Үхэл дагуулсан хөөргийг булшилсан нууц
2018 оны 9 сарын 28
Адал явдлыг эрэлхийлэгч баатарлаг уншигч та ч гэсэн энэхүү болсон явдлыг уншихлээр өөрийн эрхгүй хирдхийн цочирдох биз ээ. Энэ бол хар дом буюу хараал шингэсэн нэгэн хөөрөгний түүх юм. 

Үүнийг бичиглэхийн учир түүх сөхөхөөс өөр аргагүйд хүрнэ. 
...1937 он. Ховд хотын хойд этгээдэд орших Шар сүмийг бараадан «харлаг» Жалцан гэдэг өвгөн өөвгөр хар гэртээ ганцаар аж төрдөг байжээ. «Харлаг» гэж нэрлэх болсон нь тун ч учиртай. Бурхны номонд бүрэн нэвтэрсэн хэрнээ ташуу захтай дээл өмсч жавданд тухалсангүй. Харин ч элдэв хар бор, муу сайн юманд бүрнээ нэвтэрсэн ид шидтэй нэгэн байсан бөгөөд зовж зүдэрсэн олон түмэн төдийгүй Шар сүмийн лам нар ч тэднийхийг зүглэдэг байсан гээд бодохлоор мундаг «амьтан» байсныг нь гэрчилнэ. Тийм ч учраас Жалцан гуайг «харлаг» гэж нэрлэх болжээ. 1937 он гэхэд Шар сүмийн лам нарыг толгой дараалан баривчилсаар хэдэн банди, ганц хоёр өвгөн ламаас өөр шар дээлтэй хүн үлдсэнгүй. 

Ийн ногоон малгайтнууд баривчлах лам олдохгүй шахам гиюүрч байхад нь Жалцан гэгч гүрэм дором хийж ард олныг мунхруулж байна гэсэн матаас бичиг иржээ. Эхэн үедээ аймгийн дотоодыг хамгаалахынхан тоосонгүй. Гэтэл Улаанбаатараас эсэргүүг дарагдуулсан гэдэг банга иржээ. Ингээд л нэгэн шөнө гэртээ байхад нь ДХГынхан барихаар очжээ. Гэтэл «харлаг» Жалцан: 
За, та нар намайг барихаар ирэв үү? Араа даах юм бол хүссэнээрээ л болцгоо гэж хэлээд баригджээ. Тухайн үедээ зохиолч, сэтгүүлч С.Дашгомбоос эхлээд олон зуун гэм зэмгүй хүмүүсийн мах цусанд будагдсан шавар шоронд /одоо ор сураг ч үгүй болсон/ аваачиж хар гэрт ганцааранг нь хорьжээ. Маргааш өглөө нь байцаалт авахаар хуяг хар гэрийг онгойлгоход жаахан хүүхэд уйлчихсан сууж байжээ. 

Айсан хуяг сандарсаар «хар» Ваанчиг гэгч дээр орж болсон явдлыг хэлэхэд: 
Чи муу эсэргүү үг хэллээ гэсээр нагаанаа /гар буу/ сугалан хар гэр рүү гүйж очтол хар муур муухай орилчихсон зогсож байх нь тэр. «Хар» Ваанчиг айж сандран ээрч муурахдаа сэтгүүлч С.Дашгомбо гуайг тамласнаараа «Сүүдэр туссан жилүүд» номонд муугаараа алдаршсан «улаан дээлт» Чүлтэм гэгч хуягт муурыг буудаж алахыг тушаасанд цаадах нь гараа салгануулан байж бирдаан буугаараа гурав буудаад оносонгүй. Гэтэл онгироо сагсуугаараа алдаршсан «гялаан» Пил гэгч ногоон малгайтан «улаан дээлт» Чүлтэмийг «өөдгүй новш» гэж түлхэн унагачихаад бууг нь шүүрч аваад чиглүүлж байгаад гохыг нь дартал хар муур дээр гэгч нь үсрээд унажээ. Хачирхалтай нь тун ч удалгүй хэдхэн хормын дараагаар цус нь садран үхсэн хар муур аажмаар «харлаг» Жалцан болж хувирах нь тэр. Бирдаан бууны сум түүний хүзүүг тас буудсан байжээ. Цогцсыг гаргахаар дэргэд нь очиход баруун гартаа харлаг манан хөөрөг тас атгаж, эрхий хуруугаараа шүрэн толгойг нь дарчихаад шүдээ заналтайгаар зуун, нүдээ том гэгч нь хараад үхсэн байв. Ногоон малгайтнууд хэдийгээр дээрх ид шидээс үхтлээ айцгаасан боловч хөөрөгний толгойг эрхий хуруугаараа дарсаныг нь анзаарах сөгөө байсангүй. 

Уул нь монголчууд өш хонзон санасан хүндээ хөөрөгнийхөө толгойг дарж өгдөг бөгөөд энэ нь үнэндээ «чамайг ална» гэсэн утгыг агуулдаг юм. 
Дотоодыг хамгаалах хэлтсийн удирдлага «хар» Ваанчиг: 
Эсэргүүг дарахад онцгой гавъяа байгуулсан төлөөлөгч Пил чамд баярыг хүргэж, эцэг Сталин, Чойбалсан нарын өмнөөс Жалцанг тонилгосон бирдаан, манан хөөрөг хоёроор Ваанчиг миний бие шагнахыг хүснэ хэмээн үхдэлийн дэргэд буу, хөшсөн гараас нь хүчээр авсан хөөрөг хоёрыг гардуулахад төлөөлөгч «гялаан» Пил: 
Би болбаас эцэг Сталин, Чойбалсан нарын төлөө амь биеэ үл хайхран эсэргүүнүүдийг тонилгохоо хайрт дарга Ваанчиг таныхаа нүдэн дээр андгайлж байна гээд нүдэндээ нулимстай гардан авчээ. 
Даргаасаа том бэлэг хүртсэн «гялаан» Пил хүн алсанаа ч мартчихаад хар хурдаараа гэр рүүгээ очиж хөөргөө аавдаа бэлэглээд, бирдаан буугаа хоймрынхоо орны ард хадсан Сталин, Чойбалсан нарын зургийн дор өлгөжээ. Гэтэл өглөө босоод ирэхэд аав нь орондоо амьсгал хураагаад өтгөн, шингэнтэйгээ холилдчихсон байв. Угийн сүсэг бишрэлгүй, тэгээд ч улаан хувьсгалч Пил лам хараас ч юм асуусангүй эцгийгээ ДХын хэдэн төлөөлөгчидтэйгээ аваачаад булчихав. 

Үхэл үүгээр дууссангүй. Сарын дараа л гэхэд Пилийн гурван банди нь Буянт голын усанд сэлж наадаж байгаад живж үхэв. Сэтгэлийн уй гашууд автсан эхнэр нь тэр жилдээ тоононоосоо боймлон амиа хорложээ. Эрхбиш хүн юм гэсэндээ «гялаан» Пил сэтгэл санаагаар унасан ч чухам л уй гашуугаа эсэргүүг тарчилган хороох, архидах зэргээр л «тайлж» байсан нь даанч гутамшигтай. Тун ч удалгүй Пилийн ээлж иржээ. Төлөөлөгч Пил ажилдаа гурван хоног ирэхгүй болохоор нь Дотоодыг хамгаалахынхан гэрт нь очиход мөнөөхөн бирдаан буугаараа оролдож байгаад гал алдсан бололтой эрүүгээ зад буудуулан үхсэн байх нь тэр. Дотоодыг хамгаалахынхан голдуу, цөөвтөр ах дүү нараас нь оролцсон хүмүүс «гялаан» Пилийг оршуулсан бөгөөд үлдсэн өмч хөрөнгийг нь аавынх нь дүү Сайжрах гэгч дөч эргэм насны эр өвлөн авчээ. 

Бүхэл бүтэн зургаан хүүхэдтэй Сайжрахын гэр бүл гурван жилийн дотор үхэж үрэгдээд өрхийн тэргүүн ганцаараа хоцорч, өлсөж цанган айл айл хэсэн амь зогоох дээрээ тулахдаа Пилээс үлдсэн хөөргийг Улаанбаатар хотоос ирсэн Доржсүрэн гэдэг албаны хүнд 200 төгрөгөөр заржээ. Тэгснээрээ Сайжрах галзуурсан хэрнээ гурван жил орчим амьд яваад лам нарыг буудаж байсан Элсэн толгой гэдэг газар очиж үхсэн гэдэг. Үхэл ингээд дууссангүй. Ээлжит цээрлэл Улаанбаатар хотноо Доржсүрэн гэдэг айлын хаалгыг тогшлоо. Энэ бол Дэлхийн хоёрдугаар дайны гал дүрэлзэж эхэлсэн 1941 он байлаа. Юм юмны захтай байсан Доржсүрэнгийн эхнэр Үзмээ нь гэнэтхэн бөгсөнд нь хий орж Амгалангийн төмөрчин хужаа Цагаандай гэдэг луухаантай нөхцөн хар тамхинд орж, гэр орноо мартав. 

Энэ хоорондуур офицерын сургуульд сурч байсан Доржсүрэнгийн том хүү нь ээжийгээ олж ирнэ хэмээн Амгалан руу яваад ор сураггүй алга болжээ. Гэтэл Доржсүрэн улсын мөнгөнөөс 2000 төгрөг завшсан хэргээр найман жилийн хорих ялаар шийтгүүлж шоронд оров. Дунд сургуульд сурч байсан хоёр хүүхэд нь харах хандах хүнгүйгээр ёстой л үнсэнд хаягдсан шалз шиг хоцорчээ. Үүнийг нь далимдуулсан луйварчид хоёр жаахан хүүг нь хуурч мэхлэн Доржсүрэнгийн эд хогшлыг завшсаар эцэст нь орох оронгүй болгожээ. Мэдээж алтан нуух, шүрэн толгойтой их гарын манан хөөрөг хаягдаж гээгдсэнгүй. Яагаад ч юм нэг л мэдэхэд хотын цуутай панзчин Санжидын гар дээр очив. Аз ч юм уу, эз ч юм уу «панз» Санжид олсон олзоо гар дээрээ ганц ч хонуулж чаддаггүй нэгэн байх. Зах дээр явж байгаад сэргийлэхийн ажилтан Сүрэнхорлоо гэгчид баригдан дамын наймаа хийсэн хэргээр аавын хаалга татлаа. Хөөргөө ч хураалгасан нь ойлгомжтой. 

Харин дамын наймаа хийсэн хэрэг нь хөөрөгнөөс болсон биш бөгөөд дайны үеэр эд бараа ховордсоныг далимдуулан цай, дүнсэн тамхийг 150 төгрөгөөр дамлан арилжиж байснаас болсон аж. Гэхдээ л мөнөөхөн хөөргийг аваагүй бол ингэж балраа ч уу, үгүй ч үү. Сүрэнхорлоо сэргийлэгч ч гэсэн бас л шунаг нэгэн байсан бололтой. Хөөргөнд шунахдаа хувьдаа завшиж орхив. Тэгээд л гэртээ шөнө унтаж байхад нь гал гарсаны улмаас голомтоороо сүйрчээ. 

Гайтай хөөрөг бас л үлджээ. Хамт ажиллаж байсан дотны найз цагдаа нь хөөргийг аваад маргааш нь л зах дээр аваачаад 300 төгрөгөөр зарчихав. Худалдаж авсан хүн нь Сэрээтэр гэдэг юм юм үзсэн голч нэгэн байжээ. Шөнө зүүдэнд нь хөөрөг рүү нь нэгэн араг ястай гар сарвалзаж байгаагаар орж ирэх нь тэр. Угийн шүтлэгтэй хүн учраас маргааш өглөө нь Ганданд сууж байгаад хар болон амьд үлдсэн Цэнд бандихай гэдэг өвгөн дээр очиж зүүднийхээ тухай яриад үзэж харж өгөхийг гуйжээ. Цэнд бандихай хөөргийг эргүүлж тойруулж сайн харсанаа «Энэ бол хар тарнид боловсорсон хүний эд байна. Эзнийхээ толгойг залгих шившлэг хийлгэжээ. Яах ч арга байхгүй. Баруун зүгээс л ирсэн бололтой. Чи баруун зүг рүү гараад даруйхан хоёр метр нүх ухаад булж орхи. Тэгээд үүнийг цац» гээд баахан юм өгчээ. Бас дараа нь гэр орноо ариулах арц, рашаан өгөхөө ч мартсангүй.

Сэрээтэр гуай хэлсэн ёсоор нь баруун зүг рүү гарч одоогийн нэгдүгээр хорооллын орчим авчирч булжээ. / тэр үед зэлүүд газар байв/ Хөөргийг булаад Цэнд бандихайн өгсөн зүйлийг цацахад тэр хавийн өвс шарлаж үхэж байсан гэдэг. Тэр цагаас хойш Сэрээтэр гуай уг хөөрөгний нууцыг мэдэхээр арав шахам жил сониучирхаж судалсны эцэст 1950иад оны сүүлээр л «Харлаг» Жалцан гэдэг ид шидтэй эрийнх болохыг нь тогтоож амжжээ. Тухайн үедээ нийгэм нь хаалттай байсан учраас зөвхөн үр хүүхэддээ л нууцаар ярьсан нь энэ. Үүнийг Сэрээтэр гуайн бага хүү өдгөө 60 насыг шүргэж буй Баянзүрх дүүргийн 9р хорооны иргэн С.Базарсад гуай хуучилсан билээ. 
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
У.Хүрэлсүхийн Засгийн газрын үйл ажиллагаанд та сэтгэл хангалуун байна уу?
  • Тийм
  • Дунд зэрэг
  • Явцгүй байна