Д.Гүн-Үйлс: Хатдын түүхээр хаадын түүхийг тодруулна гэдэг зүйрлэвэл газрын өнгийг хараад тэнгэрийг шинжихтэй адил
2018 оны 6 сарын 25
Эх түүх, их хаадын сэдэв агуулгаар дагнан уран бүтээл туурвидаг “Төрт Ёс, Хаадын Сан”-гийн нэгэн шинэ бүтээл удахгүй уншигч таны гар дээр очих гэж байна. Монголын түүх судлалд шинэ хуудас нээх “Монгол хатад” 3 боть бүтээлийг эрхлэн нийтлэгч, тус Сангийн тэргүүн, зохиолч, орчуулагч, түүх судлаач Д.Гүн-Үйлстэй ярилцсанаа толилуулья.

- Шинэ бүтээл гаргаж байгаад тань баяр хүргэе. Ер нь танайхан их хурдтай ажиллах юм аа. 
- Баярлалаа. Зөвхөн манай байгууллага төдийгүй, түүх соёлын чиглэлээр ажилладаг бүх газрууд даяаршлын эерэг болон сөрөг үзэгдлүүдийг тооцоолж, түүхээ үл хүндэтгэх, монголчуудын өвөг дээдсийг гутаах, түүхийг гуйвуулах бараг бодлоготой гэмээр том хүчний эсрэг чадлаараа дуугарч, тэмцэж байна шүү дээ. 

Тийм хүчин их бяртай байна. Тэхээр их бяртай хүнтэй яаж барилддаг билээ, тийм л аргаар бид ажиллаж байгаа хэрэг. Бярын эсрэг хурдаар, арга мэхээр үзэлцдэг. Хүмүүс зуны гурван сарыг амралт зугаалгын сар болгож, аялж зугаалдаг бол бид зуны гурван сарыг ажил хөдөлмөрийн сар болгож, бүтээж туурвидаг 

“Монгол хатад” анх удаа гарч байгаа юм байна. Энэ бүтээлийн онцлогийг товч дурьдвал?.. 
- Манай Сангаас “Монголын 100 хаан, найман Богд” төслийг анх санаачлан хэрэгжүүлж, хүмүүсийн дунд цэнхэр ном гэж алдаршсан хаадын намтар цадигууд болон “Монгол хаад” 11 боть, “Монголын найман Богд” 2 боть гаргасан. Энэ удаа “Монгол хатад” 3 боть гарснаар манай иж бүрдэл цогц болж байгаа юм. Ер нь хатдын тухай хүмүүс их сонирхдог нь зүй ёсны хэрэг. Хаадын тухай л яригдаад байдаг, хатад нь хаа байна вэ, түүхэн дэх хатдын үүрэг оролцоо ямар байсан бэ? гээд олон асуулт хариу нэхэж л таарна. 

Тэхээр нэг талаас энэ асуултанд хариулт өгөх, нөгөө талаас түүхийн судалгаанд шинэ хуудас эхлүүлж, бодит түүхийг дэлгэх нь бидний гол зорилго байлаа. Түүх судлал гэдэг өөрөө эх сурвалжид суурилдаг, судалгааны нарийн дэг зарчимтай. Тэр л дагуу эрдэмтэн судлаачид маань ажилласан. Монгол, орос, хятад, араб, перс, солонгос зэрэг олон хэлний сурвалж, хэрэглэгдэхүүн ашиглаж бичсэн энэ түүхэн цуврал бол манай үеийн шилдэг эрдэмтдийн туурвил юм. 

- Ямар ямар эрдэмтэд оролцов? 
- Түүхийн Ухааны доктор Л.Ганбат, Б.Нацагдорж, А.Пунсаг, Ж.Урангуа, Ц.Цэрэндорж, С.Цолмон, Д.Энхцэцэг, Ц.Энхчимэг, Г.Эрдэнэчимэг болон магистр Ч.Содбилэг, Б.Сэрчин, А.Төмөр-Очир нарын арван хэдэн эрдэмтэн судлаач оролцсон. Ер нь манай үеийн шилдэг судлаачдын оролцоотой гарч буй бүтээл гэсэн үг.   

- Монгол хатад гэхээр юун түрүүн дэлхийг эзэгнэсэн монгол хаадын дүр төрх, тэдний явуулсан бодлого, эзэнт гүрний газар нутаг л санаанд бууж байна. Хатдын тухай эх сурвалж хэр их байдаг юм бол?  
- Тийм ээ, монголчуудын байгуулсан эзэнт гүрэн дэндүү том байсан учраас хатдын үүрэг оролцоо, нийгэмд эзлэх байр суурь ч мөн адил том байсан. Хаадтай яаж зүйрлэхэв, гэхдээ хатдын тухай түүхэн сурвалж, баримт мэдээ бас цөөнгүй байна. Тэр бүхнийг эрдэмтэн судлаачид маань нарийн нягт шүүн тунгааж, эрж хайж бүтээсэн гэхээр энэ бүтээлийн үнэ цэнэ ойлгогдоно. Эх сурвалж бүрийг нэгбүрчлэн үзэж, бодит явдал, баримт мэдээ агуулсан ганц үг, ганц мөр бичвэр байсан ч олж, бичнэ гэдэг хүнд ажил. Хоёр гуравхан нүүр материал олж цуглуулахын төлөө гадаад улс орныг зорино гэдэг амаргүй шүү. Тиймээс энэ бол үнэнд, зөвхөн үнэн бодит түүхэнд тулгуурласан бүтээл гэсэн үг.

- Хатдын түүхийг Эзэнт гүрний улс бүрээр нэгбүрчлэн бичсэн байх нь ээ дээ. Ер нь хичнээн хатны түүх танай бүтээлд оров? 
- “Монгол хатад” бүтээлийг бэлтгэхдээ хатдын намтар цадигийн дарааллыг амьдарч байсан он жил, эзэн хаадын төр барьсан цаг үеэр эрэмбэлж, номонд оруулсан. “Эх Монголын” буюу уугуул нутагтаа байсан хатад, Цагадайн Улсын, Алтан Ордны Улсын, Ил Хаадын Улсын, Их Юань Улсын, Корйөгийн, Дай Чин Улсын хатад гэж бүлэглэсэн. Нийт 88 хатны бүлэг бие даан орж, дээр нь нэр дурьдагдсан нэлээд хатны талаар мэдээлэл бас нэмэгдэнэ. Хэдийгээр харь улсад очиж, орчин ахуй, өмсгөл зүүсгэл, шашин шүтлэг, хэл уснаасаа эхлээд өөр бусад соёлын дунд амьдарч байсан ч тэд цөм Алтан ургийн болон бусад ихэс дээдсийн охид, язгуурын монгол охид бүсгүйчүүл байсан. 

- Цуврал ямар хатнаас эхэлж байгаа вэ? Дэлхийн түүхэнд нэр ус нь тод томруун бичигдсэн хатад хэр олон байна? 
- “Монгол хатад” цуврал Алун гуагаас эхэлж байгаа. Нэг, хоёрдугаар ботид Алун гуа, Өэлүн эх, Бөртэ хатан, Есүй хатан, Хулан хатан, Алаха бэхи, Сорхагтани бэхи, Дөргэнэ хатан, Огуль Хаймиш, Хотолун гүнж, Өлзийт гоо, Самар гүнж, Сэцэг бэйж, Мандухай сэцэн, Юнгэн хатан, Абай хатан, Мадь тайгал хатан, Ханджамц хатан, Гүнж хатан, Сайхан Жуй хатан, Пунцагролма хатан, Доржравдан хатан, Ану хатан, Сэтэржав хатан, Дармабал хатан, Уламбаяр хатан зэрэг 30-аад хатан, мөн Есөнлүн хатан, Турхан хатан, Эргэнэ хатан, Сарай Мульк хатан, Ак султан Ханике, Ханзаде бегум гүнж, Айша султан бегум зэрэг Цагадайн улсын хатад, дараа нь Борогчин хатан, Цэцэг хатан, Яйлак хатан, Тайдула хатан, Жаныке гүнж нарын Алтан Ордны хатад орсон. Гуравдугаар ботид Илдүз хатан, Тогос хатан, Гүюг хатан, Өлзий хатан, Хутуй хатан зэрэг Ил хаант улсын 20-иод хатдын түүх бий. Араас нь Монголын Юань улсын 17 хатан, мөн Корйө болон Манжийн үеийн 30 гаруй хатан орж ирнэ.

- Ярилцлагын төгсгөлд хатдын намтар түүхэнд холбогдох сонин сайхан баримт мэдээ, үйл явдлаас жишээлж яривал ямар вэ? Ер нь хатдын номын талаар багцалж хэлнэ үү гэвэл юу хэлэхсэн бол?
- Ихэс дээдсийн хатад гүнж нарын гэлтгүй, эгэл жирийн хүмүүсийн амьдралд ч оньсого таавар мэт, баяртай, гунигтай, бахархалтай, харамсалтай өчнөөн л үйл зүйл байдаг. Нэг талаас хувь хүнийх нь мөс чанар, нөгөө талаас хаадын намтар түүхтэй нэр ус, хувь заяа нь холбогдож байгаа болохоор хүн төрөлхтөний түүхэнд ховор элдэв сонин үйл явдал хатдын намтарт их бий. Ганц жишээ хэлэхэд л, Ил хант улсын найм дахь хан Өлзийтийн хатан Илдуз өнөөгийн Турк улсын хойт хэсэгт байх Амасиа хотод сэтгэцийн өвчтөнийг эмчлэх эмнэлэг байгуулсан байдаг. Монголчууд бид чинь тэдний хувьд харийн улс шүү дээ.

Харийн дарлал, дотоодын үймээн самуун ард олны сэтгэл зүйд нөлөөлж, нийгмийн харилцаа тайван биш болж, өнөөгийн ойлголтоор Ил хант улсын иргэд стресс, сэтгэл санааны хямралд орох нь их байжээ. Илдуз хатан үүнд санаа зовниж, нөхөр Өлзийт ханыхаа үйл ажиллагааг дэмжин өөрийнхөө хөрөнгөөр байгуулсан тэр эмнэлэг 700 гаруй жил ажилласан гээд бодохоор шаардлага хангаж л байсан байгаа юм. Тэр нь зөвхөн эмнэлэг төдийгүй анагаах ухааны лаборатори, эмч бэлтгэх төв болж байсан нь бас сонин. Энэ мэт жишээ маш олон болохоор ерөнхийд нь тоймлож хэлбэл, арай ойлгомжтой байх. Ер нь хатдын түүх их хаадын намтрыг тодруулж өгдөг. Зүйрлэвэл, газрын өнгийг хараад тэнгэрийн байдлыг шинжихтэй л адил юм шүү дээ. 
Энэ цувралаас түүхэнд нэр алдар, гавьяа зүтгэл нь мөнхөрч үлдсэн Их хатдын тухай, хөвүүд ач нараа хааны зэрэгт хүргэсэн сэцэн мэргэн эхчүүдийн тухай, улс үндэстнийхээ төлөө харьд очиж, төрийг бэхэлсэн гүнж нарын тухай унших боломжтой. 

Бас эрх мэдэлд санаархаж бурангуйг өдөөсөн язгууртан эмэгтэйн тухай, төрийн хэрэгт төөрөлдөж, төрүүлсэн хүүтэйгээ хүртэл тэрсэлдсэн мугуйд эхийн тухай ч бий. Нэг насны амьдралаа хаан ханийнхаа төлөө өргөсөн баатарлаг хатдын тухай, уйтгар гунигаа шүлэглэн бичиж үлдээсэн найрагч бүсгүйн тухай, оюун билиг нь зөвхөн хаан төрд төдийгүй ардын эгэл бор амьдралд гэгээ тусгасан төрийн зүтгэлтний тухай, сар гаруйхан заларсан балчир хааны зургаан настай хатны тухай унших боломжтой. Түүхийн сайн нь ч бидний багш, саар нь ч бидний багш. Түүхээ сонирхон судлах болсон өнөө үед, ялангуяа түүхэн сэдэвт ном зохиол давамгайлах болсон энэ цагт бодит дүгнэлт, судалгаа, сонин содон баримт бүхий энэ цуврал уран бүтээлчдэд юугаар ч сольшгүй гарын авлага болох нь ойлгомжтой. 

Саравчтай малгай, богтаг малгай, дээл, гутал тэргүүтэн монголчуудын хувцасны түүхээс эхлээд угсаатны зүй, ёс заншил, эдлэл хэрэглэл, зүүсгэл гоёл гэхчлэн эрт эдүгээд хамаарах олон мэдээлэл энэ номонд багтсан. Монголчууд дэлхийд олон зүйлээр анхдагч байсны адил хатад ч олон зүйлийг санаачлан эхлүүлсэн юм. Их гүрний гадаад дотоод бодлогод нөлөөлж, хаан төрийг бэхжүүлэхэд хүчлэн зүтгэж явсан хатдын гавьяа мундахгүй их. Тэд улс гүрэндээ төдийгүй харь оронд ч ихийг байгуулж, бүтээн цогцлоож, хүн төрөлхтөний түүхийг бичилцэж явсан монгол эмэгтэйчүүд юм. Хүн төрөлхтөний түүхийг гардан бичилцсэн эмэгтэйчүүд дэлхийн түүхэнд тийм ч олонгүй. Энэ нь монгол хатдын нийгэмд эзлэх байр суурь бусад улс үндэстнүүдийнхтэй харьцуулбал өндөр байсантай холбоотой. 
- Ярилцсанд баярлалаа. 
Эх сурвалж www.wikimon.mn
О.Сайхан
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
У.Хүрэлсүхийн Засгийн газрын үйл ажиллагаанд та сэтгэл хангалуун байна уу?
  • Тийм
  • Дунд зэрэг
  • Явцгүй байна