Нэрт хөгжмийн зохиолч Б.Шаравын гэгээн дурсгалд
2019 оны 7 сарын 19
- Шинжлэх ухааны ScD, профессор, хөгжим судлаач Лувсанноровын Эрдэнэчимэгийн бичсэн Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн соёрхолт, Урлагийн гавъяат зүтгэлтэн, Чингис хаан одонт нэрт хөгжмийн зохиолч Бямбасүрэнгийн Шаравын “Хэрлэнгийн домог” зохиолын тухай шүүмж -

Монгол Улсын Хөдөлмөрийн баатар, Төрийн Соёрхолт, Урлагийн Гавъяат зүтгэлтэн, Чингис хааны одонт шагналт, нэрт хөгжмийн зохиолч Бямбасүрэнгийн Шарав 1952 “Хэрлэнгийн домог” хэмээх уртын дуу, морин хуур, цөөхүүл хөгжмийн бүтээлээ “Silk road”- Торгон замын хамтлагийн захиалгаар 2000 онд зохион туурвижээ.

Б.Шарав энэхүү зохиолынхоо хөгжмийн зэмсэгжүүллийн бүрэлдэхүүнд Монгол “уртын дуу”, “морин хуур” болон “гурван үлээвэр хөгжим тромбон”, “гурван цохиур хөгжим”, нэг “төгөлдөр хуур” зэрэг хөгжмийн зэмсгүүдийг гурваар тэгшитгэн нийт есөн хөгжмийн зэмсгийн дуурьслыг гол болгон авсан нь нэн эртний монголчуудын шүтлэг есөн есийн бэлэгдэлд суурилсан гэж үзэж болох юм.

Б.Шарав зохиолынхоо дуурьсалд нэн эртний монголчуудын ан ав, дайн тулаан, цэрэг гарах буух үеийн дуурьсал, монгол түмний уриа дуудлагын тэмдэг ая, нар, сарны уухай, бүүвэйн дуу болон бусад авиа эгшгийн бүдэхи үүрсэлт-“манчин аялгуу”, хурц тод- “нүргээнт аялгуу”, аян замын-“дангийн аялгуу” гэх өвөрмөц авиа эгшгээр өгүүлэмжийг дүрслэхээс гадна, монгол уртын дууны уртаар татах уртлаг аялгуу, урт аялга, уртлаг хэмнэлийг чөлөөт зохиомжийн хэлбэрээр шинэ санаа, шинэлэг арга хэлбэрээр баяжуулан оруулсан нь шинэлэг бөгөөд өвөрмөц, содон бөгөөд сонирхолтой болжээ.

Б.Шарав бол өөрөө Хэнтий аймгийн нутаг “Жаргалт хаан” хэмээх газар төрж, Хан Хэнтийн нурууны бэлээр урсах “Хэрлэн гол”-ын усаар ундаалж өссөн хүний хувьд зохиолынхоо гол сэдвийг ”Хэрлэн” гэх голын нэр, газар усны нэр төдийгүй монголчуудын амьдрал тэмцлийн түүхээ бүтээж ирсэн газрын нэрийг сонгон авсан нь учиртай. 

Сэдэв агуулга дахь “Хэрлэн” ба “Монголын нууц товчоо”
Б.Шарав эл зохиолоо “Хэрлэнгийн домог” хэмээн нэрлэсэн нь зүгээр нэг энгийн нэр төдий бус, монголчуудын амьдрал тэмцлийн түүхийг багтаасан “түүхэн сэдэв” гэж хэлж болно.

Иймд “Хэрлэнгийн домог” зохиол нь “Монгол уртын дуу”, “Морин хуур”, “Монголын нууц товчоо” гурвыг зангидан багтаасан агуулгатай зохиол болсон хэмээн үзнэ.

Учир нь: Хэрлэний талаарх түүхэн судалгааг үндэслэвэл: “Монголчууд эрт дээр цагаас их элсэн манхан, далай тэнгисийг гатлан туулж, битүү, шигүү ой тайгаар ан гөрөө хийн “ойн аж ахуй” эрхлэн амьдарч байснаа хожим түүндээ багталцахаа больж далан бухын ширээр хөөрөг хийн хад, чулуу, төмрийг хайлуулан байж тал газарт “малжих аж ахуй” эрхлэх болсон гэдэг. Ингэхдээ “Эргүнэ” голын сав газраар нутаглаж, хожим нь баруунш нүүсээр Хэрлэн, Онон голын сав газар Хэнтийн нурууны хормойд хүрч нутагшин суурьшсан” талаар “Монголын нууц товчоо” болон бусад олон сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг.

Үүнээс үзвэл нэн эртний монголчуудын амьдран сууршиж түүхээ бүтээж ирсэн газар бол “Хэрлэний хөдөө арал” юм. Эл учраас зохиогч энэ сэдвийг монголчуудын амьдрал тэмцлийн уг сурвалж болсон “Монголын нууц товчоо”-ноос сэдэвлэсэн нь ажээ. Иймч учраас Монголчуудын түүхийг багтаан тэмдэглэж хураангуйлсан зохиол бол “Монголын нууц товчоо” мөн болохын хувьд тэрхүү түүхэн сурвалжаа дээдлэн авч явахын чухлыг заан дэлхийн соёлын өвд бүртгүүлэхээс гадна, түүнийг судлаж өвлүүлэх тухай Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн зарлиг гарсан билээ. Уг зарлигт: “Монголын их хаадын угсаа гарал, Монголчуудын үндэсний түүх, хэл бичиг соёл, ардын аман зохиол, зан заншлын их нэвтэрхий толь, Монгол хэлний үгийн урлагийн сонгодог бүтээл, он цаг тооллын бичиг болох “Монголын Нууц Товчоо”-г айл өрх бүр өргөө гэрийнхээ хойморьт залан дээдэлж байх, бүх шатны боловсролын байгууллагын суралцагсдад үе шаттайгаар судлуулахыг нийт эрдэмтэн судлаач багш нарт уриалагтун” хэмээсэн. Эл учраас зохиолын үндсэн агуулгад “Хэрлэн” бол монголчуудын түүхнээ домог болсон газар хэмээн нэрлэсэн учир ийм буюу.

Зохиомж дахь Уртын дуу:
Зохиогч монгол түмний ахуй сэтгэлгээг илэрхийлж чадах нэгэн зүйл уран сайхан, гоо сайхны илэрхийлэл бол уртын дуу түүний урт аялга, уртлаг хэм, уртлаг сэтгэлгээ, уртлаг хэмнэл гэдгийг ухаарч ойлгож ирсний хувиар монгол түмний дуулах урлагийн “охь” болсон уртын дууг зохиолынхоо гол сэдэв аялгуу болгон авчээ. Ингэхдээ: уртын дууны үндсэн махбод цөм нь болох “чөлөөт зохиомж”, “чөлөөт хэмнэл”, уртлаг аялгуугаар дуулагддаг “Хэрлэнгийн баръяа” гэх уртын дууг сонгон оруулсон нь учиртай. Уртын дуу бол монгол түмний ахуй амьдрал дундаас төрөн гарсан, монгол дууны сонгодог хэлбэрийг олон хөгжсөн, монгол дуулах урлагийн онцгой зохиомж бүхий дуун яруу уянга тул түүнийг сонгожээ. Жишээлбэл: “Хэрлэнгийн баръяа” уртын дууны агуулгаас үзвэл:
Хэрлэнгийн баръя гэж ахай мину хөөрхий
Хөхрөн хүдэнтсээр харагдана билүү зээ
Хэрлэн гэгч гол мину зээ
Хэнтий Ханаас эхтэй л билээ зээ
Хилссэн хол урсан урссаар
Баргын нутагт нийлнэм зээ . . . . хэмээн дуулж байгаа энэ хэсэгт: Хөхрөн хүдэнтсээр харагдаж байгаа тэр нутаг бол “Хэрлэн” юм. Тэнд аж төрж буй ахан дүүс минь Хэнтий ханаас эх авч урсаж буй Хэрлэн голоор ундаалж нутаглаж, улмаар цааш урсан урссаар “Баргын нутагт нийлнэм зээ” хэмээн өргөн олон монголчууд тэр л газраар нутаглаж ирсэн хэдий ч цаг хугацааны эрхээр нүүдэллэн аж төрөхдөө Баргын нутаг, Баргын төрхмөөр ч амьдран сууж ирсэн гэсэн тэртээ алс холын санаа агуулагдсан болно. Иймээс эртний монголчуудын түүхэнд тэртээ Баргужин төрхмөөс эхнэр авч аж төрөн амьдарч ирсэн түүхэн ул мөрийг ч түүх сурвалжууд гэрчилдэг. Энэ бол нэн эртний монголчууд талын “малжих аж ахуй”-гаа эрхлэхдээ Хэнтий Хан уулынхаа нөмөрт гол усыг даган суурьшиж байснаа нүүдэллэн аж төрж ирсэн гэсэн санааг илэрхийлнэ. Нөгөөтэйгүүр монгол түмэн уртын дуу аялгуугаараа дамжуулан уул нурууд, байгаль дэлхий, эх нутаг, элгэн саднаан санан дурсаж, хүсэн мөрөөдөж, хайрлан хүндэлдэг гэсэн санааг агуулсан “Хэрлэнгийн баръяа” хэмээх уртын дууг сонгон авчээ. Үүнийг сонгон авсны учир бол: “Уртын дуу” нь: монгол түмний үе уламжлуулан дуулсаар ирсэн монгол дуун урлагийн “сонгодог хэлбэр”. Ийм учраас уртын дууны ая хэмнэл, өөр хаана ч давтагддаггүй “чөлөөт урсгалын” шинж чанараараа давуу байдаг гэдгийг илэрхийлэхийг зорьжээ. 

Энэхүү “чөлөөт хэмнэл”, “чөлөөт нүүдэл” бол монгол хүний ахуй амьдрал, ахуй сэтгэлгээнд байх “чөлөөт хэмнэл” юм. Энэ хэмнэл бол малч нүүдэлч монголчуудын ахуй сэтгэлгээнд оршин байсан “чөлөөт нүүдэл-ийн” “уран сэтгэмж” юм. Зохиолч энэхүү сэдвийг сонгон авсан явдал бол монгол түмний язгуур угсаа, уужуу тайван сэтгэлгээ, чөлөөт уудам “орон зай”, хязгааргүйн дунд нүүдэллэн аж төрөх монгол ахуйн онцлогийг гүн гүнзгий ухаарч мэдсэнтэй шууд холбоотой юм. Монголын өргөн уудам тал нутаг байгалын үзэсгэлэн нь монгол дуун урлаг, монгол хүний хоолойн цар хүрээнд нөлөөлсөн бөгөөд малч, нүүдэлч монголчуудын өдөр тутмын ахуй амьдралын “чөлөөт нүүдэл”, “чөлөөт хэмнэл”, “чөлөөт урсгал” дундаас уртын дуу үүссэн түүхтэй. Монгол түмний малжих соёлын ул мөр уртын дуунд нэвт шингэсэн байдаг тул, монгол хүн уртын дуугаа малын бэлчээрт морин дэл дээрээ дуулж байдаг. Монгол түмний ахуй амьдралын энэхүү “чөлөөт хэмнэлийг” уртын дуунаас мэдэж болно. Иймээс монгол уртын дуу бол уртаар татах эгшгийн нугарал, урт хэмийн болон “уухай түрлэгийн нэгдэл” гэж хэлж болно. ”Урт дууны уртлаг хэмийг үүсгэж буй гол амин сүнс нь “урт эгшиг” буюу түүний нугарал, үелэн давтагдах хэм, чөлөөт хэм юм. Урт эгшгийн бие даах чанар нь дангаараа үе, хэм, утга үүсгэдэгт оршино” Л.Э. Учир нь уртын дууг уртаар татаж, чөлөөт аялгууллаар чөлөөт хэм үүсгэн баяжуулж дуулдаг. Иймээс уртын дуу бол монгол хүний хоолойн дээд өнгө, дан шуранхай, давхар шуранхай, амьсгалын тархаалт, хоолойн цар, чадал шаардсан агуу урлаг юм. Монгол уртын дуунд хязгааргүй уудам талдаа эрх дураараа давхихын ид хав, хайр энэрэл, ачлал энэрлийн яруу уянга шингэсэн байдаг. Иймээс урт дуу бол монгол эх газар, монгол хүн, монгол морь гурвын шүтэлцээнд үүссэн гэж үзэж болно. Ийм учраас хорвоо ертөнцийн мөнх ба мөнх бус, амьдрал тэмцэл, хүний зовлон, жаргалын хамгийн гүн нарийн ухааныг “чөлөөт хэмнэлээр” дуулж ирсэн нь “уртын дуу” юм. 

Монгол урт дууны нэг онцлог бол тэр чигээрээ амьдралын гүн ухааныг шингээсэн байдаг тул бичгийн хэлээр дуулагддаг. Монгол уртын дуу нь гүн ухааны үндэстэй байдгаараа бусад дуунаас ялгардаг. Эл учраас Монгол ардын уртын дууг 2009 онд дэлхийн соёлын өвд бүртгэн авсан байдаг. Ийм учраас зохиолч энэхүү бүтээлдээ уртын дууны “уртлаг хэмийг” зохиолынхоо гол сэдэв аялгуу болгон авсан учир ийм буюу.

Зохиомж дахь Морин хуур:
Зохиолч Б.Шарав “Хэрлэнгийн домог” зохиолын голлохоо гоцлол хөгжмийн зэмсгээр морин хуурыг сонгосон нь учиртай. Морин хуур бол монгол түмний “шүтээн хөгжмийн зэмсэг”. Монголчуудын ахуй амьдралд морь чухал үүрэгтэй байсан ба морин дэл дээр түүхээ бүтээсэн ард түмэн бол монголчууд билээ. Монгол хүн морь малаа эрхэмлэн дээдлэх бөгөөд монгол хүний дуу хоолой, уртын дууг зөвхөн морин хуур л ая хамсарч морин хууртай дуулдаг учир нь тэр юм. Морин хуур бол адууны хялгасаар хөвчилсөн чөлөөт эгшиг, чөлөөт хэмнэлийг дуурьсгаж чадах увидастай мод нь бие, хялгас нь сүнс нь болсон амьтай, сүнстэй хөгжмийн зэмсэг. Иймээс морин хуур бол монгол нутаг, монгол морь, монгол хүн, монгол уртын дуутай салшгүй холбоотой хөгжиж ирсэн байдаг. Монгол морь нь монгол цэргийн бахархал, эв нэгдлийн түшиг тулгуур гэж үздэг. Иймээс монголчууд хамгийн хайртай хүлгээ дурсан санаж энэхүү хөгжмийн зэмсгийг урлан бүтээсэн домогтой.

Морин хуурын толгойн хэсэгт морины толгойг дүрслэн урладаг учраас “Морин толгойт хуур” буюу “Морин хуур” хөгжим гэж нэрлэжээ. Монголчууд морин хуураа амгалан тайван, хөгжил цэнгэлийн дээд бэлгэдэл гэж үздэг. Морин хуур татаж сурч байгаа хүн хамгийн түрүүнд жороо морины явдлыг дууриан “жороо хэмнэл”-ээр хуурддаг. Монгол айл өрх бүр хоймортоо морин хууртай байхыг эрхэмлэж хуурандаа хадаг зүүж хүндэтгэхийн зэрэгцээ, хуурынхаа толгойг гал голомтруугаа харуулан байрлуулдаг заншилтай.

Монгол үндэсний хөгжмийн зэмсгийн хамгийн том бэлгэдэл болсон морин хуурыг нүүдэлчин ард түмэн бүтээж 2003 онд дэлхийн соёлын өвд бүртгүүлсэн бөгөөд иймч учраас “Морин хуураа дээдлэх” тухай Монгол Улсын ерөнхийлөгчийн зарлиг 2002 онд гарч монгол айл гэр, албан байгууллага бүхэн хоймортоо морин хуураа залж дээдлэн хүндэтгэх болсон билээ.

Монголчуудын ярьдгаар морин хууртай айлыг “элэг бүтэн айл”, хуургүй айлыг “дутуу айл” гэх нь бий. Ийнхүү зохиогч эл зохиолынхоо голлох гоцлол хөгжмөөр морин хуурыг сонгосон бас нэгэн учир ийм буюу.

Зохиомж бүтцийн онцлог
“Хэрлэнгийн домог” зохиол нь нийт 121 тасалбар аялгуунаас бүтэх бөгөөд нийт 12 минут үргэлжлэх зохиол юм. Энэхүү бүтээл нь оршил болон бүдэхи “манчин аялгуу”, эхлэл болоод уухайн “тэмдэг ая”, гол болоод “тод нүргээнт аялгуу”, баяжуулах болоод- “зангийн дан аялгуу”, оргил болоод “цуурайт аялгуу”, төгсгөл хэсгийн “уриа аялгуу” гэсэн бүтэцтэй ажээ. Зохиолын оршил хэсгийн аялгуу нь тавц хөгт цохиур хөгжмөөр аяараас чангаруу үргэлжлэхдээ бүүвэйн дууны аялгуугаар бүдэг бадаг эхлэх бөгөөд энэ нь хүн төрөлхтний дууны эхлэл буюу эхээс мэндэлж буй хүмүүний дүрслэмжийг илэрхийлэх ажээ. Энэ аялгуу нь эхээс мэндэлж буй хүн бүрийн нэр алдар ”ээжийн бүүвэйгээс эхтэй” гэсэн санааг илтгэнэ. Учир нь дөнгөж мэндэлсэн үрээ ээж нь бүүвэйлэн байж бүүвэйн дуугаар нэрийг нь дууддаг уламжлал монголчуудын дунд өнөөг хүртэл уламжлагдсаар ирсэн. Нөгөөтэйгүүр тэрхүү эхлэлийн тайван аялгуу бол тухайн үеийн нутаг орны ахуй байдлын дүр зураглал төдийгүй, амгалан тайвны илэрхийлэлт дүр зураглал юм. 

Зохиолын 1-р хэсгийн аялгуу нь цохиур хөгжмөөр тод хурц дохиоллыг аяараас чангаруу хүчтэй дуурьсгаж байгаа нь ямар нэг тод гэрлийн дохиог санагдуулна. Учир нь тэрхүү эхлэл аялгуу бол монголчуудын сэтгэлгээнд байх нарны тухай ойлголт буюу “нарны уухай” юм. Энэ аялгуу бол хүн төрөлхтнийг гэгээн гэрлээрээ гийгүүлэн тэтгэх “наран шүтлэг”-ийн тухай өгүүлэмж юм. Монголчууд эрт дээр цагаас өглөө ургах наранд, орой саранд мөргөдөг заншилтай байсныг эртний хаадын түүх гэрчилдэг. Монголчуудын хувьд “уухай” бол бүх юмсын эхлэл дуудлага. Эртний хүмүүсийн ан авд мордох, дайн тулаан, цэрэг гарах буух, наадам төр эхлэхэд ч уухайлдаг. Ийм өгүүлэмж нь уг зохиолын 15-р дугаараас эхлэх бөгөөд энд төгөлдөр хуурын “хугацаагүй хэмнэлт” эгшиглэн болон цохиур хөгжмийн аяар үргэлжлэх дуурьсал “морин хуурын гоцлол” ая эхлээд 72 нэгж эгшиглэн аялгуу нь тасалдалгүй, тодорхой хугацаагүй, “чөлөөт хэмнэл”-р дуурьсаж байгаагаас харж болно. Энэ хэсэгт зохиолч “хугацаагүй хэмнэл” буюу “чөлөөт хэмнэл” гэх онц сонирхолтой нэгжийг цөөхүүл хөгжмийн төрлөөр гаргаж ирснээрээ шинэлэг болсон бөгөөд энэ нь мөн л монголчуудын нүүдлийн ахуй амьдралтай шууд холбоотой юм. Ийм хэлбэрийн чөлөөт хэмнэл нь монгол хүний сэтгэлгээ, морин хуур, уртын дуунд байдгаараа онцлогтой. 

Үүний дараа 19-р тасалбараас цохиур хөгжимд тайван аялгуу дуурьсаж Хэрлэн голын усны долгионыг илэрхийлсэн аялгуу хүчтэй эгшиглэнэ. Харин 3-с 25-р дугаар хүртэл дахин уртын дууч “Хэрлэнгийн баръяа” уртын дууны эхний хоёр мөрийн хэсгээс дуулахдаа чангаас аяарруу шилжин “чөлөөт хэмнэл”-р хамрын нугалаа оролцуулан дуулна. 

Үүний дараа 4-с 29-р дугаарыг дуустал Морин хуур “хугацаагүй чөлөөт хэмнэлээр” дөрөвц буюу тавц хөгийн татлага аялгууг эгшиглүүлнэ. Харин 5-с 30-р дугаар хүртэл гурван үлээвэр хөгжим гэнэтийн дайны дуу чимээг дамжуулах мэт дохиог хурц цохилгот аялгуугаар илэрхийлнэ. Энэ хэлбэр нь хүний сэтгэл зүйд гэнэтийн цохилт үзүүлж буй дайны уухайг санагдуулна. Үүний дараа 6-с 40 хүртэл морин хуур хоёр удаа “зээ” таталтаар уриа дуудлага эгшиглүүлнэ. Энэ бол монгол түмний найрын уухай “зээ” буюу урт дууны эхлэл юм. Нөгөөтэйгүүр монголчуудыг эртнээс “заа” андгайтан гэдэг ба энэ нь “заа гэвэл ёогүй” гэсэн аман сургаалийн илэрхийлэл юм. Харин энд морин хуурын ая хамсраанд уртын дууч хамрын хөндийн дуурьсал буюу “хувиргаж үл болох цуурай”-н хөндийгөөр “чөлөөт хэмнэлээр” дуулж байгаа нь зохиогч өөрөө ийм хувилбарыг ухаарч мэдэрсэн явдал юм. Үүгээрээ энэ хэсэг нь уг зохиолын шинэлэг тал нь болж чадсан байна. Энэхүү хэмжээг ”Хэмжээсгүй хэмжээ” гэж нэрлэн ойлгож болох юм. 

Үүний дараа морин хуурын гоцлол ая уламжлалт татлагыг хөгжимдөх дөрөвц, тавцын хэлбэрээр бус долооц, наймцын гэх шинэ хэлбэрээр дуурьслыг сонгосон нь уламжлалт аргаас татгалзаж, шинэлэг арга барил, уран чадварын хувьд шинэлэг аргыг нэвтрүүлж чадсан байна. Учир нь: уламжлалт татлагын хөгжимдөх арга маяг нь зөвхөн дөрөвц, тавцаар эгшиглүүлдэг бол, зохиогч энд долооц, наймцыг оруулж өгснөөрөө морин хуурын зүүн гарын барилыг өргөжүүлж, дуурьслыг өөрчлөн хөгжимдөх уран чадварыг нэмэгдүүлсэн зэргийг ажиглаж болно. 

Үүний дараа 8-с 60-р хүртэл хурдан хэмнэлд “жороо морины алхаа гишгээг“ санагдуулсан татлагын хэмнэл нь хурдан эшиглэх ба эхний хүчтэй хувь хэмнэл нь 60-р тасалбараас цохиур хөгжмүүдийн хамтаар 67 хүртэл морин хуурын татлага аргаар хөгжимдөх эгшиглэлд хоёр наймц буюу алслагдсан эгшгийн дуурьсал нэгэн чавхдасанд хамт орж ирснээрээ маш сонирхолтой дуурьсал орж ирсэн нь шинэлэг болжээ. Үүний дараа 9-с 73 хүртэл дан цохиурууд хэмнэлийн хувьд 16-таар хурдан дуурьсаж байгаа нь морьт цэргийн довтолгоог санагдуулна. Үүний дараа уртын дууны гоцлол ая эхлэхдээ “хамрын нугалаагаар” цуурайтуулан эгшиглүүлэхэд үлээвэр хөгжимд “харш хөг” аялгуу эгшиглэх ба цохиур хөгжмүүд, бүрээн дуу нь байлдааны уухайг илэрхийлнэ. Энэхүү уухай бол мөн л “хэмжээсгүй хэмжээс”-ийн нэгжийг илтгэж байгаагаараа нэн онцлогтой болсон юм. Үүнд: 72-с 84 хүртэл цохиур хөгжмийн аялгуу нь хэмнэлийн хувьд эргээд удаан хэмнэлд хонх, дамар, үлээвэр хөгжмүүд далд дуурьслаар эгшиглэх нь нэг талаас шашны хурлын уншлага дуудлагын уриа мэт боловч, нөгөө талаасаа морин хуур, уртын дууны нугалаа хугалааны онцлогийг бусад хөгжмөөр хэрхэн илэрхийлж болох оролдлого хийсэн нь нэн сонирхолтой болжээ. 

Зохиолын 87-с 120-р хүртэл зохиолын оргил хэсэгт цохиур хөгжмүүд тэгш хэмээр эгшиглэх ба харин 89-с тэгш хэмийн хүчтэй хувь нь сул хувьд шилжсэнээр нэг дор хоёр өөр хэмнэл 83 ба 85 гэх хосолмол хэмнэл гарч ирснээрээ шинэлэг болжээ. Үүнийг зохиолын 91-с 83, 83, 82 гэсэн хэмнэлүүд “нэг дор” дуурьсаж байгаагаас харж болно. Үүгээрээ урьд өмнө байгаагүй тус тусдаа байсан хэмнэлүүдийг нэг дор хамруулж болно гэсэн шинэлэг санааг дэвшүүлжээ. Энэ нь хэмнэлийн хувьд нэн шинэлэг болсон бөгөөд зохиомж болон тоглолтын уран чадварт онцгой чухал арга барилыг оруулж иржээ.

Үүнээс үзвэл: Уг зохиолын дотор “... өргөлттэй- өргөлтгүй, хүчтэй-хүчгүй, хэмжээстэй-хэмжээсгүй дуурьсал, нэгэн хэмийн дотор олон төрөл зүйлийн хэм холилдон орж болно гэсэн санааг илтгэснээрээ шинэлэг болжээ. Иймэрхүү уртлаг, хэм, хэмнэл, дохио дохиолол, хэмнэлгүй хэм, хэмжээсгүй хэмнэл, тасархай ба үл тасархайн нэгдлийг уртын дуу, морин хуур, монгол хүний дуу аялгаас” олж сонсож болно гэсэн санааг дэвшүүлснээрээ шинэлэг болжээ. Харин 98-с 102-р тасалбарт арван зургаат хэмнэлийн эхний хоёр хувь 2 лаа хүчтэй хувиар дуугарч байгаа нь яг үнэндээ тэгш хэм ч биш, сондгой хэм ч биш, харин өөр нэгэн зүйлийн хэмнэл байж болно гэсэн санааг дэвшүүлжээ. Энэ бол “саармаг хэм” юм. Иймэрхүү саармаг эгшиг бол Монгол хэлэнд байх ба үүнийг эр, эм саармаг эгшиг гэж нэрлэдэг. Ийнхүү 117-с төгсгөл хүртэл морин хуур, уртын дууны ая хөг “чөлөөт хэмнэлээр” хангинан цуурайтан эгшиглэх нь энх тунх байдал ирж баяр жаргалангийн дууллаар уг зохиол төгсөж буйг илтгэнэ. 

Эцэст нь дүгнэн үзвэл: Өрнийн сонгодог зохиол бүтээлд хэмжээ, хэмнэл нь салж болшгүй нягт, бие биеээсээ хамааралтай байдаг гэсэн дүрмийг шарав зохиолч маань өөрчлөн шинэ шатанд гаргаж ирж байгаагаараа онцлогтой болсон юм. Нөгөө талаас энэхүү хэмнэлээр илэрхийлж буй утга бол энэ дэлхийн хүмүүст хандсан “уриа дуудлага” гэж хэлж болно. Тэрхүү уриа дуудлагын утга санааг “чөлөөт эгшиглэн”, “чөлөөт хэмнэл”, “чөлөөт арга барилаар” илэрхийлж болно гэж үзсэнд оршино. Түүний дэвшүүлсэн гол санаа бол: Энэ дэлхийн хүмүүст хандсан уриа юм тэр нь: Хүмүүс ээ! эх дэлхий, эх нутaг, элгэн саднаан хайрлаж явъя!
Ах дүү, амраг хань, ард олноон хайрлаж явъя!
Энэ орчлонгийн орон зай бол хязгааргүй!
Хязгааргүйг илэрхийлэх эгшиглэн бас хязгааргүй!
Эгшиглэнг илэрхийлэх яруу уянга бас хязгааргүй!
Яруу уянгыг илэрхийлэх хэмнэл бас хязгааргүй!
Хэмнэлийн цаана утга бас хязгааргүй!
Утгын цаана илэрхийлэл бас хязгааргүй!
Илэрхийллийн цаана дохио бас хязгааргүй!
Дохионы цаана долгион бас хязгааргүй !
Долгионы цаана үргэлжлэл бас хязгааргүй!
Хязгааргүйн цаад утгыг танин мэдье суралцъя хүмүүсээ! гэсэн уриа дуудлага нь энэхүү зохиолын гүн холын утга санаа гэж үзэж болно. 

Үүгээрээ энэхүү “Хэрлэнгийн домог” хэмээх цөөхүүл хөгжмийн бүтээл бол шинэлэг агуулгатай, шинэлэг санааг дэвшүүлсэн шилдэг зохиол туурвил болжээ хэмээн үзэж байна.

Урлагийн тэнгэр ивээх болтугай!

Сайн үйлс дэлгэрэх болтугай!

Ашигласан ном зохиол:
1. Б.Шарав, “Хэрлэнгийн домог” зохиолын эх бичиг ноот 42 хуудас,
2. Б.Шарав, “Хэрлэнгийн домог” зохиолын CD бичлэг, 12 минут,
3. B.Sharav.mn, www.wiki, 4. Л.Эрдэнэчимэг, “Монгол гүр дуу-3”, Уб., 2015, 181-р тал,
5. Yo Yo Ma виолончело хөгжмөөр хөгжимдсөн бичлэг,
6. Yo Yo Ma морин хуураар хөгжимдсөн бичлэг.
Эх сурвалж www.wikimon.mn
Манай сайт танд таалагдаж байвал LIKE хийгээрэй. Танд баярлалаа.
Санал асуулга
Үндсэн хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулахыг та зөв гэж бодож байна уу?
  • Тийм
  • Үгүй
  • Мэдэхгүй