Мин овогтынхны сүнс шингэсэн хар муурын аймшигт үхэл
2018 оны 5 сарын 19
Монголчууд муурыг чөтгөрийн нохой гэж үзээд ихээхэн цээрлэдэг. Тэр дундаа хар муурыг бүр ч ихээр жигшин цээрлэдэг жамтай. Тиймээс үүнтэй холбоотой нэгэн аймшигт явдлыг бичиглэж байна. 1950-иад оны дундуур Улаанбаатар хотын төвийн хэсэгт Есөн, Усны, Төмөрчний гудамж гээд зүүн этгээдэд Амгаланбаатар хот гээд дандаа хятад иргэд оршин суудаг байсныг өнөөгийн ахмадууд сайн мэднэ. Эдэн дундаас хотын төвд шахам байсан Усны гудамжинд Хишигт хэмээх Монгол нэртэй Мин овогт атигар жижигхэн биетэй луухаан бусдаас гойд ялгарах юмгүй амьдарч байлаа. Тэрбээр жижигхэн гуанзтай. 

Уг гуанзанд Хулан жороо хэмээх хочтой туранхай цагаан хужаа эр, эхнэртэйгээ хамт ажиллана. Харин Хишигт данжаад шавар байшиндаа халуун ханзан дээр өвөр дээрээ хар муураа эрхлүүлэн урт соруултай гаансаар тамхи угсруулан татаж, бөгшүүлэн ханиаж хэвтэхээс өөр ажилгүй. Хачирхалтай нь Хишигт данжаадын муурыг хэдэн настай хэр зэрэг удсан болохыг хэн ч хэлж үл чадна. 1930-аад оны дундуур ганц дамнуургатай шаахай нь цоорчихсон доголон хужаа урдаас орж ирэхдээ л хар мууртай байсан гэлцдэг. Тэрбээр еэвэн сарын баяраар овоо хөрөнгөтэй болчихсон хойноо хар архинд халамцчихаад хар муурныхаа тухай ярьжээ. Гэвч түүний үгэнд итгэсэн хүн цөөхөн байсан гэлцдэг. 

Хишигт буюу Мин овогт нь Шар мөрний цаад эрэгт шавар намагтай Линь Бао хэмээх тосгонд үгээгүй ядуу эр Мин овогтын ганц хүү болон төрсөн юм байх. Тэд гэр бүлээрээ эзнийхээ ногооны талбайд цаг наргүй хөдөлмөрлөж байцаа усанд чанаж идэн гол зогоодог байжээ. Түүнийг 10 настай байхад нь аав нь 
- Хар домч Жу өвгөнөөс авсан юм гэсээр алгын чинээхэн хар муурын зулзага авч иржээ. Энэ цагаас эхлэн энэ гэр бүлийн цорын ганц өмч нь хар муур болж хувирчээ. Чингэж байтал хоёр жилийн дараа түүний эцэг эзнийхээ илжгэнд тийрүүлж элгээ зад цохиулан үхжээ. Тэрбээр амьсгал хураахынхаа өмнөхөн эхнэр, хүү хоёртоо
- Мин овогтын гэр бүл үүрд ядуу явах тавилангүй. Энэ хар муур бидний баялаг. Би сүнсээ хар муурандаа үлдээнэ. Хар муур маань үхэшгүй мөнх наслана гэдгийг хар домч Жу өвгөн надад хэлсэн. Хүү минь чи хар муурнаасаа битгий салаарай! гэж хэлээд амьсгал хураасан гэдэг. 

Ингээд Мин овогтыг амьсгал хураахад хар муурны цээж нь хэржигнэж байснаа татваганаад нам болжээ. Өрхийн тэргүүнээ үхүүлсэн эх, хүү хоёрт хар муурыг анзаарч байх сөгөө байсангүй. Муурыг гаргаж шуудуу руу чулуудаж орхижээ. Мин овогтыг оршуулсаны маргааш шөнө нь гадна нь хүүхэд уйлах шиг часхийх дуун гарчээ. Эх, хүү хоёр дэн асааж зэрэг шахам гартал хар муур нь амьдраад нуруугаа нумлачихсан зогсож байх нь тэр. Эх, хүү хоёр ч зэрэг шахам ухасхийтэл муур нь зөрж ороод ханзан дээрх хөнжилд шургажээ. Гайхаж балмагдсан эмэгтэй ч хэсэг гайхширч байснаа хажуугаар нь орж хэвтэхчээн болжээ. Энэ цагаас хойш муур эмэгтэйн өврөөс салсангүй. Тэр ч бүү хэл эмэгтэй хүүгийнхээ дэргэд хачин хачин авиа гаргах болсон байна. 

Энэ тухайд Хишигт данжаад ярихдаа
- Энэ хар муур эцэг минь юм чинь ээжийг эдэлдэг байсан гэж хөгцтэй шар шүдээ ярзайлган инээж байжээ. Өрхийн тэргүүн үхсэнээс хойш энэ гэрийн амьдрал ч эрс доройтжээ. Чингэтэл эх нь үхэв. Муур нь хачин их гуниглан гурван хоног юу ч идэж уулгүй хэвтжээ. Ингээд ганцаараа хоцорсон хүү хар муураа дагуулан ажил хийж амь зогоох болжээ. Ингэж явахдаа тэр зэргэлдээх тосгоны өрөөсөн хөлгүй өвгөнтэй танилцсан юм байх. Сайхь өвгөн Сю Шү Жаны хамт Монголд цөмөрсөн гамин цэргүүдийн нэг байсан бөгөөд Барон Унгернд хөөгдөж нутаг буцсан аж. Тэр өвгөн түүнд ар Монгол гэж барагдашгүй их газартай, барагдахгүй их хоолтой нутаг бий. Цөөхөн хүнтэй тэнд очиж амьдарвал баяжаад данжаанд болно гэж хэлсэн нь хүүд сүрхий их нөлөөлсөн аж. Ингээд Бээжин оржээ. Тэндээс аз тохиож ар Монгол явж байсан хүмүүстэй ханьсахаар болсон байна. Уг цувааны эзэн нь дамнуургаар барааг нь мөрлөж явахыг даалгасан аж. 

- Данжаад аа та хөлсөнд нь юу өгөх вэ? гэж асуухад бүгд хөхрөлджээ. Данжаад нь инээж инээж
- Хөлсөнд нь үү? Ар Монголыг өгье гэж хэлсэн гэнэ. Ийнхүү говь нутгаар олон хоног ачаа үүрэн явган явахад яг л өлсөж ядраад үхэхийн даваан дээр байсан гэнэ. Хамт явсан хүмүүс нь өлсөхийн эрхэнд хар муурыг нь идчих гээд маш их зовоож байв. Гэвч Мин овогт чадлаараа хамгаалан тэмцсээр Монголын говьд хүргэжээ. Аз болоход монголын хилийн орчимд голио, царцаа, гүрвэл элбэг байсан нь Хятадуудын магнайг хагартал баярлуулав. Өвгөн хятадууд залуучуудаараа голио, царцаа түүлгэж таана, хөмүүлтэй холин хуурахад маш сайхан хоол болж байлаа. Мөн данжаад нь голиог амьдаар нь бариад сүүлнээс сорж үзүүлсэн нь маш их өгөөжтэй болох нь мэдэгдэж байжээ. Ингээд Замын-Үүд орчимд саатаж байтал нь нэгэн тэмээ үхжээ. 

Хачирхалтай нь монгол хүмүүс үхсэн тэмээг огтхон ч тоосонгүй. Данжаад нь энэ тухай Монголын хилчдээс асуухад
- Тэгээд үхээ л биз. Зайлуулаад хаячих юмсан гэжээ. Данжаад хариуд нь
- Хай даргуу. Манай тираа тимааг идваа гэхэд нь 
- Хэ цэс болдог юм бол идэж л байхгүй юу. Хамгийн гол нь эндээс холдуулаад л хаячих гэсэн юм байх. Баярласан хужаа нар ч Монголын баян, монголчуудын тэнэгийг гайхан үхсэн тэмээг эд бад хийлгэжээ. Тэд ширнээс нь огтлон авч шаахайндаа ул хийж, махыг нь идэн хэд хоножээ. Ингэж байтал хятадын эрлийз гэсэн нэгэн дарга тэднийг хил нэвтрэх аргатай болгожээ. Тэр үед хилийн тор, багана энэ тэр гэж байгаагүй учраас Замын-Үүдээс зайдуухан сэмхэн хил нэвтрүүлжээ. Ингээд л Улаанбаатарт орж ирээд ууссан байна. Үнэхээр ч Монгол жаргалын орон байжээ. Тагтаа, нохой, загас гээд хоол элбэг байлаа. Мөн чонын мах олж авчихаад сар орчим идсээр уушигны өвчнөөсөө салжээ. Мин овогт гэр орон байхгүй учраас данжаадынхаа нөмөрт бараадан хар бор ажлыг нь хийн амь зогоож байлаа. Хар муур нь ч гэсэн хашаан доторхи хулгана, оготно барин гэдэс цатгалан байв. 
Ядуу эр Мин Жин Хуа дотоод сэтгэлдээ өмч хөрөнгөтэй болохыг мөрөөдөж байлаа. Үүнээс гадна тэрбээр эр хүн болсныхоо ид шидийг үзэж хуял тачаалаа тайлахыг хүснэ. 

Нутагтаа байхдаа хөршийнхөө охиныг ногооны талбайд нэгэнтээ эзэмдсэнээс хойш ядуу татуу түүнд хүүхэн шуухан олдсонгүй. Монголд ирээд гудамжаар алхах хүүхнүүдийг хараад ёстой л байж ядна. Нэгэн удаа данжаад нь монгол эмэгтэй дагуулж ирэн жаргажээ. Шөнө дунд Мин овогтыг хар архи барьсаар ороход эзэн нь ханзан дээр чармай нүцгэн хэвтэж буй бүсгүй рүү заан
- Миний үнэнч зарц чи энэ сайхан монгол эмийг эдлэж жаргахыг хүсч байна уу? гэхэд нь мань эр дуугарч ч чадалгүй мэлэрчээ. 

Нүцгэн эмэгтэй хятад хүүхнүүд шиг хатааж давсалсан шувуун хөлтэй хэрзийсэн туранхай хөх хүүхнүүд биш эрүүл саруул мах мариатай бие цогцос байлаа. Түүнийг эргэлзэж тээнэгэлзэж байгааг харсан данжаад инээд алдан
- Хай чи юунаас айна аа. Энэ хүүхэн хар тамхинд мансуурсан ваа. Аз чинь байвал эдлээ ваа гэхэд нь мань эр сандарч мэгдэн хувцсаа тайлжээ. Данжаад ч буруу хараад хэвтээд өгөнгүүт мань эр мансуурсан хүүхнийг эзэмдэж гарчээ. Тэр энэ насандаа ийм жаргал үзээгүй явжээ. Тэр өдөр ирэх тусам эрх чөлөөгөө олж өөрийн гэх хөрөнгө мөнгөтэй болохыг хүсэмжилж байлаа. Ингээд хэрхэн санаагаа гүйцэлдүүлэх талаар толгойгоо гашилгах боллоо. Нэгэнтээ данжаад нь хөдөөгүүр морин тэрэг хөлөглөн бараа зарах болжээ. Ингэхдээ Мин овогтод маш их итгэл үзүүлэн монгол хөтөчтэй хамт яваад бараа борлуулж ирэхийг хүсэмжилжээ. Морин тэргээр дүүрэн торго дурдан, чихэр боов ачиж арваадхан хоног яваад ирэхэд бараа нь борлосон байлаа.

Тэрбээр хэд хэдэн морь худалдаж аван арьс шир ачиж, бүхэл бүтэн сүрэг мал тууж иржээ. Ингэхдээ өөртөө 50 төгрөг унагаснаа хэнд ч хэлсэнгүй. Эзэн нь ихэд баярлаж дахин гурван морин тэрэг бараа өгч явуулахад нь 200 төгрөг унагажээ. Тэрбээр энэ маягаар бүтэн жил шахам хөдөөгүүр явж доншуур наймаа хийсэн нь маш их ашиг өгчээ. Тэд орос дүнсэн тамхи нүдний гэм болчихоод байхад л дарга нарт сэмхэн хахууль өгсөөр хоршооноос авч дөнгөсөн нь Мин овогтод бахархууштай санагдаж байв. Бүтэн жилийн дотор Мин овогт 3500 төгрөгтэй болсон нь тэр үеийн ханшаараа бодоход маш их мөнгө байлаа. 

Тэр үед хонь таван төгрөг хүрдэггүй байсан гээд бод доо. Ингээд нэг л өдөр эзэндээ бие даан амьдрах болсноо хэлэхэд 
- Зөв. Хятад хүний толгой дээр нар шингэдэггүй гэдэг юм. Энэ үгийг санаж яв. Харин заавал монгол эхнэр аваарай гэж хэлсэн аж. Мань эр ч монголчуудаар шургааг бэлдүүлэн бараг хөлс мөнгөгүйгээр хашаа барьж өөрөө тоосго цохиж байшин бас гуанз барьж авчээ. Ингээд л мөн урдаас ирсэн залууг, нэг монголтой зарцлан хоол хийж зарах болжээ. Тэрбээр гудамжнаас нохой барин хоол хийдэг байснаа сайрхан ярьдаг байлаа. Мин овогт нэрээ Хишигт хэмээн өөрчилсөн нь улам бүр буянтай хүн болгон харагдуулж байлаа. Хачирхалтай нь тэр хүүхэнд шүлэнгэтэн дурлаж, шөнө болгон зугаагаа гаргадаг хэдий ч эхнэрээ болгон авсан нь үгүй. Яагаад гэвэл тэр насаараа шахам хөөцөлдөж байж олсон хэдийгээ монгол хүүхэнд үлдээнэ гэхээс гол нь гонсойж байлаа. Энэ маягаар 1950-иад оны сүүлтэй золгожээ. Тэрбээр Хулан жороо гэдэг хочтой туранхай цагаан хятадыг гуанзандаа тогоочоор ажиллуулдаг болсон байна. 

Хишигт данжаад Усны гудамжны “хар” Долгор гэгч ядарсан эмэгтэйгээс гарсан Лянхуа гэгч охиныг дэргэдээ авч зарцлах болжээ. Сайхь охины эцэг нь Лю овогтой луухан гэдгийг Хишигт мэдэх учраас тал тохой татсан нь тэр. Гэвч түүний эцгийн хайр охиныг 15 нас хүрэхэд нь өөрчлөгджээ. Анхлан охиныг хүчирхийлчихээд торгон дээл, дугуй булантай цай өгч явуулахад ээж нь болсон явдлыг гадарлачихаад
- За яахав охин минь. Дотор хүнтэй дотор ухаанаар л харьцахгүй бол над шиг болно шүү гэхээс өөр юу ч хэлээгүй гэдэг. Лянхуад үүнийг ухварлан ойлгох оюун ухаан ч байсангүй. Ахимаг настай данжаадын бөгсний чилээг гаргаж, зарцлагдахаас өөр ажил оногдсонгүй. Нэгэн удаа хачирхалтай юм болжээ. Данжаад эзгүй хойгуур гэр цэвэрлээд ядарчихсан Лянхуа амрах санаатай хувцсаа тайлаад унтсан юм байх. Гэтэл хэн нэгэн салтааг нь долоох шиг санагджээ. Огло үсрэн бостол хар муур дотоожийг нь цоолчихоод умдагийг нь долоож байсан байна. Тэр ч маш их айж оройхон ирсэн данжаадад энэ явдлыг нуулгүй хэлэв. 

Данжаад энэ үгийг сонсоод инээх ч биш, уйлах ч биш янцаглаж 
- Хай чи юу хэлваа. Үнаан ба? гэхэд нь хүүхэн ч 
- Үнэн үнэн. Дотоож ураад долоосон. Бүр эрхтэн нь цухуйчихсан улайж харагдсан гэхэд нь 
- Хөөрхий аав минь. Гуня сонирхож байна. Хай Лянхуа би чамд өгваа. Чи аавтай унтваа гэхэд нь 
- Пөөх яана аа гээд гүйн гарчээ. Гэвч ядуу тэгээд эх захгүй болчихсон эмэгтэйд муураар оролдох нь харин ч зугаатай юм шиг санагдах болжээ. Хишигт данжаад тун удалгүй хүүхнийг зарц хужаа Хулан жороодоо богтолж өгсөн гэдэг. Нэр дээрээ зарц хужаа нөхөр нь болж харагдах авч нэдэр дээрээ хар муур, Хишигт данжаад хоёр хувааж эдлэнэ. Ийм л сонин, бас гутамшигтай явдал болж байсныг олон хүн, ялангуяа монголчууд мэддэггүй байв. Хар муурны тухай ярьсан Мин овогт буюу Хишигт данжаадын үгэнд хужаа нар итгээгүй боловч хар муур Монгол газарт хөл тавихад нь л байсан гэдгийг санаад бас ч эргэлздэг байлаа. 
Еэвэн сар буюу Хятадын цагаан сараар Хишигт данжаад хар муурандаа мэхийн ёслон мөнгө барьдаг нь яг л эцэг шигээ харьцаж буйг нь илтгэнэ. Үүнийг харсан хужаа нарын зарим нь Мин овогтыг галзуурсан гэхэд үлдсэн хэсэг нь муур тэгвэл 40, 50 наслах ёсгүй гэж мэтгэлцдэг байлаа. Энэ маягаар хэдэн жил өнгөрөхөд Мин овогт буюу Хишигт данжаад л улам бүр хөгширсөн болохоос бус хар муур яг л тэр хэвээрээ эсэн мэнд байсаар ажээ. Гэтэл юу нь хатгасан юм Хишигт данжаад гэнэтхэн эхнэр авахаар болжээ. Эхнэр болгон буулгасан хүүхнийг нь хараад хужаа нар бүү хэл монголчууд ч уулга алдаж байсан гэдэг. Хар багаасаа завхайрсан л болохоос Долгормаа гэгч уг хүүхэн үнэхээр хацар гоо нэгэн байжээ. Олны хэл амнаас сонсоход түүнийг эцэг, эхээс нь маш их мөнгөөр худалдаж авсан аж. Гэвч гай газар дороос гахай модон дотроос гэгчээр залуухан эхнэр авсан Хишигт данжаад арав ч хонолгүй амьсгал хураажээ. 

Мин овогт Амгаланд байдаг нэгэн луухааны оршуулганд оролцчихоод гэр рүүгээ харих санаатай морь тэргэндээ суухаар хашаанаас гартал нь сул байсан гарз нохой гэнэтхэн дайрч урах гэтэл өвгөн данжаад сандрахдаа чулуун дээр тархиараа савж унан газар дээрээ нам болох нь тэр. Цогцсыг гэрт нь авч ирж бэлдсэн авсанд нь хийхэд (Хятад хүмүүс авсаа бэлддэг заншилтай. сурв) хар муур нь яг л хүн шиг чарлаж дайрчээ. Тэгснээ үхэтхийн унасан байна. Хүмүүс ч мэдээж хэрэг муурыг түр зуур гадна гаргаад хаяж орхисон байна. Хачирхалтай нь яах аргагүй үхчихсэн муур өглөө зүв зүгээр явж байх нь тэр. Гэвч хүмүүс дутуу үхсэн юм байх гээд тоосонгүй. 

Оршуулах ёслол болсны дараахан данжаадынд Лю Пимин гэдэг залуухан хятад эр айлчилжээ. Тэр орой болтол байснаа Хишигтийн залуу эхнэрийг даран унаж ум хумыг нийлүүлэх ажилд оров. Долгормаа бүсгүй ч дургүйцсэнгүй. Хамаг байдгаараа алцайн залуу хятадын хэлийг сугартал нь хэлүүгээ долоолгоод тамирыг нь барагдтал цохиулж эхлэв. Гэтэл гадна гаргачихаад байсан хар муур цонхны шил хагалан үсэрч орж ирээд эр, эм хоёрыг хоолойг яах ийхийн зууртгүй тасар татаж орхижээ. Энэ үед азаар Хулан жороо хэмээгч хятад орж ирэн муурыг хутгалж хөнөөсөн гэдэг. Ингэж Мин овогтынхны сүнсийг шингээсэн хар муур үхсэн гэдэг. Хар муур гэдэг ийм л муу ёртой ажгуу.
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Та ”Хүүхдийн мөнгө”-ийг бүх хүүхдэд өгөхийг дэмжиж байна уу?
  • Бүх хүүхдэд ялгахгүй өгөх хэрэгтэй
  • Шаардлагатай байгаа хүүхдүүдэд л өгөх нь зөв.
  • Авах хүсэлт гаргасан гэр бүлүүдэд өгөх хэрэгтэй