Улаан терроризмын нэгэн харгислалын учир шалтгаан
2017 оны 12 сарын 16
Хувьсгалт төрийн терроризм буюу их хэлмэгдүүлэлт хэзээ эхэлсэн бэ? Энэ гэмт хэрэг, геноцид нь ардын хувьсгалын анхны өдрөөс л эхэлсэн байна. 1921 оны 10-р сарын 05-нд С.Данзан тэргүүтэй төлөөлөгчид Москва орж, Зөвлөлт Төрийн зөвлөлийн тэргүүн В.И.Ленин тэдэнд нэгэнт олж авсан эрх мэдлээ алдаж болохгүй, төрийн хүчирхийлэл диктатур бол хувьсгалын оршин тогтнох гол зэвсэг болохыг зөвлөжээ. Тэгж чадна гэдэг ам өчгийг нь авсны эцэст Зөвлөлт улс Монголын шинэ Засгийн газрыг хүлээн зөвшөөрөв. Харин Монгол тусгаар улс мөн эсэх гэдэг дээр үг хэлж чадахгүй гэдгээ ч илэрхийлэв. 

Тэднийг эргэж ирсний дараахан 1921 оны 12-р сард “Саж лам”-ын хэрэг гэгчид холбогдуулан 48 хүнийг баривчилж буудав. Төрийн диктатурын талаар сургаал сонсоод ирсэн С.Данзан, Д.Сүхбаатар нар үүнд голлох үүрэг гүйцэтгэжээ. Ардын намын анхны дарга, Ерөнхий сайд Д.Бодоог ширээнээс нь буулгаж ноёдын бүлгийн төлөөлөгч Жалханз хутагт Дамдинбазар Ерөнхий сайд болов. Тушаалаас бууж Туулын хөвөөнд мал адгуулж, жирийн амьдралаар амьдарч байсан Д.Бодоог 1922 оны 8-р сард Да лам Пунцагдорж, Түр засгийн газрын Ерөнхий сайд асан Чагдаржав нар орж буудуулав. Түшмэдийн бүлгийн толгойлогч С.Данзан үүнээс яг хоёр жилийн дараа баривчлагдан 1924 оны 8-р сарын халуун өдөр Шар хадан дахь цаазын газар буудууллаа. 1928 онд Ц.Дамбадорж, Ж.Цэвээн, Н.Жадамба нарыг намын удирдлагаас зайлуулж Зөвлөлтөд хүргүүлэв. Тэд ч гэсэн С.Данзангийн адил хөгжлийн өөр зам буюу Монголыг үлгэрлэвээс Швейцарь лугаа адил замаар хөгжүүлэх санал гаргажээ. 

1929 он гарахад улаан терроризм улам хүчээ авлаа. 1915 оны Хиагтын гэрээг толгойлсон, 1921 онд Зөвлөлт засагтай хийсэн гэрээнд оролцсон Ноёдын намын Ширнэндамдинг буудан хороов. Мөн Егүзэр хутагт Галсандаш, Манзушир хутагт Цэрэндорж, баатар гүн Гомбо-Идшин нарын ноёдын бүлэгт хамаарч байсан эх орончдыг буудан хороов. Гэмт хэргээ “эсэргүү Эрэгдэндагвын хэрэг” хэмээн нэрлэжээ. Тайж хэмээгдэх сэтгэл мэдрэлийн өвчтэй Эрэгдэндагвын өврөөс Банчин богдод хаягласан нэгэн бичиг олдсоноос болж тэр терроризмыг хийсэн гэдэг. Хожмын үнэн түүхийг бичиглэгсэд уг захидал бичгийг Дотоодыг хамгаалахыхан буюу Коминтерний зөвлөлүүд өөрсдөө бичсэн байх гэж үзэх болов. 

Нэгэн цагт маш нууцад хамаарч байсан уг бичгийн эхийг өнөөгийн уншигчдад танилцуулах нь зөв мэт. Энэ хэрэг феодалуудын хөрөнгийг хураах, эдийн засгийн боймлолтын хажуугаар явагдсан байдаг. Дилав хутагтаас л гэхэд Лувсаншарав нар 200 мянган янчааны үнэтэй эд зүйлийг хураагаад өөрт нь бүрээс сайтай эсгий гэр, 4 улирлын хувцас, 6 үхэр, 7 адуу, 20 хонь үлдээж байсан баримт бий. Энэ ажиллагаагаа газар дээр нь цайруулж байв. Дилав хутагтын хөрөнгийг хурааж дууссаны дараа ардуудыг цуглуулан хурал хийлгэсэн байдаг. Мэдээж уг хурлыг нөлөө бүхий хувилгаан ламынх нь хөрөнгийг хураасан явдалд энгийн олон дургүйцэж бослого тэмцэл гаргахаас сэргийлэх үүднээс хийсэн нь тодорхой. 

Тийм ч учраас уг хурал дээр хутагтыг дуудан авчирч үг хэлүүлсэн нь эдүгээ хадгалагдан үлджээ. Дилав хутагтаас: “Одоо энд хуралдсан шавь нар та бүхэнд лам шавийн хувиар сонсгох учир болбол миний хувийн хөрөнгийг битүүмжилсэн учирт та бүхэн наагуурдан бодож, харамсах өрөвдөх мэтээр санаа сэтгэл үймэн зовж, осол эндүүрэл болох магадгүй болохын тулд энэ хуралдсан тухай хэдэн үг хэлбээс юун бол хэмээн санагдсанаа эл комиссын гишүүд нарт сонсговоос зүйтэй хэмээн зөвшөөрсөн тул илтгэх нь бидний Монгол улс болбол сүүлийн хэдэн зуунд харгис Манж, Хятадын гарт атгагдан нухлагдаж явсан дотоодын эзэрхэг ван, гүн, хутагт, хувилгаад нарын албат шавь хэмээн боолчлуулан давхар давхар дарлагдан зовлонг хүлээж тэсэхгүй болсны учраас 11-р онд (1921) бидний ард түмэн хатуу зориг хүчнийг гаргаж гадаадын харгис дайсан Чинг хөөн зайлуулж, дотоодын эзэрхэг ван, гүн, лам нарын эрх хэмжээг хязгаарлан ардын засгийг байгуулж, ард түмний эрх чөлөөг бататган эрдэм ажилд боловсруулахыг зорин оролдсоор эдүгээ 9 жилийн нүүр үзэж буй энэ завсар Ардын засгийн чухамхүү гол зорилгын ёсоор жинхэнэ ядуу ба дунд ардуудын ашиг тусыг бүрнээ биелүүлэн явуулаагүй гагцхүү өмчийн хөрөнгийг хуралдуулахыг гол болгосоор улсын 5-р их хурал хүрсэн нь 5-р их хурлаас хойш өмчийн хөрөнгийг хуралдуулахгүй нийгэм журмын ёсоор хөрөнгийг хөгжүүлж жинхэнэ ядуу ба дунд ардуудын аж амьдралыг сайжруулахаар тогтсон зэрэг учруудыг нэгэнт комиссын гишүүдээс олгосон бөгөөд гагцхүү миний бие болбоос ер бусдыг дарлан мөлжиж явсан зүйл үгүй боловч үлэмжхэн хөрөнгөөр холбогдох ба нийтэд тогтоосон тогтоол дүрмийн ёсоор бусдын нэгэн адилаар болон буй…” гэх зэргээр өмч хөрөнгөө хураалгасандаа “баярлаж” байсан аж. 

Хөрөнгө хураах комиссынхон уг үгийг нь Дилаваар бичүүлж аваад явсан байдаг. Бусад хутагт нар егүзэр, манзуширын хөрөнгийг ч хоггүй болтол нь хураажээ. Тэгээд нөгөөдүүл нь гуйлгачин болсондоо Дилавт хутагт шиг баярлаагүйн учир Эрэгдэндагва гэгчийн өвөрт нэгэн бичиг хийсэн нь тэр аж. 

Ингэж Сэцэн ханыхныг хэлмэгдүүлж буудсан байгаа юм. Харин хэлмэгдэгсдийн дотор баатар гүн Гомбо-Идшин хамгийн ядуу нь байсан бөгөөд 150-хан толгой мал нутагт нь байсан гэдэг. Тайж Эрэгдэндагва гэгч нь цаагуураа ДХГ-ын гар хөл болсон бууны нохой байжээ гэдэгтэй олон хүн одоо санал нэгдэх болжээ. Эрэгдандагвын өвөрт ямар бичиг байсан бэ?
“Эрхэм Дундад их улсын харъяат олон мужийн цэргийн жанжин сайдуудаар уламжуулан гол засгийн эрхийг барих газраас (Гоминданы засгийн газар) гайхамшигт хүч, сүрийг бадруулан их цэргийн дотроос зохилтойгоор дайчлан хөдөлгөж, умард зүгт хандуулан улаан хувьсгалыг үүсгэгч дотоод гадаадыг самуурлан байгаа Зөвлөлт засагт СССР хэмээх Орос улсыг даран илгээж мөнхүү улсаа Орос лугаа байлдан буй хэмээхийг товч төдий олж мэдээд бидний өчүүхэн лам ноёд тайж нар дэвхцэн баярлацгаав… Их Дундад Иргэн улсын гол засгийн газраа айлтгаж, Банчин Эрдэнийн гэгээн танаа тус тус өргөн илтгэж их хамгаалалтандаа багтаах түгээмэл тусламж гуйх нь: Богд Жавзандамба хутагтыг таалал төгсмөгц өнөөх гуйланч улаан хувьсгалын удирдагч нар нь… хуучин хан, засаг ба засаг бус ван, гүн, хутагт хувилгаад нарын захирах тушаах эрхийг хасч тэдний хөрөнгө хогшлыг хурааж, улаан Оросын харъяат гуйлгачин, шалдан нүцгэн хүмүүсийн зэрэг өөдөлшгүй этгээдүүдийг татаж авч сургагч, туслагч хэмээх хоосон нэр олгов. 

Басхүү тус Монголын доторх олон анги, сүм суварга орон хийдийн харъяат мөргөл тахилыг бэлтгэх, олон зүйлийн орон савыг нэмж байгуулах, хуучирсныг сэлбэж шимтгүүлэхгүй… өглөгийн эздийн туслах хандивлах зүйлийг цөмийг хэмжээлж хасах хийгээд сан жасын мал хөрөнгөнөөс алба татвар нугалан гаргуулж,… олон хутагт хувилгаадын хойт дүрийг тодруулан залахыг хэрэгсэхгүй болгож, үе залгамжлах үндсийг устган таслах тогтоол гаргаж байгаа… 

Бидний ван, гүн, лам н ар ба түшмэл ардууд маш нууцаар зөвлөлдөн Банчин Эрдэнийн гэгээн танаа айлтгаж гуйх нь: Манай халх монголчууд хуучин хэвээрээ эрх мэдэлтэй муж болон улс гэрийн найрамдлыг нэн зузаатгах эрхэм их Дундад улсад дагасугай хэмэхээс гадна басхүү Банчин-Эрдэнийн гэгээн таныг Халх Монголын дотор урин залж, бүгдээр өглөгийн эзэн болцгоож, үүрд тахиж, сүсэглэхийг хүснэ. 

Жанжин сайд их цэргийн хамтаар гавшгайлан илгээж умард хязгаарыг урьтал болгон тохинуулж, улаан хувьсгалын оросуудыг бут цохин арилгасны хойно харилцан найрамдсан баярын бичгийг ёслон гүйцэтгэхээс гадна Богд Жавзандамбын 9-р үеийн дүрийг тодруулан олж ширтэн тахиулахыг хүснэ. Хутагт хувилгаадад Шашин хурлын тухай тэргүүлэн өргөмжлөх ямбыг хэвээр улируулан олгож мөн тэдгээр олон хутагт нарын өөр өөр нэрийн доор шинэ, хуучин шавь нар болон өглөгийн эзэн болсон монголчуудыг анги ангиар хуваарилан нэр зааж, шашин хурлын тахил, өргөлийн гүйцэтгүүлэх ба шашин номын захиргаа жаяг, хуулийн ёсоор нарийн чанд болгон хөгжүүлэхийг хүсч бидний олон ван, гүн, хутагт, хувилгаад, лам нар бүгд нийлж өөр өөрийн нэрийг бичгийн сүүлд бичиж ийнхүү соёл дор хандсугай” хэмээжээ. 

Энэ бичгээс үзэхэд Эрэгдэндагвын хэрэг зорилго нь тов тодорхой мэт боловч ихээхэн бүдэг харагдаж байна. Гэхдээ энэ бичгийн зорилго үүргээ гүйцэтгэж улаан империализмын өмнөөс үг хэлэх гэсэн эх орончдын дайз руу сум зоож орхисон нь эдүгээ нэгэн үнэн. Дорнод Хятад буюу Манжуурын төмөр замыг Орос, Хятад хоёрын тавь тавин хувийн оролцоотойгоор байгуулсан бөгөөд түүнийг Гоминданы засаглал Японы дэмжлэгтэйгээр 1929 онд эзлэн авсан нь халдварт өвчин хэмээн дэлхийд зарлагдсан Улаан хувьсгалын эсрэг хийсэн анхны зоримог үйлдэл байсан юм. Тэр дэлхийн “Хувьсгалын” эсрэг хийсэн үйлдэлд шарлахсан Коминтерн үзэл суртлын хувьд шинэ шинэ зохиомж гаргаж, зэрлэг яргаллаа эхэлжээ. 

Төр ба хувьсгал буюу диктатур хатуу чанга байдаг тухай Лениний сургаалийг Сталин “өөрийнхөөрөө” тайлбарлаж эхэлжээ. Гамин намынхан оросуудыг ялах нь гэж ойлгож оодорсон Монголын мяндагтнууд баярлан дэвхцэж байгаагаа илэрхийлсэн нь лавтай Монголын уламжлалт сэтгэл зүй, үг биш. Дэвхцэх гэдэг үг хаанаас бий болж, Монголын хөрс шороонд суусан байх нь ойлгомжтой. Зөвлөлт дэлхийн империализмд өөрийн зүгээс их хувь нэмэр оруулсан. ѫүний нэг хаялга нь Монголд 1929 оны хэлмэгдлээр эхэлсэн гэж болно. 

Гэхдээ үүнээс хойш бүр цадигаа алдсан. Өөрсдийнхөө тусгаар улс гэж зөвшөөрсөн Монголыг шууд Хятадад өгч Караханы болон Гоминданы хэлэлцээрээр устгав. Тэгээд Ерөнхий сайд П.Гэндэнг шууд баривчилж жил гаруй “зугаалуулсны” эцэст буудсан ба дараачийн Ерөнхий сайд А.Амарыг шарилгүй болгож чадсан байгаа юм. Оросын буюу Стализмын Монголын эсрэг явуулсан террорт гол үүрэг гүйцэтгэсэн Х.Чойбалсан өөрөө бас Гэндэн, Амар нарын замаар үхсэн билээ. 
Хүссэн цагтаа юуг ч хийж чадах коммунист дарангуйлал Монголыг бараг устгах шахсан. Харин хэлмэгдэгчийн нэг Дилав хутагт Монголыг НѫБ-д элсүүлэх гэж олон удаа оролдож байсан байгаа юм. Гэхдээ ЗХУ-ын ноёрхлоос Монголыг гаргах гэсэн оролдлогод Энэтхэг, Франц хоёр улс “сэтгэлээсээ” хандсан байдаг юм. 
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Т.САНАА
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
У.Хүрэлсүхийн Засгийн газрын үйл ажиллагаанд та сэтгэл хангалуун байна уу?
  • Тийм
  • Дунд зэрэг
  • Явцгүй байна