуламын хүү Шагдарсүрэн дурсан ярьж байсныг мөн тэдний ойрын эмэгтэй ярьсныг Жамц гуай тэмдэглэн авчээ. (Дамбийням гэдэг хүн бол лам хүн байсан бөгөөд Хүрээнд очиж Сүхбаатартай уулзаж байжээ. Ш.П) 

Иймд энэ эрхэм хүний түүх, намтар-судлалыг үнэн зөв болгохын тулд дээр дурьдсан Лувсанжанга, Дуламын хүү Шагдарсүрэн, Самдан нарын үр сад, ач зээ нар Дорнод аймгийн төвд сууж буй Раднаабазар багшийн эхнэр Тарвын Дэжид, Мардайд сууж байсан Дамбийнямын Мандаа нар болон тэдний үр сад, мөн ач зээ нар үгээ хэлж үнэн зөвийг гаргаж ирэх цаг аль хэдийн болжээ. Дуугүй сууж болохгүй ээ. 
Ийнхүү Их жанжин Д.Сүхбаатар Цэргийн яамны тэргүүн сайдын албан тушаалаасаа огцорсны дараа тэрбээр цэрэг олон түмнийхээ дунд ажиллах үүргээ умартаагүй. 1923 оны эхээр цэргийнхээ харуул хамгаалалтыг эргэж яваад хатгаа тусаж, түүнийгээ эмчлүүлэлгүй явсаар хүндрүүлэн, эцэст нь эмчилгээ авч чадалгүй бурханы оронд заларсан гэдэг. 

Д.Сүхбаатарын үндэслэн байгуулсан Монголын зэвсэгт хүчин монгол төрийн мэргэн удирдлага, ард түмнийхээ гүн дэмжлэгээр орчин үеийн хүчирхэг цэрэг болж, “цэрэг хэмээгч улс гэрийг батлан хамгаалахын тулд зориуд дайчлан хуралдуулсан нь нэн чухал” гэсэн аугаа их жанжныхаа гэрээслэлийг биелүүлэн Ирак зэрэг оронд Монголынхоо нэрийг мандуулан, эх орныхоо тусгаар тогтнолын төлөөх соргог манаандаа итгэл төгс зогсож байна. 
Монголчуудын хөх мөнх тэнгэр үүрд ивээг!!!
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Төрийн алба хаагчдад 300 мянган төгрөг өгөхийг Та дэмжиж байна уу?
  • Дэмжиж байна.
  • Дэмжихгүй байна.