Дархадын Чулуунжий удган, Буриадын Цонж зайран хоёрын тулаан үхлээр төгсжээ
2018 оны 4 сарын 21
Ирүүл тулаан гэхээр сэлэм хангинан, цусаа садруулан үхэтхийн унаж буй хөлөг баатруудын дүр сэтгэлд буух биз ээ. Тэгвэл ид шидтэнгүүд тодруулбал хүчит бөө нар хоорондоо хэрхэн тулалддаг нь танд сонин байх болов уу? Үүнийг өгүүлэхийн тулд өнгөрсөн зуун руу өнгийж түүх сөхөхөөс аргагүйд хүрнэ. 

Уг үйл явдал 1918 оны хавар болсон гэдэг. Тэр үед Нийслэл хүрээнд Чулуунжий гэдэг удган бөө хүч чадал, онгод авъяасаараа нэрд гарч байжээ. 50-иад насны Чулуунжий удган хормойноосоо унагасан ганц хүүтэй бөгөөд үүх түүх нь их сонин агаад ер бусын аж. Түүнийг нь маш цөөхөн хүн мэдэх бөгөөд хүүгийнх нь эцгийг харсан үзсэн хүн гэж үгүй. Гэвч үүнийг бичихийн тулд Чулуунжий удганы удам угсаа үүх түүхийг нарийн тодорхой бичих нь зүйд нийцэх байх. 

1860-аад оны үед Баруун европоос нэгэн жуулчин судлаач эр Монголд ирсэн агаад угсаатны судлалаар аймаг хошуугаар бадарчлан явсаар Хөвсгөлийн цэнхэр уулсаар орон Дархадын хотгорт хүрчээ. Тухайн үедээ Дархадын хошуунд Хачир хэмээх алдартай бөө байжээ. Сайхь жуулчин эр Хачир бөөгийнд саатан морилохдоо түүнийг алга болохыг, улайсгасан төмөр долоож, гэдэс рүүгээ хутга шаах зэрэг олон олон үйлдлийг нь харж ихэд биширчээ. Мөн фото зураг авах гэтэл аппарат нь ажиллаагүй нь бүр ч ихээр гайхашруулж орхиж л дээ. Бөө ч шонхор хамартай харийн хүнийг ихэд хүндэтгэсэн бололтой. Сайхь жуулчинг нутаг буцахаар Хүрээг чиглэн хөдлөхөд нь нутаг руу нь үдэж өгөхөөр Хачир бөө цугтаа явсан гэдэг. Түүнээс гадна Хачир зайран Нийслэл хүрээг үзээгүй байсан учраас нүд тайлах давхар зорилго агуулсан байлаа. 

Хүрээнд очоод хэд хоноход Хачир зайран тувт л хараал зүхэл урсгаж явлаа. Тэр үед Шарын шашныхан бөө нарыг ихэд хавчиж гадуурхдаг байсан учраас хялалзан цэхэлзэх лам нараас эмээсэндээ тэр байсан биз. Европ жуулчнаа үдэж өгсөн Хачир зайран Хүрээнээс зайдуухан бараа бологсдынхоо хамт майхан жодгороо босгочихсон маргааш нь нутгийн зүр хөдлөнө гээд хятад хар архи сөгнөсөн шигээ тас тас хөхөрч хэвтэв. Энэ үеэр нэгэн эмэгтэй ирж зайранд бараалхах хүсэлтэйгээ өчжээ. Дулмаа гэх 30-аад насны мантгар улаан эхнэрийг орж ирэхэд үс, сахал нь ширэлдсэн зайрантан цүрдгэр гэдсээ илчихсэн үстэй дээлэн дээрээ сархад шимэн хэвтэж байлаа. Дулмаа хүүхэн нөхөрт гараад арван хэдэн жил болсон авч нойтон сормуустай үр заяасангүй. Тэрээр аргаа барахдаа Утай Гүмбүн, Лхас гээд цастын орон Түвдийг нүхэлсэн авч тусыг эс олжээ. Ингээд эцсийн найдлага болон том зайран морилж явааг сонсоод хэрэг болгон ирсэн нь тэр байв. Зайрантан бүсгүйн өчлийг сонсоод толиндоо харснаа муухан мушийв. Тэгээд л өмсгөлөө асаан бөөлж эхэлжээ. Ингээд муужран уналаа. Шадар эр нь архи цутгаж босгоход нь зайран:
- Чи гарч бай гэж хэлээд эмэгтэйтэй хоёулахнаа үлдэнгүүт 
- За мөнх тэнгэр ингэж айлдлаа. Онгод минь ч шивнэв. Чи үртэй болъё л гэвэл надаас олох юм байна. Энэ миний ч хийж буй ажил биш. Хөх тэнгэр л чамд надаар дамжуулан үр хайрлах гэж байгаа юм. Тэгээд ч ер бусын хүүхэд төрнө шүү дээ. Тэр нөхөр чинь хүнээс хүүхэд оллоо гээд гоншигноод байх юм биш биз? гэж асуухад нь сайхь эмэгтэй мөргөж сөгдөн 
- Яалаа гэж дээ тэнгэр минь. Нөхөр маань надтай л адилхан үрийн мөрөөсөл болсон амьтан байгаа. Та үрээ хайрла хэмээн нулимсаа унаган хэллээ. Сайхь эмэгтэй зэрвэсхэн харахад л мантгар улаан болохоос бус тогтож харьцвал тийм ч царай муутай гэж хэлэгдэхээргүй нэгэн байлаа. Чингээд зайрантан нөмгөлөнгөө бүсгүйг хувцсаа тайлахыг тушаав. Үртэй болохын хүсэлд автсан хөөрхий эмэгтэйн нүүрэнд бөөн горьдлого тодрон яаран сандран хувцсаа тайчив. Хоёул чармай нүцгэлэн оронд орлоо. 

Бүсгүйн булцгар мөөмийг сахалтай хошуугаараа үмхэлж байсан зайрантан амьсгаадан байж
- Чи үртэй болъё л гэж бодож байвал үнэн сэтгэлээсээ тачаад гэжээ. Үнэндээ сайхь эмэгтэй үртэй болохын тулд мал адгуустай явалдахаас бусдыг үзсэн байлаа. Тиймдээ ч гал халуун тачаалтай нэгэн байсан нь зайранг галзууруулах шахав. Бүсгүйг бүтэн шөнөжин эдлэн хоносон Хачир бөө түүнд 
- Тэнгэр таалсан ч гэлээ би бас чамайг үнэн сэтгэлээсээ олонтаа таалах шаардлагатай байна. Чи надтай хэд хонож чадах уу? гэж асуухад нь хүчирхэг эрд эзэмдүүлсэн бүсгүй
- Тэгэлгүй яахав хэмээн сулхан дуугарчээ. Ингээд л зайрантан бүсгүйг сар шахам өвөртөлж цэнгэл эдэлжээ. Зайрантан ч хүүхнийг жирэмсэн болсон эсэхийг нь нүдээр үзэхээр шийдэн нутаг буцах ажлаа түр хойшлуулав. Дараа сард нь бүсгүйн биений юм ирээгүй учраас жирэмсэн болсонд нь бат нот итгэжээ. Хачир зайран нутаг буцахынхаа өмнөхөн Дулмааг нөхөртэй нь өмнөө суулгаж байгаад 
- За би завхай зайдан явдалтайдаа ийм юм хийгээгүй юм шүү. Та хоёрыг өрөвдөхдөө л тэр шүү дээ. Охин төрөх байх.

Чулуунжий гэж нэрлээрэй. Ганц юм сануулъя. Охин чинь миний онгодыг өвлөж удган бөө болно. Үүнийг л сана. Арван найман настайдаа бие нь өвдөн эвгүйрхэх байх. Онгод нь ирж байгаа нь тэр. Би тэр цагт үхсэн байх болно. Тэр үед миний хэнгэрэгийг хэн нэгэн охинд өгнө. Тэр хүн замыг нь засч өгөх болно. Охин чинь та хоёрыг сайхан амьдруулах болноо гэж хэлээд хөдөлжээ. 
Дулмаагаас үнэхээр ч охин төрлөө. Охиныг төрөх үест цас орсон байсан ч тэнгэр дуугаран цахилгаан цахилж байсан гэдэг. Мэдээж хэрэг захиас ёсоор Чулуунжий гэж нэрлэлээ. Охин сэргэлэн цовоо ч гэж жигтэйхэн. Хаа очиж хамрын ханиад хүрч зовоолгүйгээр өсчээ. Зайрангийн хэлснээр аав, ээждээ ачтай гэдгээ олонтаа харуулжээ. 12 настайдаа гадаа тоглож байгаад хүүхэд тэвэрч явсан эртэй чарлан зууралдах чимээг нь сонсоод эцэг нь гүйж гарчээ. Нэгэн зэвүүн царайтай эр өлгийтэй хүүхэд тэвэрчихсэн, харин Чулуунжий охин сайхь эрийн хормойноос зууран чарлаж байх аж. 

Эцэг нь
- Юу болоод байна аа? гэсээр очиход сайхь эр
- Хүүхдээ тэврээд явж байтал энэ нэг жаахан охин хормойноос зүүгдээд байх юм. Хүмүүжилгүй тархи байна гэхэд охин нь
- Аав энэ хүн жаахан маамууг хулгайлсан байна гэхэд хүүхэд тэвэрсэн эр
- Үгүй энэ чинь жаахан маанаг охин юм уу даа гээд охиныг нь түлхэж унагаад цааш ухасхийлээ. Энэ мөчид охиндоо итгэсэн эцэг араас нь ухасхийснээр тэр хүнийг барьж авчээ. Үнэндээ хаанаас ямар хүүхэд хэрхэн хулгайлсныг сайн мэдэхгүй ч охиныхоо хэлсэн үгэнд зөн совингоороо итгэж байлаа. Ингээд охиноосоо
- Энэ тэгээд хэний хүүхэд юм бэ? гэж шал тэнэгдүү асуулт тавьлаа. Гэтэл охин нь
- Мэдэхгүй. Ямар ч байсан би гэрийг нь олох байх гэхэд өлгийтэй хүүхдийг охиндоо тэврүүлээд үл таних хүнийг бүсээр нь хүлээд явжээ. Охин замчилж явсаар нэгэн шургааган хашаанд иртэл түм түчигнэж бум бужигнаж байв. Үнэхээр уг айлын өлгийтэй хүүхэд алдагдсан байлаа. Ингээд бөөн баяр хөөр болсон нь ойлгомжтой. Уг айл нь Цэрэндоной гэдэг гүнгийнх бөгөөд ганц хүү нь эхнэр аван голомт залгамжлах үртэй болсноо алдсан нь энэ байжээ. Хачирхалтай нь сайхь эр дээрх эмэгтэйд сэтгэлтэй байсан авч гүнгийн хүүд алдсандаа хорсч явсан юмсанж. Ингээд сиймхийг нь тааруулж байгаад хүүхдийг сэмхэн хулгайлсан нь тэр байж. Уг хүүхдийн хулгайч мэдээж хэрэг хар гэрт хоригджээ. 

Цэрэндоной гүн ач хүүг нь аварсан Чулуунжий охиноос 
- Чи хүүхэд хулгайлж явааг нь яаж мэдсэн юм бэ? охин минь гэж асуухад охин
- Мэдэхгүй гэж хэлсэн гэдэг. Угсаа залгамжлах ачийг нь өстний гараас аварсны төлөөсөнд Цэрэндоной гүн тэднийд 10 лан алтан ембүү, хашаа байшин, хөдөө байдаг малнаасаа гурван морь, гурван тугалтай үхэр, 30 хонь тасдаж өгсөн аж. Энэ нь уг ядуу айлд тэнгэрээс буусан хишиг болжээ. Тэр орой нь баярлаж хөөрсөн эцэг, эх хоёр нь 
- Охин минь чи нээрээ хүүхэд хулгайлж явна гэдгийг яаж мэдсэн юм бэ? гэж асуухад Чулуунжий бас л 
- Мэдэхгүй гэжээ. Үнэхээр ч охин яаж мэдсэнээ тайлбарлаж чадахгүй байсан нь ойлгомжтой. Охинд энэ маягийн бэлэг сэлт олон хүнээс ирснээр энэ айл овоо хөлжжээ. Гэхдээ охин бас чиг дандаа сайн сайхан юм хийгээд байсангүй. Чулуунжий охин лам нарыг нэг нүдээр үзэж чадахгүй. 

- Лам нар муухай л гэж хэлнэ. Тиймээс эцэг, эх нь олноос айж зовохдоо гэрээс нь бараг гаргахаа больжээ. Охиноо яагаад ингэж хэлэх болсныг ч сайн ойлгоцгоож байв. Охин удган бөө болох нь нэгэнт тодорхой болжээ. 18 нас хүрсэн үеэр нь тэднийд холын хүн дөрөө мултлав. Сайхь хүн нь нэгэн Дархад эр байлаа. Тэрбээр Хачир бөө тэнгэрт халиад таван жил болсныг дуулгахын сацуу гэрээслэл ёсоор нь хэнгэрэг, толийг нь хүргэж ирснээ өччээ. Ингэхдээ татаж унадаг өвчтэй болчихоод байсан Чулуунжийг маш амаран илаарьшуулсан төдийгүй бөөлөх эрдэм ухаанд боловсруулаад буцжээ. Ингэж Чулуунжий удган онгод юугаа залсан түүхтэй. Харамсалтай нь тэрээр нөхөрт гарсангүй. 

Нэгэн удаа эцэг, эх хоёр нь нэг залуу хархүүг дагуулж иржээ. Бие хаа томтой ч унаж, татдаг өвчтэй болсон түүнийг эдгээж өгөхийг гуйжээ. Удган ч хүч чадлаараа залууг илаарь болгосон агаад хачирхалтай нь сайхь залуу түүнд сэтгэлтэй болж орхисон юмсанж. Удган ч бас залууд муугүй байсан бөгөөд ор хөнжилд орцгоож махан биеийг жаргаасан авч насан турш ханилах хувьгүй байлаа. Удган залууд
- Би чиний заяаны хань бишээ. Хайртай болгон ханилна гэж байдаггүй юм. Чи юмтай хүний үр, сүүтэй гүүний унага учраас цагаан ястай эмэгтэйтэй ханьла. Би бурханыг чинь шүтдэггүй. Мөнх тэнгэр онгод юугаа л аргадаж явъя. Харин алтан сайхан үрийг чинь хэвлийдээ тээж төрүүлэн, сонсох чих, харах нүдээ болгож явъя даа гэж хэлээд нүүр буруулсан гэдэг. 
Харин Чулуунжий удганаас хүү төрүүлж орхисон ч, ханилах хувь нь дутсан сайхь эр хаанахын хэний үр нь болох нь даанч мэдэгдэхгүй байсаар өнөөг хүрчээ. Ингээд Чулуунжий гэгч охин чухам хэний хэн болох, ямар учраас удган болсон нь танд тодорхой боллоо. Иймээс гол зүйлдээ оръё. Чулуунжий удганы ганц хүү 1918 оны хавар 20 нас хүрсэн бөгөөд ээж нь эхнэр авахыг бараг л тулгаж шаардаад байсан үе билээ. Нэгэн өдөр хүү нь ээжээсээ хөдөө яваад ирэхийг гуйжээ. 

Ээж нь нэг “дэмий дээ” гэж хэлэх гэсэн авч амаа жимийгээд өнгөрөв. Түүний хүү Төртогтох өндөр чилгэр нуруу, өтгөн хар хөмсөг гээд ер нь л Хүрээндээ сайхан залуусын нэг байлаа. Тэрбээр зүүн аймгаас хурдан удмын азарган үрээ авах гэсэн найзуудыгаа дагасан нь тэр аж. Сайхь залуус морины сайнаар довтолгосоор Сэцэнханы нутгаар хөндлөн гулд тэнэж Галшар нутгаас гайгүй сайн азарган үрээ байдсан гүү тэргүүтнийг үнэ цохиж аваад Хүрээ рүү хүлгийн жолоо эргүүлжээ. Чингэж явахдаа мань эрс Онон голын эрэг дээр нутаглаж байсан хот айлд буун хоног тааруулсан юм байх. Сайхь хотны Гармаев гэгч буриад өвгөнийд Балжмаа хэмээх басган (охин) байсан нь залуусын сэтгэлийг тэр дундаас Төртогтохыг нэгмөсөн уймруулж орхих нь тэр. Онон голын буриад басган Балжмаад сэтгэл алдарсан Төртогтох найзууддаа ганц хоёр хоног саатахыг хүсэхэд цаадуул нь цааргалсангүй. Энэ хоёрхон хоногийн дотор Балжмаа басган ч гэсэн өндөр нуруу өргөн ханхар цээжтэй Төртогтохд маш амархан татагдаж хайраа өглөө. 

Байгаль далайн чанадаас октябрийн хувьсгалаас зугтаж ирсэн Гармаев өвгөн ч алс хойчоо бодсон уу, яасан басганаа халх залууд эхнэр болгон өгөхөөсөө цааргалахгүй байлаа. Гэвч урьдчилан тооцоогүй маш том бэрхшээл гарч иржээ. Оройхон хэрд нэрмэлийн охинд халамцсан буриад эрс Гармаев баавайн хотонд дуу шуутайхан бууцгаав. Тэдэн дундаас Сэнгээ гэгч нармигар шар эр гойд ялгарч байсан бөгөөд шууд л Балжмааг хүзүүдэн авч шүлсдэв. Балжмаа 
- Болигтий гэхэд нь халх залуусыг хараад эргэлзээнд орсон Сэнгээ аман дахь мохоороо өвс ногоо руу шал хийтэл нулимчихаад 
- Түй, шорт (чёрт). Чи халх хөбгүүн таалахчий гэж хэлээд тачигнатал хөхөрлөө. Тэгснээ Балжмааг гараас нь шүүрэн ойролцоох мод руу чирэхэд нь эмэгчинээ хамгаалах, харамлах адгуусны совиндоо хөтлөгдсөн Төртогтох ухасхийн Сэнгээний гараас барьж аваад 
- Чи бүсгүй хүнд хүч хэрэглэх гээ юү? Боль гэж зандарчээ. Ийм үг сонсоно чинээ санаагүй Сэнгээ буриад зан нэрмэлийн халуун хоёртоо дийлдэн бүсэн дэхь хутгаа сугалан улаан цайм дайрав. Төртогтох ч айж хулчийсангүй. Тэр хоёр хэн хэнээ хянасан байртай зогсож байтал буриад залуус Сэнгээг хөөргөснөөр мань эр дайрчээ. Төртогтох хажуу тийшээгээ бултангуут ганцхан тонгороод дороо хийлээ. Гэтэл халх залуугийн дор орсон Сэнгээ хутгаараа зүүн бөөр рүү нь дүрэх нь тэр. 

Хутга орсныг мэдэрсэн Төртогтох ч уурссандаа ташаан дахь хутгаа сугалан шууд л цээжинд нь бүлж орхив. Хэдхэн мөчийн дараа амьсгал хураасан Сэнгээгийн дэргэд Төртогтох үхэтхийн уналаа. Маш богинохон хугацаанд болж өнгөрсөн энэ явдлаас олон хүн цочирдсон бололтой. Төртогтох ялимгүй амь голтой үлджээ. Энэ хооронд хэн нэг нь Сэнгээгийн аавд хэл явуулсан байжээ. Сэнгээний аав Цонж гэгч ус голдоо зартай зайран бөө байх нь тэр. Сайхь зайран ходоог тэрэгтэй ирэнгүүтээ дөнгөж амь голтой байсан Төртогтох руу очингуутаа ганцхан нулимаад эргэхэд татвалзаж, ам нь ангалзсанаа амьсгал хураажээ. Зайран өвгөн ганц хүүгээ алдсан уур унтуугаа ганцхан Төртогтохыг хөнөөгөөд ч зогссонгүй дэргэдэх залуусыг нь 
- Та нар үхлийн муугаар үхнэ хэмээн хараажээ. Ингээд хүүгийнхээ цогцсыг ходоог тэргэн дээрээ ачаад буцсан аж. Халх залуус ч яаран сандран Хүрээ рүү буцаж, Балжмаа басган нулимс унаган үлджээ. Хэдхэн хоногийн дараа Балжмаа боож үхсэн гэдэг. Залуус Чулуунжий удган дээр ирж болсон явдлыг хэллээ. 

Удган тэдэнд
- Үнэхээр та нар зүв зүгээр байсан хүүг минь үхэл рүү дагуулсан. Би та нарыг аварч чадахгүй гэж хэлсэн бөгөөд хүүгийнх нь найзууд ямар ч өвчин зовиургүйгээр хэдхэн хоногийн дотор нүд аньцгаажээ. Ингээд Чулуунжий хүүгээ хөнөөсөн буриадын бөөг устгахаар болжээ. Энэ үед буриад зайран Цонж ч гэсэн өөрт нь муу юм хийж буйг мэдрээд хариу өгсөн гэдэг. Тэд хоёр гурван хоног тасралтгүй шахам бөөлсний эцэст хэн хэн нь ухаан алдан унаж амьсгал хураасан гэдэг. Чулуунжий удган үхэхдээ 
- Тэр хүн маш хүчтэй онгодтой юм гэж байсан бол Цонж зайран ч мөн ийм үг хэлж байсан гэдэг. Ийнхүү хоёр хүчит бөөгийн тулаан хэн хэнийх нь үхлээр төгссөн эмгэнэлт явдал энэ ажгуу.
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
У.Хүрэлсүхийн Засгийн газрын үйл ажиллагаанд та сэтгэл хангалуун байна уу?
  • Тийм
  • Дунд зэрэг
  • Явцгүй байна