Түрэмгий баатар Баяр гүн гэгч хэн бэ?
2017 оны 12 сарын 2

Бид хүүхэд байхаасаа л Баяр гүн гэгч том дайсан байсан тухай ойлголтыг “Сүхбаатар” киноноос авч, банзанд ар нуруугаараа хүлэгдэн Их жанжны өмнө уйлагнан буй Цагааны Цэгмид гуайн гаргасан дүрээр л түүнийг олж харж байсан нь саяхансан. 
Монгол түмний аз жаргал, тусгаар тогтнолын төлөө “хэнтэй ч” нийлэхээс буцаагүй олноо Баяр гүн хэмээн алдаршсан энэ хүний удам угсааны тухай мөн ҮЭЧХ-ийн төлөөх тэмцэлд оруулсан хувь нэмэр, түүхэнд эзлэх байр суурь зэрэг нь социализмын үеийн марксист түүхчдийн арчаагүй арга барилаас болж хараар будагдан түүхийн тавцангаас арчигдахад хүрсэн бөлгөө. 

1890-ээд оны сүүлчээс Өвөр Монголын Жирэм, Горлос нутгийн Хятадын дээрэмчин Хунхуузууд (Улаан сахалт гэсэг үг юм гэнэ билээ. Ш.П) нарын бослогоос үлдсэн үлдэгдлүүд дээрэмдэн тонож эхэлсэнийг эсэргүүцэн анх боссон Э.Тогтох тайжийн тухай “Маш нууц” сонины 2006.10-р сарын №27-д бичиж байсныг эрхэм уншигч авугай та бүхэн санаж байгаа байх аа.
Э.Тогтох тайжийн тэмцэл үргэлжилсээр 1906 он хүрэхэд Манжийн Засгийн газраас “Шинэ засгийн бодлого” гэгчийг гаргасан тул уг харгис эсрэг тэмцэлд тэрбээр эргэлт буцалтгүй орох тэмцэл өргөжүүлэн дайчин эрсээ тэмцэлд дуудсанаар ард олны дунд Тогтох тайжийн нэр хүнд өсч, монгол цэргийн отрядын удирдагчийнх нь хувьд хошуу ноён Рагуу онцлох тэмдэг, цэргийн тугийг түүнд олгосон байна. 

Тогтохын отряд 1906 оны 9-р сараас 1910 оны 3-р сар хүртэл 4 жил шахам Жирмийн чуулганы Горлос, Дархан, Түшээт, Засагт , Жалайр, Зост хошууд, Шилийн голын чуулганы Зүүн үзэмчин, Баарин зэрэг хошуудын нутагт их төлөв Жан Золиныг захирдаг байсан Хятадын байнгын арми, Хятадын талыг баригч орон нутгийн засаг захиргаанаас дайчилсан монгол цэргүүдтэй дайтан тулалдаж байх үед Өвөр Монголын Зостын чуулганы Монголжин хошууны Мурангаа баатар, манай нийтлэлийн гол баатар Харчин дундад хошууны засаг гүн Гэсэржавын харъяат Тав жинст зайсан цахар Баяр нар ирж тэмцэлд нэгдсэн байна. Ийнхүү Тав жинст тайж, цахар Баяр, Тогтох тайжтай нийлснээр түүний хамгийн дотны баруун гарын хүн буюу штабын дарга нь болсон гэдэг. Тэгэхээр Баяр гүний түүх Тогтох тайжтай салшгүй холбоотой. 1908-1910 оны хооронд тайж Баяр, Тогтох тайжийн хамтаар дайчин нөхдөө удирдан Хятад Чин улсын цэрэгтэй 100 гаруй удаа тулгаралтанд орж ялалт байгуулж байсан хэдий ч 1908 оны хавар Мүгдэн хотын орчим Хятадын байнгын армийн цэрэгтэй тулгарч хүчтэй цохилтонд өртөн аргагүйн эрхэнд Ар Монголын нутагт буюу Сэцэн ханы нутагт орж 4-н сар болсон байна. 

Тогтох, Баяр нарын дайны ажиллагаа Манжийн засаг захиргааг ихээхэн сандаргаж байсан тул Бээжингийн Засгийн газар тэдний эрэлхэг дайчдыг дарж чадахгүйгээ ойлгохдоо хамгийн муу аргыг хэрэглэн нутгийн монголчууд болон ахан дүүсийг нь харгислан дарамталж, “Тогтох, Баяр нарыг эргэж ирвэл харгислалаа зогсооно” хэмээж байжээ. Энэхүү байдлыг зогсоохын тулд Тогтохын отрядынхан арга буюу нутаг буцах болж, Гирин, эсвэл Цицикарт очихоор шийдэж, тэнд хүрэхийн тулд Дорнод Хятадын төмөр замын Оросын засаг захиргаатай тохиролцож, тэднээс тусламж гуйхаар шаардлага гарсан байна. Энэ талаар Элчин сайд И.Я.Коростовец КВЖД-ийн хамгаалах тусгай корпусын захирагч генерал Н.М.Чичагов, мөн Төмөр замын хэрэг эрхлэх газрын дарга генерал Д.Л.Хорват нарын хооронд нууц хэлэлцээ хийсний дараа Тогтох, Баяр нарын отрядад нутагтаа буцахад нь туслахаар болсноос гадна Эрхүүгийн цэргийн тойргийн штабаас 500 ширхэг бирдан буу, сумны хамт олгохоор шийдвэрлэсэн байна. 

Жан Золины цэрэг босогчдыг мөрдөн хөөж, цохисоор байсан тул Тогтохын отряд хүчин мөхөсдөж эхлэв. Эл хүнд үед Тогтох, Баяр нар Оросын нөмөр нөөлөгт орохоор шийдэж, Тогтох тайжийн үеэл дүү Найданжавыг (урвасан хулгай Найдан ван гэгддэг Найдан ван болой. Ш.П) Харбин руу явуулж тусламж гуйсныг Оросын тал дэмжиж Өвөр Байгалийн албан захирагчид Тогтох, Баяр нарын гэр бүл, ах, дүү төрөл төрөгсөд, цэрэг дайчдыг хүлээн авахыг даалгажээ. Ийнхүү тэд Ар Монголын Сэцэн хан аймгаар дамжин 1910 оны 4-р сард Акши уездийн Шинэ-Дурулгуев суурингийн орчмоор Оросын хилийг давж, Хаант Оросын Засгийн газраас улс төрийн орогнол хүссэнээр Оросын Засгийн газар Тогтох, Баяр нарыг найр тавин хүлээн аваад улмаар Дээд-Үд (одоогийн Улаан-Үд хот) уездийн Харагантын волостийн буриад нутагт 2000 десятин газар олгон төвхнүүлсэн гэдэг.
 
Хэзээний шазруун, өөрийн гэсэн бодолтой цахар тайж Баяр 1911 оны хавар Тогтох тайжаас салж, тасран нүүж Чита хошууны Авдеевын булаг хэмээх газар өөрийн харъяаны таван гэр бүлийг авч очин 1912 оны эхэн буюу өвлийн адаг сарын 23-н хүртэл нэг жил хүрэхгүй хугацаанд амьдарчээ. Энэ тухай Тогтох тайж дурсахдаа: “Баяр бол...захирагсдаа удирдах, чадвар цовоо сэргэлэн, шийдэмгий чанараараа...аян дайны турш найдлагатай туслах минь байсан. Би түүнд тусгай отрядуудыг захирахыг даалгадаг байв. Дутагдал гэвэл яс хаядаг, шазруун, бүхнийг тэр бүү хэл намайг ч захирахыг хүсдэг” хэмээн Баяр гүнийг тодорхойлж байжээ. Тогтох, Баяр нар Оросын нутагт амар сууж болох байсан боловч 1911 оноос Ар Монголд Манжийн дарлалыг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн хүчтэй өрнөж, Монгол улсын дахин сэргэн мандалт, тусгаар тогтнолыг зарлахаар бэлтгэж буйг туйлаас талархан хүлээн авч зүгээр сууж чадсангүй! 

Улмаар Монгол улсын төлөө бие сэтгэл, хүч чадлаа зориулахаар эргэлт буцалтгүй шийдсэн байна. Баяр тайж Ар Монголд Тогтох тайжаас арай хожуу буюу олноо өргөгдсөний хоёрдугаар оны (1912 оны) өвлийн адаг сарын 23-нд Шинэ тулгар Монгол улсын хишиг соёлд багтахаар хичээнгүйлэн гуйж морь, нохой мэт зүтгэхээр амлан дагаар орж ирснээр түүний шинэ цэрэг, улс төрийн үйл ажиллагаа эхэлжээ. Тухайн үед Өвөр Монголоос ирсэн монголчууд Олноо өргөгдсөн Монгол улсын харъяат болохын тулд өөрсдийн сайн мэдэх хүнээр албан нотолгоо (Монгол хүн мөн гэдгээ нотлуулдаг байжээ. Өнгөрсөн 2006 онд сэтгүүлч Ч.Мөнхбаярын боловсруулан хууль тогтоох эрх мэдлийн институцид санал болгон өргөн барьсан “Монгол туургатнаа нэгтгэх тухай репатриацийн хуулийн төсөлд иймэрхүү нотолгоогоо гаргах тухай цухалзсан байсныг би дэмждэг. Ш.П) гаргуулдаг байсны дагуу Монголын ҮЭЧХ-ын гол удирдагчдын нэг Өвөр Монголын эрдэмт түшмэл гүн Хайсангаар Баяр тайж өөрийн тухай магадлагаа гаргуулсан байдаг. 

Ийнхүү дагаар ирснийг хүндэтгэн итгэмжлэн гаргасан Хайсан гүнгийн магадлал, Дотоод явдлын яамны бичгээр Богд хаан зарлиг гаргаж, Зайсан Баярт дөтгөөр зэрэг жинс, тогосын отго, хүү Хүрэлдөшид нь мөн дөтгөөр зэрэг, жинсээр хөхүүлэн шагнажээ. 

1912 оны зун Ховдыг чөлөөлөхөөр Баргын Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэн, Хатанбаатар Магсаржав нараар удирдуулсан Монголын Засгийн газрын цэрэг Жа ламын цэрэгтэй нийлэхээр явахад Э.Тогтох тайж өөрийн шилдэг 48 цэрэг эрсээ цахарын Баяр тайжаар удирдуулан хамт явуулсан байна. Энэ бүрэлдэхүүнд Гэндэн гүн, Найдан ван, Насантогтох мэйрэн нарын шилдэг дайчин эрс явж хамгийн идэвх самбаа, зориг тэвчээр гарган оролцож, олны дунд нэр хүнд нь тархсан гэдэг. Ховдыг чөлөөлөхөд байгуулсан Баяр тайжийн гавъяаг Манлай ван Хатанбаатар хоёрын тодорхойлсноор өндрөөр үнэлж 1912 оны 10-р сарын 1-нд Богд хааны зарлигаар түүнд гутгаар зэрэг жинс, тогосын отго шагнасан байна. Олноо өргөгдсөн Монгол улс тусгаар тогтнолоо зарласны дараахнаас олон өвөр монголчууд гэр бүл, айл саахалтынхныгаа дагуулан дагаар ирж, бас нэлээд баатар эрс монгол үндэстнээ нэгтгэх хүсэл эрмэлзлэлээр санаа шулуудан хөдөлсөнд ДИУ ихэд сандралд орохуй дор Өвөр Монголын нутагт цэрэг түлхэн оруулж, нутгийн ард түмнийг тамлан зовоож, шашин шүтлэгт нь тэрслэн, хот тосгодыг цөлмөн дээрэмдэж эхлэв. 

Иймд1912 оны 12-р сард Монголын Засгийн газар Цагаан хэрмээс нааших уугуул Монгол нутгийнхаа хот, тосгодыг чөлөөлж, Монголоо нэгтгэн хязгаар нутгаа батлан хамгаалах шийдвэр гаргахад харчин хошууны Баяр тайж цэргүүдийнхээ хамтаар таван замын цэрэгт татагдан байлджээ. Олноо өргөгдсөний гуравдугаар оны (1913) 4-р сард өмнөд хязгаарыг сэргийлэн хамгаалах цэргийн тэргүүн хорооны дарга Баярын цэргүүд, түшмэл Зүтгэлтийн сургууль хорооны цэргүүдтэй хамтран Хатан голын тэртээх Улаан довын бусгуул Шиндэй /худалдааны жижигхэн хот Ш.П/ хотын хэрмийг дайран орж, Хятадын 200 гаруй цэргийг хядаж, бусдыг нь сарниулан бутрааж, зэр зэвсэг, цэргийн хэрэглэл нэлээдийг олзлон авсан учир зэрэг дэвшин шагнагдсан байна. Ийнхүү эх орон, тусгаар тогтнолынхоо төлөө амь хайргүй тэмцэж гавъяа байгуулсны учир Түрэмгий баатар цолоор мөн шагнагджээ. 

Монгол улсын зүүн, баруун хязгаараар, хаагуур л бол хаагуур Хятадын цэрэг уулгалан довтлох болсон нь хэвийн үзэгдэл болсон 1913 оны өвөл Ховдын хязгаарын Цагаан түнгийн орчмоор хятад цэргүүд ихээхэн бэлтгэлтэйгээр довтлон ирсэн байна. Энэ байдлыг тагнан мэдэж цэргээ сайн зохион байгуулж, байлдсанд онцгой гавъяа байгуулан ялалт авчирсан учир Баруун хязгаарыг тохижуулах сайдын цэргийн хэргийг хавсран туслагч зайсан Баярт улсад туслагч гүнгийн зэрэг шагнаснаас эхлэн түүнийг Баяр гүн хэмээх болсон гэдэг. 
Баяр гүн Монгол эх орныхоо тусгаар тогтнолын төлөө эрэлхэг байлдаж, удаа дараа ялалт байгуулан ирсний зэрэгцээ түүний хэзээ ч хувиршгүй төрөлхийн шударга, өөрийнхөөрөө зүтгэдэг шазруун зан авир түүнд харшаар туссаар байсан гэдэг. 
Баяр гүн Ховдын хязгаарт алба хааж байх хугацаандаа Догшин ноён худагт Дамбийжанцангийн удирдлагад ажиллах ёстой байтал ямар ч үед өөрийн байгуулсан гавъяа, цол хэргэмдээ эрдэн өөрийн шазруун зангаасаа болж Жа ламтай зөрчилдөн цэргийн сахилга алдах зэрэг бусармаг байдал гаргадаг байжээ. Энэ тухай Оросын эрдэмтэн Дамбийжаа судлаач Инесса Ломакина “Жа ламын толгой” номондоо: “...Ховдын хязгаарын жолоодогчийн (Жа ламыг хэлж буй бололтой Ш.П) муу тал нь цэвэр цэмцгэр, ёс журамтай байхыг шаарддаг асуудал байлаа. Нэг удаа Баяр тайжийн отряд байрлаж байсан Гурван цэнхэрийн хил дээр иртэл ...Баярчүүдийн майханы гадна хог хөглөрсөн, цэргүүд нь архи ууцгаан согтуу хэвтэцгээж шивэр шинхэгээ ханхлуулан байсныг харсан Жа лам асар ихээр уурлан хилэгнэж буруутнуудыг ороолгон, Баярын отрядыг тараахаар шийдвэрлэж, түүнийг баривчлан Өргөө рүү буцаахыг тушаасан байна. 

Гэтэл эндээс оргосон Баяр тайж үүнд өсөрхөн Ховд очин Оросын цэргийн ангийн хамгаалалтанд орж Жа ламын зоргоор аашилдаг зангийн талаар нэмж чимэн худал цуурхал тараан оросууд болон Жа лам нарын хооронд сурсан зангаараа яс хаяж, Өргөө рүү томоохон хов маталт хүргэсэн байна. Ийм их үнээр Баруун хязгаарын хилийн хамгаалалтын цэргийн ангид дэглэм журам тогтсон юм” хэмээжээ. 

Нэгэнт ийм хэрэг мандсанаас Хүрээний эрх баригчид Баярыг цэргийн хамтаар эгүүлэн татаж зүүн өмнө хязгаарт явуулахаар Бүгд ерөнхийлөн шийтгэх яам, таван яамны хамтаар шийдээд байтал Ховдын хязгаарын Торгууд, Алтайн Урианхай зэрэг олон хошууд, чуулган сайд дарга нараас Баярыг хамгаалан “...Баяр дайсан руугаа хэд хэдэн удаа эрэлхэгээр байлдаж, манай хошуудын албат боолчуудыг хорт дайсны гараас салган авч, эмсийг авран хамгаалсан ба хандаж ирсэн хасгийн дээрэмчдийг сөнөөж, булаан уулгалсан мал эд юмсыг эргүүлэн олгож, шударгаар тэнхрүүлсэнд нийгмээр Баярын ач тусыг тоолж барахгүй тул гавъяаг илэрхийлэн тайж Баярт сайдын тамга, жич олон түшмэл цэргүүдэд цалин гавъяа нэмэн шагнан хүртээж, биднийг гадаад дайсанд дахин зовоолгохгүй болгон энх түвшинд удирдан шашин үндсээс үүрд салгахгүй болгохыг гуйж, түүнд шинэ тамга олгуулахыг хичээнгүйлэн гуйж байна” гэжээ.

 Үүнийг олон яамд хүлээн авч түүний олон хятад цэрэгтэй байлдаж гавъяа байгуулсан тухай ирүүлсэн айлдварыг үндэслэн Баярт Богд хааны зарлигаар гүнгийн зэрэг шагнаж, түүнийг гэдрэг татахыг түр хүлээлгэсэн шийдвэр гаргасан байна. Энэ тухай тэр үед баруун хязгаарт амьдарч байсан Алексей Бурдуков бичсэн нь: “...Баяр тайж Дотоод Монголд төрсөн. Тогтох тайжийн отрядын хүн. Баяр баруун хязгаарт цөөхөн цэрэгтэйгээ ирсэн ба тэндхийн отрядын дарга Дамбийжанцанд захирагдах ёстой байсан боловч захирагдахгүй, хэл ам гаргаснаас хойш Баярынхан Дамбийжанцангийн эсрэг элдэв яриа дэлгэрүүлэн, ухуулга хийх болжээ. Энэ хэрэгт Баярыг буруутгаж, баривчлан цэргийн захиргаанд ирүүлэн банздаж шийтгэх тушаалыг Дамбийжанцан гаргажээ. Тэгээд Дамбийжанцан нь Баярыг баривчлан Да хүрээнд хүргүүлэх, отрядыг нь тараах тушаал өгч гэнэ. Тэгэхэд нь Баяр Ховд руу зугатаан тэнд өөрийн найз нэр бүхий орос отрядын хамгаалтанд оржээ. Баярыг төдий удалгүй отрядын нь хамт төв рүү буцаан татсан бөлгөө. Баярыг ийнхүү буцаасанд Оросууд дургүйцсэнээс гадна өвс тээвэрлэх ажлыг эсэргүүцснээс болж Дамбийжанцанд бүр ч зэвүүцэл нь хүрч (Жа лам өвснөөс улсын санд татвар төлүүлэх гэсэн юм билээ. Ш.П) түүнийг муучлах бас нэг шалтгаан болсон. Удалгүй 1914 оны хоёрдугаар сарын 8-нд Дамбийжанцанг Петербургийн захирамжаар баривчилсан...” гэжээ. 

Ийнхүү Баяр гүн завсар хоорондын будлианд будилж явсан ч түүний сэтгэл зүрхэнд өөрийн гэсэн ганцхан бодол юу байсан бэ хэмээвээс “Олон монголчуудын эрх чөлөө тусгаар тогтнол, нэгдэл нягтралын төлөө” алхам дутамдаа шударгаар тэмцэн, нэгдсэн нэг Монгол гүрний тусын тулд юу ч хийхээс буцахгүй явсан нь түүний ул мөр, түүхэн баримтаар нотлогдох бөлгөө. 
Баяр гүн болон түүний цэргийг нэгэнт Ховдын орос цэргийн хамгаалалтанд ороод байсан учраас 1914 оны 8-р сарын 25-нд Оросын ерөнхий консулын газраас олноо өргөгдсөн Монгол улсын Гадаад явлын яаманд бичиг өргөн илгээсний дотор “...Эдүгээ Оросын ерөнхий консулын сайдын яамнаас гүн Баярыг цэргийн хамт Монгол улсын албан дор авбаас Монгол улсын хуулийг дагаж явмой. Хэрэв халагдваас манай консул сайдын яамнаас хамгаалмой” гэсэн байдаг. Үүнд Монголын тал “Гүн Баярын бие ба түүний цэргийн хамт дуртайяа манай Монгол улс дор алба хаах болваас албан хааж буй цагт тэр манай Засгийн газрын элдэв тушаал захирамжийг хүлээж, мөн эрхэм Орос улс хамаарахгүй болваас манай улс хүлээж алба хаалгуулсугай” гэх зэргээр тохирсон байна.

Баяр гүний хувь заяа нэгэн үе иймэрхүү байдлаар шийдэгдэн, мөн л байлдах, дайлах, Монгол улсын хил хязгаарыг харийн хятад цэргээс өмгөөлөн хамгаалах ажилд зүтгэсээр 1915 оны Хиагтын хүч тэнцвэргүй гурван улсын хэлэлцээр чухам яаж төгсөхийг харж хүлээсээр байсан гэдэг. Гэтэл 1000 гаруй цэргээ тараалгүй хил орчмын газар байлгасаар байсан Харчин гүн, шударгуун баатар Бавуужав нэгэнт Ар, Өвөр Монголын тусгаар тогтнол нэгдлийн байдал гурван улсын хэлэлцээрийн дагуу талаар болсонд бачимдан энэ бол мөн л Хятадын бодлого хатгалга, шударга бус явдал хэмээн үзэж нэгэн санаа шулуудан өөрөө өөрөөрөө дэнчин тавьж, Хятадын эсрэг үүрд тэмцэхээр тангараг тавин Бүх Монгол улсыг нэгтгэнэ хэмээн Ар монголын нутгаас гарч явсан байна. Байдал нэгэнт ийм болсон учраас гурван улсын хэлэлцээрийн дагуу автономит эрхтэй болж үндсэн Монголын цэрэг хүлээсэн үүргийнхээ дагуу Бавуужавын цэрэгтэй байлдахаар 3000 цэрэг татан хуралдуулж, зүүн хязгаарын хэргийг эрхлэх сайдаар Хатанбаатарыг, туслан шийтгэх сайдаар Түрэмгий баатар Баяр гүнийг томилон явуулсан байна. 
Нэг талаас автономит Монголын цэрэгт, нөгөө талаас Хятадын цэрэгт хавчигдан байлдаж явсан Харчин гүн Бавуужавт ямар хэцүү байсныг энд хэлэхэд хэцүү. Харчин гүн Бавуужав цэргийнхээ гол хүчээр Мүгдэн Чанчун орчмоор хятад цэрэгтэй байлдаж яваад дайсны суманд өртөж амь насаа алдсан билээ. 

Баяр гүнд монголчуудын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж явахдаа бусад нөхдийнхөө төлөөнөөс харамсан гашуудаж явсан үе байсан буй за. 
Түрэмгий баатар Баяр гүн ийнхүү зүүн, баруун хязгаарт Хятадаас уулгалан орж ирсэн дайсантай тухай бүр баатарлагаар тулалдаж амь насаараа дэнчин тавьж, хээрээр гэр хийж, хэцээр дэр хийж явсаар 1920 оны өвөлтэй золгож, цагийн эрхээр Монголын тусгаар тогтнолын төлөө тэмцэж гавъяа байгуулсан бусад баатруудын нэгэн адилаар Барон Унгерны цэрэгт зүтгэх болжээ. 

Энэ үе бол Монголыг Хятадаас аврахын тулд хэнтэй ч нийлж гамин цэрэгтэй тулалдахад бэлэн байсан үе билээ. Гэхдээ тэрхэн түүхэн нөхцөлд Баяр гүнийхэн хэн нөхөр, хэн чухамхүү Монголын тусгаар тогтнолын дайсан болохыг ялгаж ядан явсан нь түүхэн үнэн юм. Ийм учраас олон сайхан итгэл, зүтгэлт дайчин баатар нөхөд алтан амь насаа алдацгаажээ. 
Олноор өргөгдсөн 9-өөс 11 он хүртэл (1919-1921) Монгол улсын байдал үнэхээр эгзэгтэй түүхэн үе байсан бөгөөд “Өлөн чонын амнаас гарч галзуу барын аманд орох уу? эс бол нэгэнт Манжийн олон зуун жилийн хүнд дарлал мөлжлөгөөс аврагдан туурга тусгаарласан төр улсаа хамгаалан бататгах уу гэсэн асуудал байв. 
Барон Унгерн 1921 оны 2-р сард Нийслэл Хүрээг эзлэн Хятадын цэргийг хөөн зайлуулж улмаар Богд гэгээнийг хаан ширээнд нь дахин залан Монголын төрийг сэргээсний дараа хаант Монгол улсын Засгийн газрын нэрээр цэргийн дайчилгаа явуулсан байна. Төр, засаг хошуудын эрх баригчдаар дамжуулан цэргийн дайчилгаа явуулсны зэрэгцээ Хятадын дарангуйллыг үзэн ядсан монголчууд Унгерны цэрэгт олноор элсэн орж байлаа. 
1921 оны дунд үеийг хүртэл Хатанбаатар Магсаржав, хичээнгүй баатар Гомбо-Идшин гүн, Лувсанцэвээн тэргүүн, Сундуй гүн, Балжинням гүн, Баяр гүн, Бэйс Дугаржав, Найдан ван, Дарь эх лам, түшмэл Гэлэг-Ёндон нарын удирдсан 4000 гаруй монгол цэрэг Хаант Монгол улсын нэрээр Унгернд харъяалагдаж байсан ажээ. 

Монгол орноос гамин цэргийг хөөн зайлуулахын төлөө болсон зургаан томоохон байлдааны тавд нь Унгерн болон түүний монгол цэрэг, нэгд нь Ардын журамт цэрэг оролцжээ. Эдгээрээс Улаан хадны байлдаан нилээн томоохонд ордог бөгөөд энэ байлдаанд Баяр гүний цэрэг Хятадын 1000 шахам цэргийг угтан байлдаж улмаар тэднийг Монголд дагаар оруулахаар хэлэлцээ хийж, зэвсгийг нь хурааж, Их хүрээнд ирүүлсэн байна. 

Унгерн тэднийг дуртайяа хүлээн авч манж, солонгос 40-өөд хүнийг нь сонгон авч бие хамгаалагчаа болгон бусдыг нь хятад дивизион болгон өөрийн бүрэлдэхүүндээ авч байжээ. Ийнхүү Барон Унгерн Штернбергийн Монголд орж ирсэн үеэс эхлэн түрэмгий баатар Баяр гүн түүний харъяанд татагдан орж, гамин цэргийг устган дарах, хөөн зайлуулах хэрэгт оролцон явсаар 1921 оны хавар цагаас Монголын шинээр зохион байгуулагдсан Ардын журамт цэрэг, Монголд туслахаар ирсэн Оросын улаан цэргийн эсрэг байлдаанд удаа дараа орж эцэст нь 1921 оны 5-р сарын сүүлчээр Цагаан намын цэрэгт Хиагтыг Ардын журамт цэргээс чөлөөлж авахаар довтлон орохдоо пулёметчин цэрэг Рэнцэн, Бямбаа нарын суманд өртөж Салдаз гэдэг овоот толгойн өвөрт давсгаараа шархдахад түүний дөрвөн цэрэг нь дамнан авч зугтах гэж байгаад чадалгүй баригдаж улмаар Сүхбаатарт хүргэгджээ. 

Энэ үед Баяр гүн: “Сүхээ! Чи алах юм бол нэг сум гарга. Аврах юм бол нэг аяга цай аль” гэж хэлснээр цай авчирч байсныг партизан Б.Шагдар нарын олон журамт цэргүүдийн дурдатгалд бий. Ийнхүү монголчуудын эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө тэмцсээр ирсэн Цахарын зоригт эр, түрэмгий баатар гүн Баяр тэр оройдоо шархаа даалгүй ертөнцийн мөнх бусыг үзүүлжээ. 
Монголын хөх мөнх тэнгэр үүрд цэлмэг байг!!!

Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Төрийн алба хаагчдад 300 мянган төгрөг өгөхийг Та дэмжиж байна уу?
  • Дэмжиж байна.
  • Дэмжихгүй байна.