«Хар хэлт» Дүүвэйгийн хараалыг Бандихай ламтан хариулахад гэдэс нь хага үсэрчээ
2018 оны 10 сарын 13

Манайхан хараал жатгын тухай олонтаа ам мэдэн бурцгааж, бас айж эмээдэг атлаа ер нь хэрхэн яаж үйлдэгддэг тухай нь сайн мэддэггүй гэхэд болно. Гэхдээ би мэддэг гээд хараалын тухай бүхэл бүтэн онолын ухагдахууныг боть ботиор нь бичих гэж байгаа юм биш. Харин амьдрал дээр тохиолдсон бодит явдлуудаас ганц нэгийг сонирхуулахаасаа илүүтэйгээр сургамж, болгоомжлол болгох үүднээс уншигч таны өмнө дэлгэж байна. 
Энэ тухай түүхийг өдгөө 70 насыг зооглож буй Сонгинохайрхан дүүргийн 10р хороонд оршин сууж буй Ю.Сандуйжав гуай хүүрнэсэн юм. 

...Түүнийг дөнгөж арван хэдхэн настай байх үе буюу дөчөөд оны сүүл, тавиад оны эхээр эл явдлууд тохиожээ. Ю.Сандуйжавын хүүхэд ахуй цагт нь БаянӨлгий аймгийн Алтанцөгц сумын нутагт орох орон, оочих аягагүй «хар хэлт» Дүүвэй гэгч туранхай янхигар царай, өрөөл татуу биетэй эр хээрээр гэр, хэцээр дэр хийж, хүйтэн нойтны улиралд малгай тавиад манайх гэгчээр хаа тааралдсан айлдаа адсага хаяулж хоног төөрүүлсэн шигээ амь зууж байжээ. Түүнээс нутгийн зон олон айж хирдхийгээд зогсохгүй. Тааралдахаасаа ч эмээдэг байв. Дүүвэйг «Хэлэн дээрээ хар мэнгэтэй юм билээ. Уурыг нь хүргэвэл алж мэднэ» хэмээн ярьцгаах авч яг таг хараал хийгээд хэн нэгнийг цааш нь харуулчихсаныг харсан үзсэн хүн л лав үгүй. 
Мөн дээрээс нь шашингүйн үзлээр дэндүү өвчилчихсөн үе байсан учраас энэ цуу ярианд итгэхгүй хүн ч бас цөөнгүй байлаа. Тэдний нэг нь мянгат малчин Довчинжалбуугийн том хүү «нохой» Гааяа гэгч байсан аж. Аав, ээж нь мал ахуй, шашин шүтлэг гээд буян хураасан хүмүүс байхад Гааяа буюу Галсан энэ талд анхаарлаа хандуулаагүйгээр үл барам цэргээс ирснээсээ хойш эвлэлийн идэвхтэн болж, Соёлын довтолгоонд оролцож: 
...Сураагүй мэдээгүй хүмүүсийг 
Сураггүй алга болгохоор 
Соёл багш довтолгож явна гэх зэрэг шүлэг магтаалын аястай зүйлийг уянгалуулан уншиж айл хунар хэсэж явдаг ажилтай болсон нэгэн. 

Сумын төвийн золбин нохойг устгах их аян зохиогдох үеэр Гааяа саналаараа калибрь үүрэн оролцож нохдыг нудраад зогссонгүй айлын хотын хоточ Банхарыг хүртэл нам буудсаар 70 нохой алсан учраас МХЗЭийн тэргүүний гишүүн гэж үнэмлэх тэмдгээр шагнуулсан бол ард түмний дургүйцлээс «нохой» гэдэг муухай хочтой үлджээ. За, «нохой» Гааяагийн паян ч яахав. Харин нийтлэлийн эхэнд нэр нь дурдагдсан «хар хэлт» Дүүвэйтэй хэрхэн шөргөөлцөж, «шан»гаа хүртсэн тухай асуудалд нь оръё. Нэгэн өдөр Цамбагарав уулын баруун хойт суганд орших Намарзан гэдэг газар багийн өдөрлөг болж байтал «хар хэлт» Дүүвэй асарт тавьсан идээ будаанаас ойрд угаагаагүй, бохир гараараа базлан ам руугаа чихэж байгааг нь харсан «нохой» Гааяагийн хилэн бадарч түүн рүү дайрч давшлан чирэн гаргасан төдийгүй «Чи муу сум орны нэр гутаасан тэнэмэл, хараал хийдэг энэ тэр гэж олныг айлгадаг гэл үү? Алив тэр хэлийг чинь харъя» хэмээн дайрахад Дүүвэй хэсэг харснаа: «харвал хар. Ганцхан чи л хараарай. Бусад нь хэрэггүй» гэжээ. 

«Нохой» Гааяа ч улам агсагнан «Харъя л даа» гэсээр очоод амыг нь ангайлгах гэтэл Дүүвэй өөрөө амаа ангайлгаж хэлээ гаргахад бүчсэн олон харцаа буруулж ганцхан Гааяа л ойртон харснаа: «Үгүй ерөө, ийм юм гэж бас байдаг аа. Хэлэн дээрээ хар мэнгэтэй юм гээч. Тэглээ гээд намайг хараагаад ал л даа» гэж орилоход нь тэрбээр «Би чамайг алахгүй ээ. Гэхдээ над шиг болоход чамд гуравхан сарын хугацаа байна» гэж хэлээд нулимахад Женисхан гэгч бялдууч зантай хасаг эр «Чи эвлэлийн гишүүнийг доромжиллоо» гээд ганцхан цохиод унагах нь тэр. Гэтэл «хар хэлт» Дүүвэй «Чи муу долигонуур хасаг зовж үхнэ дээ. Харин ар гэрээр чинь оролдоод яахав» гэж хэлээд зүүн хойшоогоо хазганан явахдаа зүүн мөрөн дээгүүрээ эргэж хараад цэртэй шар шүлсээрээ нулимахад нь яагаад ч юм адгуус мал үргэн унгалдаж, янцгаалдсан нь гайхалтай. Тэр оройгоо л чамгүй нанчид хүртсэн Женисхан мориноосоо чирэгдэж хөлөө хугалсан аж. Эмч, доктор хөгжсөн цаг байсан учраас эвэнд нь оруулж боогоод гэрт нь хэвтүүлж орхижээ. Гэвч яс нь үйрсэн байснаас дотуураа идээлж бугласнаас ганцхан сарын дотор амьдаараа өмхийрч нөгөө ертөнцөд оджээ. Харин «нохой» Гааяа яасан бол? Тэр үнэндээ яасан ч үгүй. 

Гэвч харамсалтай юмны эхлэл тавигдаж эхэллээ. Нэг өдөр төдийлөн тэмээ үзэгддэггүй уулархаг газар болох Улаан хаданд намаржиж байсан «нохой» Гааяагийн эцэг Довчинжалбуугийн хотонд гэнэтхэн тэмээ орилон хонь мал нь үргэн шуугилдаж эхлэх нь тэр. Тэр ч бүү хэл хүүгээсээ гуйж байж үлдээсэн зуудаг халтар нь хуцаж боргох биш харин гаслаж гийнан гэрийн хатавчинд наалдахтай зэрэг Довчинжалбуу гуай чоно нохой хотонд халдав уу гэж бодсоор «нохой» Гааягийн үүрч явдаг калибрийг сумлан гарчээ. 
Гэтэл сарны гэрэлд яах аргагүй нэг тэмээ гэрийнх нь чанх өмнө зогсчихсон учир зүггүй орилж байх юм гэнэ. Нэгэнтээ муу совин татангуут нь хий буу тавьж орхитол мөнөөхөн тэмээ эргэн тэшээд алга болов. Тэгээд л бүх юм хэвэндээ орлоо. 
Өглөө нь босоод ойр хавийнхаа айл хунараас тэмээ харсан эсэхийг нь лавлахад мэдэх чадах хүн гарсангүй. Угийн хашир хүн учраас юутай ч Бандихайгаас асууя гэж бодоод хүрээнд сууж байгаад хар болсон өвгөн ламынх руу сэмхэн морджээ. Очоод болсон явдлыг өгүүлтэл Бандихай ламтан хэсэг бодлогоширсноо эрхээ татаж, судраа сөхөж үзэнгүүтээ «Хэцүү л юм болж дээ. Чи уг нь буу муу дуугаргалгүй тэмээг эсрэг зүг рүү нь эвтэйхэн шиг харуулаад тавьчих ёстой байж. Хэн нэг нь л хараал жатга хийж байна даа. Би үнэндээ барахгүй нь. Тэгээд ч танай тэр хэцүү хүүхдээс нэг л айгаад байна» гэж хэлээд буруу хараад суучихжээ. Сэтгэлээр унаж шоконд орсон Довчинжалбууг гэртээ эргээд ирэхэд нь хөгшин нь цус харваад бурхан болчихсон хүн амьтан бужигнаж байх нь тэр. Ажил явдал ч яахав бэл бэнчин дутах биш. Тэгээд ч амьтан ах дүүгийн буянаар өнгөрөв. Түүний дараагаар хүүгээ «хар хэлт» Дүүвэйг хэрхэн доромжилсоныг сонсоод хэргийн учгийг тайлсан авч утасны үзүүрийг барих хувь үнэндээ олдсонгүй. Ганц охин нь төрөхийн хүндрэлээр нас нөгчиж, тэр цагаас эхлэн мань хөгшин амьдрал ахуйгаа орхиж гаанс тамхиа нэрэхээс хэтрэлгүйгээр гансран хэвтэх болжээ. 

Энэ хооронд «нохой» Гааяа хайртай ээжээ алдсандаа оонын эвэр шиг хоёулханаа төрсөн охин ганц дүүгээ алдсандаа эрх биш хүн юм гэсэндээ сэтгэлээр унасан авч эвлэл энэ тэрийнхээ ажлыг орхиж хар усаар гунигаа «цайруулж» явах болов. Өвөл боллоо... 
Довчинжалбуугийн мал хиараад эхлэх нь тэр. Сархад эргүүлэн эмс хүүхнүүдийг хормойдож яваа «нохой» Гааяаг эзгүй байх үеэр аав нь хоолойгоо боомилон нас нөгчжээ. Оршуулган дээр нь уйлан хайлж савчиж байсан авч «нохой» Гааяа нэгэнт архинд нэвчсэн байлаа. 
Үүнээс даанч удалгүй айл амьтан түүнийг ад үзэж хажиглах болсон учраас тэрбээр амьтан, ах дүүгийн «халамж»инд үлдсэн хэдэн малаасаа зарж үрсээр бор ходоодоо тэжээн шар наран бор хоногийг өнгөрөөх болов. 
Өнөөх дуулиан энэ тэр болгоод байсан эвлэлийн идэвхтэн энэ тэр нь ч будаа боллоо. Магадгүй энэ үеэс л тэр Дүүвэйгийн дургүйг хүргэснийхээ горыг хэрхэн амссанаа гадарласан байх. Ууж согтох бүрийдээ л «Өгөр толгой надаас л болоод голомт минь сүйрлээ» гэж толгойгоо шаан гаслах болжээ. Тэрбээр нэгэн удаа Бандихай лам дээр очин нүглээ наминчилж уйлан гасалсан гэдэг бөгөөд багштан хэрхэн хариу өгснийг нь хэн ч мэдээгүй өнгөрчээ. «Нохой» Гааяа ийнхүү бүтэн жил шахам тэнэсний эцэст Ишгэн толгой гэдэг газар айлын найран дээр «хар хэлт» Дүүвэйтэй тааралдах нь тэр. Өст хоёр эхэндээ хэн хэнээсээ халгасан аястай нүүр бууруулцгааж байсан бөгөөд «нохой» Гааяа чамгүй согтсоныхоо дараагаар Дүүвэй рүү чичлэн зааж «Чи муу намайг өөр шигээ болголоо. Одоо намайг зүйл дуусгаад аль. Эсвэл би чамайг..» гэж агсамнахад сэжиглэж цээрлэсэн хүмүүс түүнийг чирч гулдран гаргаж хаясан бөгөөд «хар хэлт» юу нь болчихсон юм бүү мэд араас нь гарчээ. 

Түүнийг гарч ирэхэд нь «нохой» Гааяа гэнэтхэн дороо хийж аваад учир зүггүй нүүр рүү нь цохиж гарав. Харин «хар хэлт» Авраарай, аллаа! Таминь ээ!» гэж орилсон агаад залуус гаран салгахад согтуу Гааяа уйлан хайлж «Та нар яагаад салгачихав. Бандихай надад Дүүвэйгийн хамраас цус гаргаад нүүрийг нь угаавал хараал нь арилна» гэж хэлсэн юм шүү дээ. Цусыг нь гаргаж чадсангүй гээд орь дуу тавьжээ. Энэ үгийг найрч олон болоод «хар хэлт» Дүүвэй хүртэл сонсож байлаа. Гайхаж балмагдсан хүмүүс «нохой» Гааяаг тайвшруулах санаатай шил архи аяга аягаар нь цутгасаар нам унагаж орхив. 
...Гурван хоногийн дараа Хүрэнгийн энгэрт зусч байсан Бандихай ламтаны бие орой харуй бүрий болоход гэнэт чилээрхэж, хуй салхи дэгдэн бяцхан бор гэрийг нь хөөргөдөж эхлэхэд өвгөн хувраг хүчлэн алхсаар хотныхоо баруун хойт зах руу явахад дүүгийнх нь залуу хүү Сандуйжав санаа нь зовон сэмхэн дагажээ. Гэтэл баруун хойноос гэр рүү нь чиглэсэн нэгэн хар ямаа учир зүггүй майлж байх юм гэнэ. Бандихай лам очингуутаа хар ямааг хүчлэн эсрэг зүг рүү нь харуулж зогсоотол ямаа хэсэг орилсноо үхэтхийн унажээ. Сандуйжав ч авга ах ламынхаа хойноос гүйж очиход нөгөөх ямааны гэдэс нь хагараад цувчихсан байх юм гэнэ. Гайхсан хүү Бандихай авгаасаа энэ тухайд асуухад «Чи хэл амаа хамхиарай. Хараал нь өөртөө л тусах шив» гэж хэлээд гэр рүүгээ оржээ. 

Сандуйжав үхсэн ямааг холдуулах гээд чирч явахдаа харын сувай болохыг нь харж амжжээ. Хачирхалтай нь маргааш нь гэдэс нь хөөгөөд хагарчихсан «хар хэлт» Дүүвэйгийн цогцсыг хонины хүүхдүүд олж харсан гэдэг. 

Энэ түүхийг ярьсан Ю.Сандуйжав гуай цааш нь өгүүлэхдээ «Дүүвэй хараалаа хүйтэн хошуутай бараан зүсмийн малаар дамнуулж хийдэг байж. Харин энэ аргыг хэнээс сурсаныг нь манай авга ах Бандихай бодоод бодоод олоогүй юм» гэсэн билээ. Эцэст нь түүнээс «нохой» Гааяагийн хувь заяа хэрхсэн талаар асуухад «Угийн нүгэл үйлдсэн хүн болохоор тэнэж яваад үхсэн үү, яасан сураггүй алга болсон. Цамбагарав руу гараад алмастай нөхцчихсөн байна ч гэх шиг олон цуу яриа гарсан даа. Гэхдээ манайхан социализмын хатуу үе байсан болохоор энэ явдлыг ихэд нууцалж ханцуй дотроо шахам ярилцдаг байлаа. Хэрвээ «нохой» Гааяаг хүмүүс салгалгүй «хар хэлт» Дүүвэйгийн цусыг гаргуулчихсан бол тэр хүний хувь заяа хаашаагаа ч эргээ билээ гэж боддог юм» гэсээр яриагаа өндөрлөсөн билээ. 

Энэ тухайд бичиж байхдаа «Хараал хийсэн хүн өөдөлдөггүй. Эргээд өөрт нь тусдаг юм» гэж хэлсэн хар домч, зурхайч Энхээгийн хэлсэн үг санагдаж байсан юм. 
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Сэтгэгдлийг ачааллаж байна ...
Санал асуулга
У.Хүрэлсүхийн Засгийн газрын үйл ажиллагаанд та сэтгэл хангалуун байна уу?
  • Тийм
  • Дунд зэрэг
  • Явцгүй байна