Тачаангуй шулманд урхидуулсан залуу чөтгөр болсон эмгэнэлт дууль
2018 оны 8 сарын 11
Бид чөтгөр шулмас л гэхээр үзэшгүй муухай царайтай, өгүүлэшгүй зэвүүн амьтан байдаг гэж төсөөлдөг. Гэвч чөтгөр шулмас дотроо олон янз болохыг буддын шашинд тодорхой заачихсан байдаг гэнэ. Тухайлбал биеэр үзэгдэх үзэсгэлэн гоо шулмас гээд тодорхой заачихжээ. Биеэр үзэгдэж буй тохиолдолд мэдээж үзэсгэлэнтэй байхгүй бол болохгүй. Тэгвэл ийм нэгэн үзэсгэлэн гоо шулмасын аданд автаж байсан аймшигт явдал аль 1900-аад оны эхэн үед болж байсан нь бараг л үлгэр домог шиг ам дамжиж яригдсаар өдийг хүрчээ. 

1900-аад он гарчихаад байсан цаг. Туулын голын сав газраар Хүрээ Содовын малыг адгуулан амьдардаг Шатар гэдэг өвгөнийх нутагладаг байлаа. Эднийх ганц хүүтэй. Хорь гарсан гэхэд Содбаатарт архи, дарс эргүүлэх самуун зан гэж үгүй. Харин ч мал хунараа адгуулан, хавь ойрын амьтан ах, дүүст чадлынхаа хирээр туслан олны хайрыг булаасан нэгэн байлаа. Тэгээд ч нүд хөмсөг болсон биерхүү сайхан эр. Хөдөө хөхөрч гадаа гандаж яваа гэхэд цэвэрхэн цайвар царайтай нь бүр ч гайхалтай. 

Үүнд нь атаархсан зарим нэг нь 
- Энэ Шатарын Содоо лав манин байх аа. Царай нь гэж зэвхий цагаан юм гэж хэтрүүлэн хэлнэ. Харин эмс хүүхнүүд болохоор түүнд үхэн хатан дурлаж өмнүүр хойгуур нь эргэлдэн тухайн үедээ л хэт нүүрэмгий зан гаргадаг байлаа. Нэгэн удаа Их хүрээнд цамын майдар эргэх ёслол болж Содбаатар ээжтэйгээ явахаар аль гайгүй гэснээ өмсөж, ганган хул морио унан хөдөлжээ. Түүнийг цамын майдар дээр явж байхад нь Манжийн амбанд мандал өргөж тайж цолоор шагнуулсан Сүндэв гэгчийн сул хатан 21 настай Гангар гэгч эм харчихаад сэтгэл алдарч орхих нь тэр. Сайхь эм савсаг нэгэн байсан бөгөөд нөхөртэйгээ хамт Бээжинд жасаалж яваад манж ноёнтой улаан цайм шадарласан, хиа залуустайгаа эв нь таарвал бөгс бөөрөөрөө холбогддог гээд есөн шидийн хов жив сонсогддог байлаа. 

Үүнийг нь Сүндэв тайж мэдэж хилэгнэсэн ч бага эхнэр нь үхнэ хатна гээд айлгачихдаг учраас яаж ч чаддаггүй юмсанж. Тэгээд ч албан ёсоор ёслож аваагүй учраас бас яаж ч чаддаггүй гэдэг. Уг эмэгтэйг Сүндэв тайж Бээжин рүү явж байхдаа Өвөр Монголын нэгэн хошуунаас 17 настайд нь авч ирж хатныхаа аягач болгосноор гоо үзэмж, урин тачаалд нь автаж сул эхнэрээ болгожээ. Ийм нэгэн паянтай өвөр монгол аялгаар ярьдаг эмэгтэй Содбаатарыг майдар эргэх ёслол дээр харчихаад шууд л шивэгчинээ явуулжээ. Сайхь шивэгчин Содбаатарын дэргэд ирснээ
- Та сайн байна уу? Таныг хэн гэдэг вэ? Хэт нутаг хаана вэ? гээд л дэндүү нүүрэмгий гэгч нь асууж шалгааж гарав.
- Сайн. Сайн байна уу? гэж мэндэлснээ нэр ус хэт нутаг, хэрэг зоригоо ний нуугүй хэллээ. 

Гэтэл сайхь шивэгчин 
- Таныг манай ахайтан гэртээ морилж аян замын алжаалаа тайлахыг хүсэмжилж байна гэж хэлээд гарнаас нь чангаахад хөдөөгийн бүрэг даруу залуу ээждээ 
- Та эндээ байж бай. Би холгүй айлд оччихоод хүрээд ирье гэж хэлээд дагажээ. Үл таних хархүүг шивэгчин нь гэр рүү нь дагуулахыг харсан Гангар харчихаад бослоо. Ингэж түүнийг очихоос өмнөхөн Гангар хатан гэртээ оччихоод хүлээж суулаа. Гэрт оруутаа Гангарыг харсан Содбаатар хөшчих шахав. Дэндүү томдсон эхнэр үсний дороос цухуйх мойл хар нүд, нимгэн цайвар шар царай, зүггүйхэн инээмсэглэхэд нь бороон дусал тогтчихмоор хонхойх хацар шовх шантгар хамар, тачаангуй зузаан уруул тэргүүтэнг нь нутгийнх нь хүүхнүүдийн дэргэд ёстой л лусын дагина шиг харагдуулж байв. Үүдэнд зогсон өөр рүү нь мэлэрч зогсоо залууг ажсан Гангар хөөрхнөөр инээмсэглэж 
- Та амар байна уу? Ийшээгээ сууж болгоо хэмээн аль болох өвөрлөгч аялгуу оруулахгүйгээр хэллээ. 

Түүний сонсголонтой яруу дууг сонссон Содбаатар сая л ухаан оров уу гэлтэй ээрч мууран
- Сайн сайн. Чи, үгүй ээ. Та амархан сайн байна уу? гэж мэндэллээ. Ингээд л цай цүү болсоны дараагаар Гангар асууж Содоо хариулсан шигээ хэсэг хугацаа өнгөрөөв. Эцэст нь хүүхэн түүнээс хэзээ нутаг явахыг нь асуухад Содбаатар
- Хэзээ ч яахав дээ. Манайх холгүйхэн байгаа. Ээж саахалтын хүмүүстэй буцчих байх. Би Хүрээнд бага сага ажилтай гэж амьдралдаа анх удаа худлаа хэлэв. Хар нялхаараа шахам юм юм үзээд догширчихсон Гангар хатан үүнийг нь мэдсэн ч анхаараагүй дүр эсгэн
- Тэгэлгүй яахав. Залуу хүн байна даа. Хүрээгээр явж юм юм үзэх хэрэгтэй. Манайд хоноглоод явбал ядуу дорой бүсгүй би ихэд баярлах болно гэж хэлээд залуугийн нүд өөдөө эгцлэн ширтэхэд ичиж улайгаад доошоогоо ширтсэн ч гэсэн биед нь баярлаж буй шинж тэмдэг байхыг туршлагатай амраг Гангар олж харан ихэд таашааж байлаа. Содбаатар түүнийг эхнэр үстэй болохыг ихэд гайхаж харахад нүднийх нь хөдөлгөөнөөр бүх асуултыг гайхалтай олж мэдэрсэн эмэгтэй
- Би ч хар багаасаа сэтгэлгүй хүнд богтлогдож ирсэн ядарсан эмэгтэй. Манай хүн Бээжинд мандал өргөхөөр явсан. Чи айлтгүй ээ. Орой хүрээд ир. Зовлон жаргал яръя гэхэд нь Содбаатар ухасхийн гарчээ. Ноёнтой оролдвол толгойгүй гэж бодож байсан Гангар хатагтайн хөөрхөн царай эгдүүтэй инээмсэглэлийг санаад эрслэн шулууджээ. 

Ээждээ очоод 
- Би Хүрээнд хонохоор боллоо. Та саахалтынхантай явж байх уу? гэхэд эх нь, 
- Тэг дээ. Хүрээ хэцүү шүү. Хянуур яваад өглөө эртхэн очоорой хүү минь гэж хэлээд хөдөлжээ. Нар шингэх яагаа ч үгүй байсан учраас түүнд хийх ажил олдсонгүй. Аргаа бараад зээлээр явж бараа сонирхож, хятад гуанз пүүсээр эргэлдэн гэдсээ бордож явлаа. Чингэж байтал хүсэж хүлээсэн цаг нь ч ирлээ. Зүрх нь түг түг цохилсоор хашааных нь хаалгыг цохиж эс зүрхлэн зогсож байтал нь нэгэн өвгөжөөр эр хаалга онгойлгон,
- Та ор. Би морийг чинь аргалъя гэж хэллээ. Залуу хархүү гэрт ороход тулганд гал өрдөн хоол уур савсуулан гаргаж байлаа. Хятад тогоочийн хийсэн нарийн хоолыг амтархан зооглож суусан түүнд Гангар хатан ваартай хар архинаас мөнгөн аяганд мэлтэлзүүлэн дүүргээд өөрөө гардан барьлаа. Ганц аяга шимийн архинаас хэтэрч үзээгүй Содбаатар уруул хүргээд буцааж өгөхөд нь Гангар тас тас хөхрөн аальгүйтэж
- За боль доо. Арай ээжийнхээ өврөөс гараагүй зандан хүү юм биш биз дээ. Тэгвэн эртхэн буцсан нь дээр байхаа гэж аальгүйтэхэд нэрэлхсэн залуу том гэгч нь балгаж ёроолыг нь харсанаа хахаж цацан сүйд болоход хүүхэн адтай гэгч нь тас тас хөхөрч өөрөө ярвайх ч үгүй татаж орхилоо. Хэдхэн мөчийн дараа хоёр ч удаа татчихсан Содоогийн ходоод гэдэс халуу оргиж бие нь тавирч чөлөөтэй болж эхэллээ. Мөн хүүхнээс сүрдэх бус тачаалын нүдээр ширтэх болсон байна. 

Хар архинаас дахин нэг хундагалж өгсөн эмэгтэй жоготой гэгч нь харснаа 
- За залуу минь архи дарсаа үүгээр зогсоо. Тэгвэл чи жинхэнэ ажлаа хийж чадахаа болино шүү гэж жуумалзахад залуу хар цагаан дуугаралгүй татаж орхив. Бүсгүй ч тосон дэнгийн гэрэлд хувцсаа тайлсанаа эхээс төрсөн биеэрээ нүцгэрээд булган хөнжилд булхалаа. Учиргүй туранхай биш. Бас эв хавгүй тарган ч биш мах шөл нь таарсан цав цагаан гуя хасыг харсан Содбаатар тогтож сууж чадахаа болин болдоггүй бор нь өмднийх нь цаанаас нухаж зүрх нь цээжиндээ багтаж ядан булгилан эхлэвэй. Залуу эрийн байж ядаж буйг харсан хүүхэн инээд алдаж
- За ингээд суусаар үүр цайлгах хэрэг үү? Амраач хэмээн цаашаа хэвтлээ. Залуу ч босч өөхөн дэнг чимхэх гэтэл хүүхэн, 
- Гэрэлтэйд гоё шүү дээ. Чи айх явдалгүй. Итгэлтэй хүмүүс өргөөнд хэнийг ч оруулахгүй гэлээ. Чармай нүцгэн бүсгүйн биед санаа нь зовосхийн ойртоход 
- Пөөх бие чинь ямар халуун юм бэ? Чи арай эмэгтэй хүнтэй ойртож үзээгүй юм биш биз дээ гээд ичимдэгээс нь барьж авсанаа дахиад л 
- Пөөх ёстой луг эд байна даа гэж дуу алдлаа. Үнэндээ гаднаа л бүрэг юм шиг болохоос бус хонины бэлчээрт яваа эмс хүүүхнүүдийг цаг ямагт ноолсоор дэндүү мэргэшсэн Содбаатар ийм гоо үзэмжит бүсгүйн өмнө барьц алдаж байлаа. 

Бүсгүйг эрхтнээс нь барьсанд дур тачаалаа барьж эс дийлсэн залуу шууд л дээр нь гаран өнөөхөө углахаар зүтгэлээ. 
- Хүүш ээ. Хүлээ л дээ. Чи үнсэж таал л даа. Тэгээд хий. Шал хөдөөгөөрөө байна даа гэж аальгүйтэхэд нь Содоо ухаан орсон мэт уруул ам, хацар, хүзүү, эгэм цээж, бумбан хөхийг нь сорон үнсэж дуу алдуулж байлаа. Хүүхэн хоёр гараараа мөрөн дээр нь дарсаар хэвлий хавьдаа аваачсанаа яраглан байж
- Содоо хятад хүмүүс наад умдаг доторхийг чинь хэлээрээ ирвэгнүүлж эмсээ хайрладаг. Би цэвэр ариун эмэгтэй шүү гэхэд 1900-аад оны бурангуй үеийн эр гайхасхийн хэлээ хэлүүнд нь хүргэснээ хоточ банхар нь идүүрээ долоодог шиг хөдөлгөж эхэлжээ. Гангар хүүхэн ч ер ичиж зовсон зүйлгүй толгойг нь гуяараа тас хавчиж бөгсөө хайвагануулан хөдөлсөөр бие нь чичрэн сулбайж уналаа. 

Хүүхний ямар ч идэвхгүй байдалд орсонд гайхаж алмайрсан залууд хэсэг хугацааны дараа бие нь тайвширсан хүүхэн
- Эмэгтэй хүн ч гэсэн дур тавьдаг юм шүү дээ. Одоо би чамайг тавиулна аа. Хятад хүүхнүүд ингэдэг гэнэ лээ гээд чинээндээ тултал хөвчирсөн шодойг нь үмхлэн хөхөж эхлэв. Дур тачаалдаа тэсвэр алдсан эр хүүхний аман дотор тавьчих вий гэж айхдаа биеэ барьсан боловч яаж ч чадалгүй асгалаа. Точигийг нь ховх сорсон хүүхэн ер уурссан шинжгүй, 
- Чинийх аяга тараг шиг л арвин юмаа гэж инээхчээн аядлаа. Хэдхэн мөчийн дараа хүүхэн эрхтнийг нь үнээний дэлэн адил шувтарсаар босгож орхилоо. Ингээд өлчир чийрэг биетэй хөдөөх эр өлсгөлөн бар шиг л уухичин дайрав. Хүчирхэг эрд цохиулж буй хүүхэн орь дуу тавин мөрийг нь хазлаж байлаа. Ингээд үүр цайж өглөө болтол хүүхний дээрээс буусангүй. 

Нар дээр хөөрсөн хойно залууг босоход хүүхэн
- Чи ч ёстой азарга юм аа. Өнөө шөнө дахин ирээрэй гэсээр сульдсан дуугаар хэлээд хөнжилдөө шургажээ. Энэ цагаас эхлэн Содбаатар гэр орноо ч хайхрахаа болин орой болохоор л Хүрээ рүү шогшдог ажилтай болов. Гэвч энэ жаргал төгсгөлтэй байлаа. Бээжинд жасаалсан Сүндэв тайж ёстой чухам нүүрээ түлэх шахаж, уурсаж галзуурах шахаж байлаа. Тэнд очсон Монгол ноёд архидан янхан эдэлж байтал нэг нь
- Энэ янхнууд ч яах вэ? Харин ар халхад маань Гангар гэж нэгэн ахайтан бий дээ. Хөгшин нөхрөө улаан цайм эзгүйчилдэг тэр гичий ч ёстой адтай шулам даа. Буянт, Цагаандайн пүүсний данжаад бичээч, манж, ноёд мань мэтийгээ ялгалгүй жаргаана. Түүнийг үзсэн хүн байна уу? гэж хэлээд эргэн тойрноо харахад зарим нэг нь, 
- Үзэлгүй яахав. Ёстой элдэвтэй гичий байгаа юм даа гэтэл таньдаг зарим нь Сүндэв тайж руу харан хоолойгоо заслаа. Маргааш нь сайхь ноёд Гангарыг түүний хатан гэж мэдчихээд өршөөл эрэхэд нь мань эр, 
- Зүгээр, зүгээр. Тэр чинь манай шивэгчин байгаа юм. Та нарыг жаргаасан бол болоо гэж нэрэлхжээ. Гэтэл бүр ч шараа болгов. 

Нэгэн манж түшмэл түүнээс,
- Хай та яах аа. Танай хатан яагаад ирээгүй вэ? гэж тачаадаж харамссан байдалтай хэлэхэд нь монгол ноёд нирхийтэл хөхрөлдсөн байна. Урдаас ирэхдээ Сүндэв тайж шийдчихсэн байлаа. Ирүүт их өргөөндөө буугаад Гангарт бараа болж байсан өвгөнийг дуудууллаа. Өвгөн ч ноёныг эзгүй хойгуур болсон бүхнийг бараг л давс хужир нэмж байгаад тайлагнаж орхив.
- Тэр гөлөг хэний хэн бэ? гэж хилэгнэхэд өвгөн бас чиг хүн чанар гаргаж 
- Ноёнтон минь тэр хүү хэн ч биш ээ. Хатантан л тэнэж явахад нь уруу татаж орхисон юм билээ. Сүндэв тайж ч гэсэн гэмгүй залууг орхихоор шийджээ. Маргааш нь гэхэд Гангар нас барж оршуулахчаан болжээ. Ноёныг ирсэнийг сонссон Содбаатар хүүхний үгэнд ороод хэд хоног гэрээсээ гарсангүй. Дурлал, тачаалдаа мансуурсан залуу тэсвэр алдан Хүрээг зүглэжээ. Хашаанд нь зориглон очтол Гангарын гэрийг буулгаж ачаалж байлаа. Юу болоод байгааг мөнөөхөн өвгөнөөс асуутал өвгөн ийш тийшээ харан хулмалзсанаа
- Хэцүү юм болсоон. Ахайтан өнгөрөөд удаж байна. Чи одоо бушуухан далд ор гэлээ. 

Газар тэнгэр хөмрөх шиг л болсон Содбаатар итгэж ядан хэд хэдэн хүнээс асуусан авч “үхсэн” гэсэн ганцхан хариулт сонсож байлаа. Чингээд хаана оршуулсаныг нь заалгаж аваад Далан давхар өөд очиход хүүхнээс сэг зэм ч үлдсэнгүй. Олон цагаан ясны аль нь түүнийх болохыг даанч мэдэхгүй Содбаатар гашуудан ёс жудаг, цээрийг ч умартаж авч явсан хар архинаасаа балгасаар тас үсрэн унажээ. Түүнийг шөнө дунд хэн нэгэн сэрүү татуулан үнсэн таалах шиг санагдахад нь сэргэтэл хайртай бүсгүй Гангар нь чармай шалдан тас хайчилсан үс нь сэгсийчихсэн биенээс нь хөх гал сүүмэлзэн гэрэлтүүлж байх юм гэнэ. Мань эр ч босон харайж
- Чи үхээгүй юм уу? гэхэд Гангар амнаасаа цухуйлгасан хос цагаан соёогоо гялалзуулан хачин муухай сөөнгө хоолойгоор
- Үхдэггүй юм аа. Чи над дээр ир л дээ. Би чамайг хүсч байна хэмээн тачаадан дээшээ харж хэвтлээ. Содбаатар ч ухаан нь орон гаран болж дээрээс нь өмдөө шувтлан хэвттэл хүйтэн газар угтлаа. 

Шулмас ч тас тас хөхрөн
- Чи үхэж байж л надтай ойртох болно хэмээн элдэвлэн нэг сайхан төрхөндөө орж, нэг үзэшгүй муухай царайтай болж байлаа. 
Чингээд үүр цайх үест алга болж одов. Гунихарсан Содбаатар гэртээ ирээд хар цагаан дуугаралгүй хэвтээд өгөв. Эцэг, эх хоёр нь юу ч асуугаад эс дуугарна. Шөнө нь унтаж байтал гэрийнх нь тооноор хэн нэгэн дуудах шиг санагдав. Сэргээд хартал Гангар үсээ сэгсийлгэн цэлдгэр хөхөө унжуулан
- Нааш ир, гараад ир хэмээн чихэнд нь шивэгнэж байв. Энэхэн үест ухаан нь дэн дун болон харанхуйд тэмтчин босч эрэгнэгт байсан хутгаар цээж рүүгээ бүллээ. Аав, ээж нь сэрэхэд хүү нь цээжинд хутга зоолттой цусанд будагдсан хэвтэнэ. Тэр амьсгал хураахдаа
- Гангар аа! Чи шулмас юм уу гэж хэлсэн гэдэг. Үүнээс хойш тэр хавиар үдэш болохоор эр, эм хоёр дуу алдан загас наадуулах болсон гэдэг. Ингээд ч айл нутаглахаа больсон ажгуу. Энэ газар бол одоогийн Буянт-Ухаа хавьцаа бөгөөд чөтгөр, шулмас хоёр байдаг гэнэ шүү.
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
Багш нарын ажил хаялтыг та дэмжиж байна уу?
  • Дэмжиж байна
  • Эсэргүүцэж байна
  • Мэдэхгүй